Алтын Орда дәуірі әдебиетінің эстетикалық әлемі және оның  қазақ әдебиетіндегі өрісі

Мұрат Сабыр; Айгуль Раманова; Дина Кусаинова; Талгат Ахметов

doi:10.32523/2664-5157-2024-4-191-208

Авторлар

Мұрат Сабыр Батыс Қазақстан инновациялық-технологиялық университеті
Айгуль Раманова Батыс Қазақстан инновациялық-технологиялық университеті
Дина Кусаинова Батыс Қазақстан инновациялық-технологиялық университеті
Талгат Ахметов Батыс Қазақстан инновациялық-технологиялық университеті

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2024-4-191-208

Кілт сөздер:

Алтын Орда, поэтикалық дәстүр, рухани-мәдени мұра, құндылық, эстетика, тілдік құралдар, сабақтастық

Аннотация

Қазақ елінің рухани-мәдени тарихында Алтын Орда дәуірі тұсындағы жазба әдеби мұралар үлкен орын алады. Орта түркі дәстүрлер түркі халықтарының ортақ рухани-мәдениеті біртұтас орта түркі тілінен көрінді. Осы орта түркі тілінің негізінде қыпшақ-оғыз, оғыз қыпшақ тілді әдебиет өркендеп, ұлттық ерекшеліктер де айқындала бастады. Дегенмен әдеби жазба жәдігерліктерде шығыстық поэтикалық дәстүрлері анық байқалды. Алтын Орда тұсындағы әдеби-көркем шығармалардың қатарында Құтыптың «Хұсрау мен Шырын», Хорезмидің «Мұхаббат-наме» ғашықтық дастандарының орны ерекше.
Зерттеудің мақсаты – жазба әдеби мұралардың бойындағы рухани-мәдени құндылықтар әлемін, оның ішінде эстетикалық таным-түсінікті зерделеу. Сонымен қатар тамырын тереңнен тартқан көркемдік-эстетикалық ұғымдардың қазақ әдебиетіндегі өрісі қарастырылды. Зерттеу барысында тарихи-салыстырмалы, баяндау әдістері мен мәтіндік талдау қолданылды.
Алтын Орда жазба әдеби мұраларында өзіндік дүниетаным, көркемдік-эстетикалық шешім, талғамдары тілдік құралдар, эпитет, метафора, теңеулер, айшықты сөздер, тұрақты тіркестер, сөз-символдар арқылы әдемі көрініс тапқан. ХІІІ-ХІV ғасырлардағы әдеби жәдігерліктерде рухани-мәдени дүниетанымның, эстетикалық көзқарастың дереккөзі, мол қоры бар. Әдеби мұра тіліндегі қолданыстар кейінгі қазақ әдебиетінде өрісін жалғастырып, әдемілікті, сұлулықты бағалаудың тұтас әдеби бейнесін беріп тұр.
Жалпы адамзаттық дүниетаным кеңістігінде ұлттық мәдениетті көрсететін – әдеби жазба мұралар. Қазақ әдебиетінің көркемдік, рухани ұстанымдарының, эстетикалық дүниетанымының тарихы осы орта ғасырлық жазба әдеби ескерткіштерде жатыр. Зерттеу жұмысының практикалық мәні зор. Алынған нәтижелерді әдебиет тарихында, мәдениеттануда қолдануға болады.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Мұрат Сабыр, Батыс Қазақстан инновациялық-технологиялық университеті

филология ғылымдарының докторы, филология және оқыту әдістемесі кафедрасының профессоры

Айгуль Раманова, Батыс Қазақстан инновациялық-технологиялық университеті

филология ғылымдарының кандидаты, филология және оқыту әдістемесі кафедрасының қауымдастырылған профессоры

Дина Кусаинова, Батыс Қазақстан инновациялық-технологиялық университеті

педагогика ғылымдарының кандидаты, шетел тілдері және аударма ісі кафедрасының қауымдастырылған профессоры

Талгат Ахметов, Батыс Қазақстан инновациялық-технологиялық университеті

педагогика ғылымдарының магистрі, шетел тілдері және аударма ісі кафедрасының аға оқытушысы

Әдебиет

Abai Qūnanbaiūly, 2003. Öleñder, audamalar, qara sözder. [Abay Kunanbaiuly. Poems, translations, thoughts]. Almaty: School. 248 p. [in Kazakh].

Akan Seri, 2008. Öleñderı, naqyl sözderı, äzıl-syqaq qağytpalary, aitystary. [Poems, proverbs, jokes, sayings]. Compiled by K. Salikov. Astana: Foliant. 208 p. [in Kazakh].

Altyn Orda ädebietı: genezis, janrlyq erekşelık, dästür jalğastyğy [Literature of the Golden Horde: genesis, genre specificity, continuity of tradition.], 2022. Almaty: Publishing house «Evo Press» 320 p. [in Kazakh].

Ädebi jädıgerler [Literary relics], 2012. 20 volumes. Qutb Khusrau-Shyryn. Volume 16. Almaty: Taimas publishing house. 472 p. [in Kazakh].

Babalar sözı [The words of the ancestors], 2005. Jüz tomdyq: 17-tom. Ğaşyqtyq dastandar. 100 volumes: Volume 17. Love sagas. Compiled by Azibayeva; take responsibility J. Rakhisheva; ed. board: B. Azibaeva. Astana: Foliant. 368 p. [in Kazakh].

Bertels E.E., 1995. Izbrannye trudy «Navoi i Dzhami» [Selected works «Navoi and Jami»]. Moscow: Publishing house «Nauka». 498 p. [in Russian].

Bertels E.E., 1935. Persidskaja pojezija v Buhare. [Persian poetry in Bukhara]. Leningrad: Publishing House of the USSR Academy of Sciences. 58 p. [in Russian].

Braginsky I.S., 1984. Iranskoe literaturnoe nasledie.[Iranian literary heritage]. Moscow: Publishing house «Nauka». 294 p. [in Russian].

Berdibaev R., 2018. Gülstannyñ būlbūldary. Jūldyzdar jaryğy [Nightingales of Gulistan.] 2 volume. Zhuldyzdar zharygy. Almaty: RPBK «Dauir». 480 p. [in Kazakh].

Zalessky B., 1991. Qazaq saharasyna saiahat [Journey to the Kazakh Sahara]. Almaty. Oner. 205 p. [in Kazakh].

Ibatov A., 1974. Kutbtyñ «Husrau men Şırın» poemasynyñ sözdıgı [Dictionary of Qutb’s poem «Khusrau and Shirin»]. Almaty: Gylym. 277 p. [in Kazakh].

Kenesbaev I., 2007. Qazaq tılı frazeologialyq sözdıgı [Phraseological dictionary of the Kazakh language]. Almaty: Arys 711 p. [in Kazakh].

Kimal A., 1995. K genezisu tradicionnoj kul’tury kazahov. Kul’tura kochevnikov na rubezhe vekov: Problemy genezisa i transformacii [The genesis of traditional Kazakh culture. Culture of nomads at the turn of the century: Problems of genesis and transformation. The material of the international conference]. Almaty. [in Russian].

Kumisbaev O., 1994. Tereñ tamyrlar [Deep roots]. Almaty: Gylym. 315 p. [in Kazakh].

Qazaq epostary [Kazakh epics], 2006. Almaty: Koshpendiler. 416 p. [in Kazakh].

Kyraubaeva A., 1988. Ğasyrlar mūrasy [Heritage of centuries]. Almaty: Mektep. 163 p. [in Kazakh].

Kuryshzhanov A., Ibatov A., 1981. Ejelgı türkı jazba eskertkışterı jaiynda [About ancient Turkic written monuments. History of formation and development of Kazakh literary language]. Almaty: Gylym. P. 97-124. [in Kazakh].

Likhachev D.S., 1979. Pojetika drevnerusskoj literatury [Poetics of ancient Russian literature]. Moscow: Publishing house «Nauka». 416 p. [in Russian].

Musrepov G., 1996. Oi sezım sätterı. [Moments of thoughts and feelings]. Almaty: Zhalyn. 144 p. [in Kazakh].

Najip E.N., 1979. Istoriko-sravnitel’nyj slovar’ XІV veka. Na materiale «Husrau i Shirin» Kutba i ego jazyk [Historical and comparative dictionary of the 14-th century. In the material «Khusrau and Shirin» by Qutb and his language]. Moscow: Publishing house «Nauka». 478 p. [in Russian].

Naimanbaev A., 1988. Şyğarmalar: änder, öleñder, aitystar, qissa-dastandar [Works: songs, poems, sayings, stories.]. Composed by: B. Nurzhekeev, B. Abylkasymov. Almaty: Writer. 302 p. [in Kazakh].

Sabyr M.B., 2021. Köne qypşaq tılı men qazaq tılınıñ fono-morfo-semantikalyq sabaqtastyğy [Phono-morpho-semantic continuity of the ancient Kypchak language and the Kazakh language]. Almaty: «Liber» publishing house. 464 p. [in Kazakh].

Sagynykuly B., 2006. Altyn Orda jazba eskertkışterınıñ salystyrmaly leksikasy [Comparative lexicon of written monuments of the Golden Horde]: textbook. Almaty: Kazakh University. 109 p.[in Kazakh].

Satpaeva Sh.K., 2012. «Vljanie vremeni» [«The influence of time.»] IV volume. Articles. Astana: Elorda. 408 p. [in Russian].

Syzdykova R.G., 1995. Abaidyñ söz örnegı [Art of speech of Abai]. Almaty. 405 p. [in Kazakh].

Khamraev A.T., 2024. Literatura Zolotoj Ordy v kontekste istoriko-kul’turnogo diskursa. [Literature of the Golden Horde in the context of historical and cultural discourse]. Turkic Studies Journal. Vol. 6. No 3. P. 175-195. DOI: http://doi.org/10.32523/2664-5157-2024-3-175-195 [in Russian]

Khorezmi, 1985. Makhabbatnama. Translation by Kyraubaeva A. Almaty: Zhalyn. 112 p. [in Kazakh].