Семантическое пространство диалектных названий снега  в якутском языке

Егор Николаев

doi:10.32523/2664-5157-2024-4-116-131

Авторлар

Егор Николаев Ресей ғылым академиясы Сібір бөлімшесінің Гуманитарлық зерттеулер мен Солтүстіктің аз санды халықтарының мәселелері институты

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2024-4-116-131

Кілт сөздер:

саха тілі, қар, семантикалық өріс, ядро, мотивтендірілген белгілер, қардың диалектілік атаулары, семантикалық кеңістік, якуттардың дүниетанымы

Аннотация

Мақала саха тіліндегі қардың диалектілік атауларының семантикалық ерекшеліктерін сипаттауға арналған. Компоненттік және семантикалық талдаулар хаар ‘қар’ сөзінің семантикалық өрісін анықтауға мүмкіндік берді. Диалектілік мағыналардың ішкі формасын білдіретін белгілері қардың физикалық қасиеттерін салыстыру негізінде қалыптасады.
Зерттелген атаулар қардың ұқсас мағыналарын ашады – қалың, борпылдақ, үлпілдек. Кейбір атаулар қардың сыртқы формасының мағыналарына қосымша сипат береді. Бұл ретте семантикалық өрістің негізіне қозғалыс, физикалық ерекшеліктер (адамның), заттың (нәрсенің), сонымен қатар сүт тағамдарының консистенциясын (қоюландырылған қаймақ) білдіретін белгілер де кіруі мүмкін. Талдауда көрсеткендей, бір сөздің әртүрлі аффикстер арқылы бірнеше сөз таптарына қатысты бір мағынаға ие бола алатынын көруге болады. Қар атауларының семантикалық өрісі саха тілінде қар атауларының семантикалық кеңістігін құрайды, олар келесі белгілермен сипатталады: 1) әртүрлі диалектілерде кең таралуы; 2) хаар ʽқарʼ негізгі лексикалық бірлік ретінде түрлі қар түрлерін сипаттайтын бірқатар белгілерді біріктіреді; 3) қардың диалектілік атауларының бір немесе бірнеше диалектілік аймақтарда (колыма, вилюй аймақтары және т.б.) қолданылуы нәтижесінде диалектілердің таралу шекараларының анық еместігі. Қар атауларының семантикалық кеңістігі қоршаған әлемнің ұзақ уақыт бойы бақылаулар нәтижесінде қалыптасқан тілдік дүниетанымын көрсетеді. Қар атауларын зерттеудің маңызы – якуттардың күнделікті тұрмыстық өмірін лингвистикалық тұрғыда сипаттауда болса керек.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

Егор Николаев, Ресей ғылым академиясы Сібір бөлімшесінің Гуманитарлық зерттеулер мен Солтүстіктің аз санды халықтарының мәселелері институты

филология ғылымдарының кандидаты, Якут тілі бөлімінің ғылыми қызметкері

Әдебиет

Bol’shoj tolkovyj slovar’ jakutskogo jazyka [Large explanatory dictionary of the Yakut language]. [Electronic resource]. Available at: http://igi.ysn.ru/btsja/ (Accessed: 02.10.2024). [in Russian].

Voronkin M.S., 1984. Severo-zapadnaja gruppa govorov jakutskogo jazyka [Northwestern group of dialects of the Yakut language]. Jakutsk: Jakutskoe knizhnoe izd-vo. 221 p. [in Russian].

Golovina E.V., 2016. K voprosu o razgranichenii kategorij semanticheskogo prostranstva i semanticheskogo polja [On the issue of distinguishing between the categories of semantic space and semantic field]. Filologicheskie nauki. Voprosy teorii i praktiki [Philological sciences. Theoretical and practical issues]. 4-3(58). P. 82-85. [in Russian].

Dialektologicheskij slovar’ jazyka sakha: Dopolnitel’nyj tom [Dialectological Dictionary of the Sakha Language: Supplementary Volume], 1995. Novosibirsk: VO «Nauka». 296 p. [in Russian].

Dialektologicheskij slovar’ jakutskogo jazyka [Dialectological dictionary of the Yakut language], 1976. Moscow: Nauka. 392 p. [in Russian].

Drevnetjurkskij slovar’ [Old Turkic Dictionary], 1969. Leningrad: Nauka. Leningr. otd-nie. 676 p. [in Russian].

D’jachkovskij N.D., 1977. Zvukovoj stroj jakutskogo jazyka. Part. 2: Konsonantizm [Sound structure of the Yakut language. Part 2: Consonantism]. Jakutsk: Jakutskoe knizhnoe izd-vo. 255 p. [in Russian].

D’jachkovskaj N.D., 2000. Saha bilingngi tyla: Fonetika [Modern Yakut language: Phonetics]. D’okuuskaj: SGU izdatel’stvota, 2000. 174 p. [in Yakut].

D’jachkovskij F.N., Popov V.G., 2015. Raznovidnosti haar ‘sneg’ v jakutskom jazyke [Varieties of haar ‘snow’ in the Yakut language]. Sovremennye problemy gumanitarnyh i estestvennyh nauk: materialy XXV mezhdunarodnoj nauchno-prakticheskoj konferencii, Moscow, 26-27 nojabrja 2015 goda. Vol. II. Moscow: Nauchno-informacionnyj izdatel’skij centr «Institut strategicheskih issledovanij». P. 46-53. [in Russian].

Ivanov S.A., 2017. Leksicheskie osobennosti govorov jakutskogo jazyka [Lexical features of the Yakut language dialects]. Novosibirsk: Nauka. 392 p. [in Russian].

Ivanov S.A., 2016. Nazvanija atmosfernyh javlenij v jakutskom jazyke i ego govorah [Names of atmospheric phenomena in the Yakut language and its dialects]. Severo-Vostochnyj gumanitarnyj vestnik [North-Eastern Humanitarian Herald]. No 3(16). P. 74-84. [in Russian].

Korkina E.I., 1992. Severo-vostochnaja dialektnaja zona jakutskogo jazyka [Northeastern dialect zone of the Yakut language]. Novosibirsk: VO «Nauka». Sibirskaja izdatel’skaja firma. 270 p. [in Russian].

Kuz’mina A.A., 2022. Koncept «Sneg» v jazykovoj i fol’klornoj kartine mira korennyh narodov Jakutii [The concept of «Snow» in the linguistic and folklore picture of the world of the indigenous peoples of Yakutia]. Sovremennye issledovanija social’nyh problem [Contemporary research in social issues]. Vol. 14. No 2. P. 295-322. [in Russian].

Kulakovskij A.E., 2017. Trudy po jakutskomu jazyku [Works on the Yakut language]. Jakutsk: Media-holding Jakutija. 280 p. [in Russian].

Maisov S.S., 2012. Ijjem kjepsiir... [According to my mother’s stories...]: roman. Part. 3. D’okuuskaj: Bichik. 383 p. [in Yakut].

Musaev K.M., 2008. Predstavlenija tjurok o klimate [Turkic ideas about climate]. Prirodnoe okruzhenie i material’naja kul’tura pratjurkskih narodov [Natural environment and material culture of the Proto-Turkic peoples]. Moscow: Vost. lit. P. 42-67. [in Russian].

Myreeva A.N., 2004. Jevenkijsko-russkij slovar’ [Evenki-Russian dictionary]. Novosibirsk: Nauka. 796 p. [in Russian].

Normanskaja Ju.V., 2007. Jetimologii nazvanij snega v sibirskih (ural’skih i tjurkskih) jazykah [Etymology of snow names in Siberian (Uralic and Turkic) languages]. Podvizhniki sibirskoj filologii: V.A. Avrorin, E.I. Ubrjatova, V.M. Nadeljaev: Tezisy dokladov Vserossijskoj nauchnoj konferencii [Devotees of Siberian Philology: V.A. Avrorin, E.I. Ubryatova, V.M. Nadelyaev: Abstracts of the reports of the All-Russian scientific conference], Novosibirsk, 27-29 sentjabrja 2007 goda. Novosibirsk: Federal’noe gosudarstvennoe bjudzhetnoe uchrezhdenie nauki Institut filologii Sibirskogo otdelenija Rossijskoj akademii nauk. P. 170-175. [in Russian].

Pekarskij Je.K., 1959. Slovar’ jakutskogo jazyka [Dictionary of the Yakut language]. Leningrad: Izdanie AN SSSR. Vol. II. 2010 column. [in Russian].

Rassadin V.I., 1980. Mongolo-burjatskie zaimstvovanija v sibirskih tjurkskih jazykah [Mongol-Buryat borrowings in Siberian Turkic languages]. Moscow: Akademicheskij nauchno-izdatel’skij, proizvodstvenno-poligraficheskij i knigorasprostranitel’skij centr Rossijskoj akademii nauk «Izdatel’stvo «Nauka», 1980. 115 p. [in Russian].

Romanova E.N., 2024. Antropologija holoda: kul’tura pitanija korennyh narodov Respubliki Saha (Jakutija) [Anthropology of cold: food culture of indigenous peoples of the Republic of Sakha (Yakutia)]. E.N. Romanova, N.K. Danilova, E.K. Alekseeva. Vestnik Tomskogo gosudarstvennogo universiteta. Istorija [Tomsk State University Bulletin. History]. No 87. P. 165-175. [in Russian].

Sravnitel’no-istoricheskaja grammatika tjurkskih jazykov [Comparative-historical grammar of the Turkic languages], 2001. Leksika. Moscow: Nauka. 822 p. [in Russian].

Sulejmanov A.A., 2023. Sneg v sisteme zhizneobespechenija jakutov: tradicii i sovremennost’ [Snow in the Yakut life support system: traditions and modernity]. Tomskij zhurnal lingvisticheskih i antropologicheskih issledovanij [Tomsk Journal of Linguistic and Anthropological Research]. No 3(41). P. 140-153. [in Russian].

Umsuura, 2008. Saasky yjdar [Spring months]. Chuoraanchyk [Bell]. No 7. P. 14-15. [in Yakut].

Cydenzhapov Sh.R., 1992. Burjatsko-russkij frazeologicheskij slovar’ [Buryat-Russian Phraseological Dictionary]. Ulan-Udje. 145 p. [in Russian].

Chimitdorzhieva G.N., 2013. Mongol’skie meteoterminy v tjurkskih jazykah Sibiri [Mongolian meteorological terms in the Turkic languages of Siberia]. Vestnik Burjatskogo nauchnogo centra Sibirskogo otdelenija Rossijskoj akademii nauk [Bulletin of the Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences]. No 4(12). P. 152-156. [in Russian].

Chugunekova A.N., 2018. Oboznachenie zimnego vremeni goda v hakasskoj jazykovoj kartine mira [The designation of the winter season in the Khakass language picture of the world]. Mezhdunarodnyj zhurnal gumanitarnyh i estestvennyh nauk [International Journal of Humanities and Natural Sciences]. No 11-2. P. 153-158. [in Russian].

Jetimologicheskij slovar’ tjurkskih jazykov: obshhetjurkskie i mezhtjurkskie leksicheskie osnovy ... na bukvy “K”, “Q”, 1997. [Etymological dictionary of Turkic languages: common Turkic and inter-Turkic lexical bases ... with the letters “K”, “Қ”]. Moscow: Nauka. 363 p. [in Russian].