The Beginning of Writing Culture among Steppe Nomads

Талғат Молдабай; Бейсенгүл Әсет

doi:10.32523/2664-5157-2024-3-88-103

Авторлар

Талғат Молдабай Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті
Бейсенгүл Әсет Халықаралық Бизнес ССТ Дублин Коледжі

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2024-3-88-103

Кілт сөздер:

мәдениет, жазу тарихы, петроглифтер, таңбалар, дала көшпелілері, жазу дәстур сабақтастығы, бітіг, әліпби, түркі халықтары

Аннотация

Мақалада дала көшпелілері мәдениетіндегі жазу кезеңдерінің алғышарттары қарастырылып, затты жазу, суретті жазу және ой жазу кезеңдеріне тиесілі материалдарға талдау жасалады. Дала көшпелілері қалдырған көптеген петроглифтер, таңбалар олардың жазу мәдениетіне деген талпынысын білдірсе керек. Мақала авторлары Моңғолиядағы Шивээт Хайрхан, Аршан хад, Хойт-Цэнхэр, Бага-Ойгур, Ресейдегі Бичикт-Бом, Қаракөл, Бижикт-Хая, Бии-Хем, Қарасұқ жазбалары, Қазақстандағы Ақ-Бауыр, Жетісу, Таңбалы, Теректі Әулие петроглифтеріне байланысты экспедициялар құрамында болып, аталмыш жазбалармен тікелей жұмыс жасаған. Сақтарға қатысты затты жазу кезеңіне тиесілі ақпараттарды грек деректері негізінде талдап, сол кезеңнен бүгінгі күнге дейін кейбір затты жазу элементтерінің жалғастығына қатысты деректер ұсынады. Көшпелілер танымындағы жыл қайыру дәстүрі бойынша: «қоян жылғы жұт», «мешін жылғы қырғын», т.с.с. деректердің сонау затты жазу кезеңінен қалған жалғастық екендігін алға тартады. Осы затты жазу, суретті жазу кезеңдері көне түркі бітіг жазуының алғышартын жасағандығына сенеді. Көптеген петроглифтер мен таңбалардың көне түркі бітіг жазуы әріп таңбаларына ұқсастығының басты себептерінің бірі осы мәдени-танымдық жалғастық болса керек. Осы мақаламыз арқылы жазу тарихи кезеңдерінің барлық үлгілері дала көшпелілері өмір сүрген аймақтарда кездесетіндігін ескере отырып, аталмыш кезеңде қолданылған элементтердің көне түркі жазуының қалыптасуында маңызды рөл атқарғанына және әлемдік жазу мәдениетінде дала көшпелілерінің өз орны бар екендігіне көз жеткіземіз.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Талғат Молдабай, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

PhD, постдокторант

Бейсенгүл Әсет, Халықаралық Бизнес ССТ Дублин Коледжі

өнертану магистры

Әдебиет

Amanzholov A.S., 1978. K genezisu tyurkskih run [On the genesis of the Turkic run]. Voprosy yazykoznaniya [Questions of linguistics]. No2. P. 76-87. [in Russian].

Eskeeva M.Q., 2002. Kazak zhazuynyn tarikhi negіzderі (oqu quraly) [Historical foundations of Kazakh writing]. Astana: Eurazija Ulttyh universitetі. 125 p. [in Kazakh].

Iogannes F., 1979. Istorija pisma [History of writing]. Moscow: GRVL. 464 p. [in Russian].Closson G., 1986. Proishojdeniye tyutkskogo runicheskogo alfabita [Origin of the Turkic runic alphabet]. Zarubejnaia turkologia [Foreign Turkology]. P. 136-157. [in Russian].

Kuderinova Q., 2005. Kone turk grafikasindagi grafema, fonema qatynasy [Grapheme, phoneme distribution as in Old Turkic graphics]. Kone turki jazba eskertkishteri: jazu madeniyeti bastaulary, tildin damu qubylystary [Ancient Turkish writing monuments: the beginnings of writing culture, the phenomena of language development.]. Almaty. P. 92-100. [in Kazakh].

Livshitc V.A., 1978. О proishojdenii drevnetyurkskoi runicheskoi pismennosti [On the origin of ancient Turkic runic writing]. Sovetskaia tyurkologia [Foreign Turkology]. Baku. No4. [in Russian].

Novogradova E.A., 1984. Mir petroglifov Mongolii [The world of petroglyphs]. Мoscow: Nauka. 168 p. [in Russian].

Samashev Z., Bazylhan N., Samashev S., 2010. Kone turik tanbalary [Old Turkish signs]. Astana: АО «АBDI Company». 168 p. [in Kazakh].

Sartqojauly Q., 2007. Baiyrgy turik jazuynyn genezisi [The genesis of ancient Turkish script]. Аstana: Arys. 304 p. [in Kazakh].

Shaimerdinova N.G., Moldabay T., 2023. Eurazija kengіstіgіnіng petroglifterі zhane tangbalary turіk madenietі men zhazuynyng arkhetipterі retіngde [Petroglyphs and Symbols of the Eurasian Space as Archetypes of Turkic Culture and Writing]. Turkic Studies Journal 4 (2023). P. 35-51. DOI: http://doi.org/ 10.32523/2664- 5157-2023-4-35-51. [in Kazakh].

Danzel W., 1929. Die Anfange der Schrift [The beginnings of writing]. Leipzig. 218 p. [in German].

Grob J., 1899. Archiv für Kriminal-Anthropologie ünd Kriminalistik [Archive for Criminal Anthropology and Criminology]. Leipzig. Vogel 1. 65 p. [in German].

Hatice Ş.U., 2006. Başlanğıcından günümüze türk yazı sistemleri [Turkish writing systems from their beginnings to the present]. Ankara: Akçay Yay. 408 р. [in Turkish].

Kurt S., 1939. Vom Bild zum Buchstaben [From picture to letter]. Leipzig. 107 p. [in German].

Мoldabay T., 2023. History of Turkic alphabet development. Turkic Studies Journal. Vol. 5. No. 1. P. 49-59.

Richard P.K., 2013. The Symbolical Language of Ancient Art and Mythology. New York: Hard Press Publishing. 453 p.

Weule K., 1915. Vom Kerbestock zum Alphabet. Urformen der Scrift [From the notching stick to the alphabet. Early forms of writing]. Stuttgart. 216 p. [in German].