Арал аймағындағы суды қолданудың дәстүрлі жүйесі (экспедиция материалдары бойынша)

Тәттігүл Қартаева

doi:10.32523/2664-5157-2021-1-13-32

Авторлар

Тәттігүл Қартаева әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2021-1-13-32

Кілт сөздер:

құмды елді мекендер, құдық түрлері, өсімдік шегендер, тас шегендер, артезиан суы

Аннотация

Суды қолданудың дәстүрлі жүйесі бойынша этнографиялық экспедиция
Қызылорда облысы Арал өңірінің Қарақұм, Сазды, Шижаға, Тапа, Жалаңаш, Ақбай елді
мекендерін қамтыды. Бұл елді мекендерде суды қолданудың дәстүрлі жүйесін жер асты су
көздері қамтамасыз еткен. Жер асты грунт суларын шығару, оны құдықта сақтаудың дәстүрлі
халықтық білімдер жүйесінің аймақтық этнографиялық ерекшелігі Аралдың құмды, шөлді
аймақтарында сақталған. Арал өңірінде жергілікті материал мен топырақтың құрамына қарай
дәстүрлі құдықтың тұрақты және уақытша қолданыстағы түрлері қалыптасқан. Қабырғасы
дүзгенмен, көкбұтамен, таспен шегенделген құдықтар тұрақты қолданыстағы құдық түрлерін
қамтамасыз еткен. Ал, құмнан қазылған, қабырғасы шегенделмеген еспе құдықтар мен қыста
өзен үстінен ойылған мұз ойық немесе мұз құдықтар уақытша қолданыстағы құдық түрлері
болып саналады. Арал халқы құдық қабырғасын шегендеуге таңдалған дүзген немесе көкбұтаны
жыл бойы кептіріп, табиғи өңдеуден өткізудің дәстүрлі әдісін игерген. Құдық қабырғасына
тас қалау тек дәстүрлі гидротехникалық білім жүйесімен қатар жер асты құрылыс өнерінің
ерекше түрінен мәлімет береді.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

Тәттігүл Қартаева, әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті

тарих ғылымдарының кандидаты, археология, этнология және
музеология кафедрасының профессоры

Әдебиет

Kartaeva T., Hatran D., Terekbaeva Zh. Kazakstannyn aridtіk aimaktarynda sudy shygaru kurylgylarynyn atlasy [Atlas of water mining devices in the arid zone of Kazakhstan]. Almaty, Kazak universitetі, 2020. 326 p. [in Kazakh].

Kartaeva T., Beksejtov G., Ospanov E. Su kul’tі. Enciklopediyalyk anyktamalyk [The cult of water. Encyclopedic Dictionary]. Almaty, Kazak universitetі, 2018. 158 p. [in Kazakh].

Eversman E.A. Estestvennaya istoriya Orenburskogo kraya. Vystuplenie v podrobnuju estestvennuju istoriyu Orenburgskoi gubernii, ili obshhij vzgljad na krai Orenburskii v otnoshenii k proizvedenijam prirody [Natural history of the Orenbursk region. Speech in the detailed natural history of the Orenburg province, or a general view of the Orenburg region in relation to the works of nature]. Ch 1. Orenburg, Tip. Kazanskogo un-ta, 1840. 99 p. [in Russian].

Pel’c V. Ocherk Uzhnyh Kizyl-kumov [Sketch of the Southern Kizyl-kums]. Samarkand, Tipo-litografija T-va «B.Gazarov i K. Slijanov», 1912. 65 p. [in Russian].

Babadzhanov R. K voprosu o skotovodcheskom hoziaystve turkmen Tedzhenskogo oazisa v konce XIX – nachale XX v. [On the question of the cattle-breeding economy of the Turkmen of the Tejen oasis in the late 19th - early 20th centuries]. V knige: Hozjajstvenno-kul’turnye tradicii narodov Srednei Azii i Kazahstana [In the book: Economic and cultural traditions of the peoples of Central Asia and Kazakhstan]. Moscow, Nauka, 1975. P. 220 – 228. [in Russian].

Orazov A. O tipah skotovodstva v Ahale v konce XІX – nachale XX v. [On the types of cattle breeding in Akhal at the end of the 19th - beginning of the 20th century]. V kinge: Hoziaystvenno-kul’turnye tradicii narodov Srednei Azii i Kazahstana [In the book: Economic and cultural traditions of the peoples of Central Asia and Kazakhstan]. Moscow, Nauka, 1975. P. 207-220. [in Russian].

Kyzylorda oblysynyn zher-su ataulary [The name of the settlements of the Kyzylorda regions]. Kyzylorda, 2011. 192 p. [in Kazakh].

Zalesskii P.K. Polnyi katalog astronomicheskih opredelenii Turkestanskogo voennogo okruga i prilegajushhih k nemu zemel’ [A complete catalog of astronomical definitions of the Turkestan Military District and adjacent lands]. 1867-1911 g. Tashkent, Lito-tipografija V.I.Ilina, 1911. 55 p. [in Russian].

Materialy po kirgizskomu zemlepol’zovaniju. Syr-Dar’inskaja oblast’. Kazalinskij uezd [Materials on Kyrgyz land use. Syr Darya region. Kazaly district]. Tashkent, Tipo-litografija V.M.Il’ina, 1913. 383 p. [in Russian].

Karta prognoza artizianskih basseinov [Forecast map of Artisian basins]. Sostav. U.M. Ahmetsafin. In: Batys Kazakstan oblysynyn memlekettіk arhivі. Almaty, ANKazSSR, 1961. [in Russian].

Kazak tilinin aimaktyk sozdigi. Kurastyrgan G.Galiyev, О.Naqysbekov, Sh.Sarybayev, A.Uderbayev. [Regional dictionary of kazakh language]. Almaty, Arys, 2005. 824 p. [in Kazakh].

Kazaktyn etnografiyalyk kategoriyalar, ugymdar men ataularynyn dastyrlі zhyesі [Traditional system of ethnographic categories, concepts and names of Kazakhs. Volume 3]. Enciklopediya. Almaty, Adam Damu Integrasiya, 2017. [in Kazakh].