Род (клан) Кыргыз в составе башкир. Башкиро-кыргызские  этногенетические параллели

Аниса Бикбулатова; Альберт  Асылгужин; Альбина Максутова

doi:10.32523/2664-5157-2024-4-17-35

Авторлар

Аниса Бикбулатова Ж. Баласағын атындағы Қырғыз ұлттық университеті
Альберт Асылгужин «Шежере» Башқұртстан халықтарының тарихи мұрасын зерттеу орталығы АКеҰ
Альбина Максутова Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2024-4-17-35

Кілт сөздер:

башқұрттар, қырғыздар, генетикалық туыстық, қырғыз болысы, гаплогруппа, субклад, этникалық байланыстар, эпос

Аннотация

Башқұртстанға хакас, қырғыз, ун, сарыг, ас, сондай-ақ табын сияқты тайпалық топтардың енуі IX-X ғасырларға жатады және хакастардың (қырғыздардың) батыс бағытта, «қырғыз ұлы державасы» деп аталатын дәуірде кеңеюімен байланысты. Башқұрттар мен қырғыздардың қоныстану аймағын қайта құру үшін маңызды ақпарат ортағасырлық шығыс (араб, парсы) географтары мен тарихшыларының еңбектерінде қамтылған. Шыңғыс ханның кезінде «Қисса-и Шыңғыс ханда» көрсетілгендей, қырғыздар бұрыннан башқұрт халқының бір бөлігі болып, Тәуелсіз Қырғыз ұлысын (аймаҡ, иләү) құрады. XVI ғасырдың ортасында башқұрттар Мәскеу (орыс) бодандығын қабылдағаннан кейін башқұрттардың автономды саяси-құқықтық мәртебесі дәстүрі сақталды. Башқұрт руларының көп бөлігі ресми түрде (заңды түрде) өздері иеленген жерлерді – рулардың ұжымдық құқығын (вотчиналық құқық) қамтамасыз етті.
Генетикалық зерттеулердің нәтижелері башқұрттар құрамындағы қырғыз рулық бірлестігінің ата-бабаларының шығу тегі мен көші-қон жолының нұсқаларын нақтылауға, бірқатар башқұрт және Қырғыз руларының (кландарының) сыналған өкілдерінің генетикалық жақындығы туралы сұрақтарды нақтылауға көмектеседі. Башқұрттардың бірқатар басқа рулық топтары Y хромосомасының әртүрлі туыстық субкладтарында Y хромосомасы бойынша Қырғыз руларымен (сондай-ақ бірқатар қазақ руларымен) салыстырмалы түрде жақын генетикалық туыстыққа ие. Гаплогруппа R1a. Башқұрттың Қошсо руы мен Қырғызстанның Талас облысындағы Кушчи руының сынамадан өткізілген сыналған өкілдерінің генетикалық жақындығы ерекше қызығушылық тудырады.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Аниса Бикбулатова, Ж. Баласағын атындағы Қырғыз ұлттық университеті

тарих ғылымдарының докторы, археология, этнология, деректану және тарихнама кафедрасының профессоры

Альберт Асылгужин, «Шежере» Башқұртстан халықтарының тарихи мұрасын зерттеу орталығы АКеҰ

докторант

Альбина Максутова, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

докторант

Әдебиет

Abramzon S.M., 1990. Kirgizy i ikh etnogeneticheskie i istoriko-kulturnye svyazi [The Kyrgyz and their ethnogenetic and historical-cultural links]. Frunze: Kyrgyzstan. 480 p. [in Russian].

Amantaeva S., 2017. Qyrgyz duchtar – Bashqortostanda. Yashlek. 23-se iyun. [in Bashkir].

Aminev Z.G., 2013. Epos «Ural batyr» i mifologiya bashkir [The «Ural Batyr» epic and the mythology of the Bashkirs]. DesignPress Publishers. Ufa. 160 p. [in Russian].

Aristov N.A., 1896. Zametki ob etnicheskom sostave tyurkskikh plemen i narodnostey i svedeniya ob ikh chislennosti [Notes on the ethnic composition of Turkic tribes and nationalities and information on their number]. Zhivaya starina [Living Antiquity]. Saint-Petersburg. Vol. III-IV. [in Russian].

Ayupov T., 2017. Kyrgyzsko-bashkirskie etnogeneticheskie i istoriko-kulturnye vzaimosvyazi [Kyrgyz-Bashkir ethnogenetic and historical-cultural interrelationships]. Nauch. red. O. Dzh. Osmonov [Scientific ed. by O. J. Osmonov]. Triad Print. Bishkek. 242 p. [in Russian].

Ayupov T.M., 2023. Genealogicheskie predaniya — tsennyy istochnik izucheniya kyrgyzsko-bashkirskikh istoriko-kulturnykh svyazey [Genealogical legends - a valuable source for studying Kyrgyz-Bashkir historical and cultural ties], Narody i religii Evrazii [Peoples and Religions of Eurasia], 28(4). P. 110-121. [in Russian].

Bartold V.V., 1973. Sochineniya V.V. Bartold [Essays, Bartold V. V.]. Moscow: Nauka. T. 8. 724 p. [in Russian].

«Gaplogruppy kazakhov, uzbekov i kirgizov - korennykh zhiteley Sredney Azii» [«Haplogroups of Kazakhs, Uzbeks and Kyrgyz - indigenous inhabitants of Central Asia»], 2023. [Electronic resource]. Available at: https://haplogroup.narod.ru/centr_asia.html (Accessed 10.12.2023. [in Russian].

Istoriya bashkirskikh rodov. Tabyn. Tom 28. Ch. 2 [IBR Tabyn - History of Bashkir clans. Tabyn. Vol. 28. Part. 2], 2017. S.I. Khamidullin, B.A. Aznabaev, I.R. Saitbattalov, I.Z. Sultanmuratov, R.R. Shaykheev, R.R. Asylguzhin, V.G. Volkov, A.A. Karimov, A.M. Zaynullin. Institute for the Study of Language and Literature, Ufa Scientific Centre of the Russian Academy of Sciences. KITAP. Ufa. 832 p.: ill. [in Russian].

Istoriya bashkirskikh rodov. Koshso, Syzgi, Upey. Tom 18 [IBR Koshso - History of Bashkir clans. Koshso, Syzgi, Upey. Vol. 18], 2016. S.I. Khamidullin, B.A. Aznabaev, I.Z. Sultanmuratov, I.R. Saitbattalov, R.R. Shaykheev, R.R. Asylguzhin, A.M. Zaynullin, V.G. Volkov, A.A. Karimov. Institute for the Study of Language and Literature, Ufa Scientific Centre of the Russian Academy of Sciences. Ufa Polygraph Combine. 527 p.: ill. [in Russian].

Istoriya Khakasii s drevneyshikh vremen do 1917 goda [History of Khakassia from ancient times to 1917], 1993. Pod red. L.R. Kyzlasova [Edited by L. R. Kyzlasov]. Oriental literature. Nauka. Moscow. 528 p. [in Russian].

Isyangulov Sh.N., 2015. Bashkiro-kyrgyzskie etnogeneticheskie svyazi [Bashkir-Kyrgyz ethnogenetic links], Vestnik Chelyabinskogo gosudarstvennogo universiteta [Bulletin of Chelyabinsk State University]. History. Iss. 65. No 16 (371). P. 26–31. [in Russian].

Kuzeev R.G., 1974. Proiskhozhdenie bashkirskogo Naroda. Etnicheskiy sostav, istoriya rasseleniya [Origin of the Bashkir people. Ethnic composition, history of settlement]. Nauka. Moscow. 572 p. [in Russian].

Kyzlasov L.R., 1984. Istoriya Yuzhnoy Sibiri v srednie veka [History of Southern Siberia in the Middle Ages]. Higher School. Moscow. 167 p. [in Russian].

Mazhitov N.A., 1995. Epos «Ural batyr» – vazhneyshiy istochnik po istorii drevnikh bashkir [The «Ural Batyr» epic is the most important source on the history of the ancient Bashkirs], Epos «Manas» i epicheskoe nasledie narodov mira: Tezisy dokladov nauchnogo simpoziuma [The «Manas» Epic and the Epic Heritage of the Peoples of the World: Theses of Reports of the Scientific Symposium]. Bishkek. P. 54-55. [in Russian].

Makhmud al-Kashgari, 2005. Divan lugat at-turk. Divan lugat at-turk. – Perevod, predislovie i kommentarii Z.-A. M. Auezovoy [Sofa lugat at-turk by Mahmud al-Kashgari. Diwan lugat at-turk. - Translation, foreword and commentary by Z.-A. M. Auezova]. Dyke Press. Almaty. 1288 p. [in Russian].

Mamurov A., 2008. «Ilkaem»: bashkiram prazdnik posvyashchen [«Ilkaem»: a holiday dedicated to Bashkirs]. Ekho Osha [Echoes of Osh]. 30 January. [in Russian].

Materialy po istorii kyrgyzov i Kyrgyzii. Vypusk I. (Romodin V.A. - redaktor) [Materials on the history of the Kyrgyz and Kyrgyzia. Issue I. (V.A. Romodin - editor)], 1973. Moscow. 283 p. [in Russian].

Moldobaev I.B., 1982. Bashkirsko-kirgizskie paralleli v etnonimike eposa «Manas» [Bashkir-Kyrgyz parallels in the ethnonymy of the «Manas» epic], Voprosy etnicheskoy istorii Yuzhnogo Urala [Issues of ethnic history of the Southern Urals]. Ufa. 83 p. [in Russian].

Moldobaev I.B., 1985. «Otrazhenie etnicheskikh svyazey kirgizov v epose «Manas» [«Reflection of Kyrgyz ethnic ties in the «Manas» epic»]. Ilim Publishing House. Frunze. [in Russian].

Rossyp bashkirskikh zvezd v Kyrgyzstane [A placer of Bashkir stars in Kyrgyzstan], 25 kadr (Zhurnal) [25 Frame (Magazine)], 2006. No 6 (15). P. 20-23. [in Russian].

Sabitov Zh.M., Daulet B., 2012. «Potomki Adigine i Tagaya sredi kyrgyzov» [«Descendants of Adigine and Tagai among the Kyrgyz»]. The Russian Journal of Genetic Genealogy. Vol 4, No 2 (2012)/Vol 5, No 1 (2013). P. 48-51. [in Russian].

Sabitov Zh., 2013. Proiskhozhdenie kyrgyzov s tochki zreniya polimorfizma Y—khromosomy [Origin of the Kyrgyz from the point of view of Y-chromosome polymorphism]. AKIpress Agency. 30 September. [Electronic resource]. Available at: https://kgcode.akipress.org/unews/un_post:1828. [in Russian].

Tashtanaliev B., 2009. Bashkyr kyrgyzdary. Aalam kyrgyzdary (El aralyk koomduk, adabiy-kөrkөm zhurnal). No 5. 34 p. [in Bashkir].

İlhan Cengiz. Orta Asya’nın Genetik Yapısı. TENGRITAGH AKADEMIYESI. Uyghur Academy of Art and Science. [Electronic resource]: https://biyologlar.com/orta-asyanin-genetik-yapisi.

Kenzheakhmet N., 2021. Eurasian Historical Geography as Reflected in Geographical Literature and in Maps from the 13th to the Mid-17th Centuries. Deutsche Ostasienstudien 24. OSTASIEN Verlag.

Viae Regnorum, 1927. Viae Regnorum. Descriptio ditionis moslemicae auctore Abu Ishak al’-Istakhri. Ed. M. J. de Goeje. Bibliotheca Geographorum Arabicorum. Pars I. Ed. 2. Leiden.

Zerjal et al, 2002. A Genetic Landscape Reshaped by Recent Events: Y-Chromosomal Insights into Central Asia, Volume 71, Issue 3. September. P. 466–482. [Ссылка на электр ресурс: http://www.cell.com/ajhg/abstract/S0002-9297(07)60328-0; İlhan Cengiz. Orta Asya’nın Genetik Yapısı. TENGRITAGH AKADEMIYESI. Uyghur Academy of Art and Science. [Electronic resource]. Available at: https://tengritagh.org/2015/07/23/orta-asyanin-genetik-yapisi/.