Особенности ленточно-флажочной культуры шаманистко буддийских регионов Евразии

Чимиза Ламажаа

doi:10.32523/2664-5157-2024-2-74-92

Авторлар

Чимиза Ламажаа

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2024-2-74-92

Кілт сөздер:

рәсімге арналған таспалар, рәсімге арналған жалаулар, сыйынуға арналған жалаулар, Саян-Алтай, Ішкі Азия, шаманизм, буддизм

Аннотация

Мақалада Саян-Алтай аймағының далалық және таулы-далалық жерлеріндегі (Байкалдан Моңғолияның батысына дейінгі Оңтүстік Сібір территориясы) шамандық мәдениеттің будда – тибеттікпен біріккен тұсындағы таспа-жалау мәдениетінің ерекшеліктері талданады. Бұл мәдениет толықтай алғанда буддалық болып есептеледі, дегенмен автор мұны Еуразия шаманизмінің таспа мәдениетінің үлкен ареалының бөлшегі ретінде де қарастыруды ұсынады.
Мақалада автор ғылыми қолданысқа енгізіп отырған «таспа-жалау мәдениеті» терминіне қатысты анықтама бере отырып, оның ерекшеліктерін ашып көрсету үшін мақалада тарихнамалық әдебиеттердің кең сипаттамасына, сондай-ақ аталған мәдениеттің қазіргі жағдайын бақылауға негізделген бірнеше факторлар да талданады. Автор соңғы екі онжылдық шамасында таспа жалау мәдениеті өңірлерінің бірі саналатын шамандық – буддалық Тывада тікелей зерттеулерін жүргізді.
Дереккөздер мен жеке материалдар талдамасы таспа-жалау мәдениеті дәстүрінің жалпы даму траекториясы таспа мәдениетінің жалпы ареалы Саян-Алтай, Ішкі Азия көшпелілерінің анимистикалық, шамандыққа дейінгі наным-сенімдері мен рәсім-жоралғыларынан бастау алғандығы туралы шешім қабылдауға мүмкіндік береді. Бұл дәстүр осы аймақта, оның ішінде Тибет көшпелілерінде де дамыған шаманизмнің рәсімдік тәжірибесі арқылы одан әрі беки түсті.
Кейіннен Үндістан мен Қытайдың (буддизм, жібек, сый тарту ету дәстүрі, рәсімдік тәжірибелер) мәдени дәстүрлерімен де байытыла отырып және тибеттік буддизм формасын қабылдап, ол осы аймаққа оралып, өз «тамырын» «күшейте түсті».

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

Чимиза Ламажаа

философия ғылымдарының докторы, тәуелсіз зерттеуші

Әдебиет

Barker D., 2003. Tibetan prayer flags: Send your blessings on the breeze. London: Connections Book Publishing Ltd. 64 p.

Gazizova V., 2021. Sacred heights in the topography of flatlands. Ovaa kurgans in the Kalmyk Buddhist landscape, Études mongoles et sibériennes, centrasiatiques et tibétaines, no. 52. DOI: https://doi.org/10.4000/emscat.4960

Martin E., 2016. Gift, Greeting or Gesture: The Khatak and The Negotiating of Its Meaning on The Anglo-Tibetan Borderlands. Himalaya. No 35 (2). P. 56-72.

Modi J.J., 1918. Tubetan salutations and a few thoughts suggested by them // Anthropological Papers. Part II; Papers read before the Anthropological Society of Bombay; The British India Press. P. 110-123.

Rockhill W.W., 1894. Diary of a Journey Through Mongolia and Tibet in 1891 and 1892. Washington: Smithsonian Institution. 413 p.

Abaeva L.L., 1991. Kul’t gor i buddizm v Buryatii (Evolyuciya verovanij i kul’tov selenginskih buryat). ed. by N. L. Zhukovskaia. Moscow: Nauka. 144 p. [in Russian].

Alekseev N.A., 1984. Shamanizm tyurkoyazychnyh narodov Sibiri (opyt areal’nogo sravnitel’nogo issledovaniya) [Shamanism of the Turkic-speaking peoples of Siberia (the experience of an areal comparative study)]. Novosibirsk: Nauka, Siberian Branch. 233 p. [in Russian].

Altajskij etnograficheskij slovar’ [Altai Ethnographic Dictionary], 2023. editorial board: N.V. Yekeev (ed.) et al. Gorno-Altaysk. 370 p. [in Russian].

Antonov N.K., 1971. Materialy po istoricheskoj leksike yakutskogo yazyka [Materials on the historical vocabulary of the Yakut language]. Yakutsk: Yakut Book Publishing House. 175 p. [in Russian].

Bakaeva E.P., 1994. Buddizm v Kalmykii. Istoriko-etnograficheskie ocherki [Buddhism in Kalmykia. Historical and ethnographic essays]. Elista: Kalmyk Book Publishing House. 128 p. [in Russian].

Bakaeva E.P., 2003. Dobuddijskie verovaniya kalmykov [Pre-Buddhist beliefs of the Kalmyks]. Elista: Dzhangar. 357 p. [in Russian].

Basilov V.N., 1984. Izbranniki duhov [The chosen spirits]. Moscow: Politizdat. 208 p. [in Russian].

Basilov V.N., 1992. Shamanstvo u narodov Srednej Azii i Kazahstana [Shamanism among the peoples of Central Asia and Kazakhstan]. Moscow: Nauka. 328 p. [in Russian].

Berzin A., 1992. Tibetskij buddizm: Ego istoriya i perspektivy razvitiya [Tibetan Buddhism: Its history and prospects of development.] Moscow: Traditional medicine. 31 p. [in Russian].

Burnakov V.A., 2006. Duhi Srednego mira v tradicionnom mirovozzrenii hakasov [The spirits of the Middle World in the traditional worldview of the Khakas]. Novosibirsk: Publishing house of the Institute of Archaeology and Ethnography SB RAS. 208 p. [in Russian].

Butanaev V.Ya., 2003. Burhanizm tyurkov Sayano-Altaya [Burkhanism of the Sayano-Altai Turks]. Abakan: Publishing House of N. F. Katanov Khakass State University. 260 p. [in Russian].

Galdanova G.R., 1989. Elementy tyurkskih vliyanij v tradicionnyh verovaniyah buryat [Elements of Turkic influences in the traditional beliefs of the Buryats, Ethnocultural processes in Southeastern Siberia in the Middle Ages]. Editorial board: I. A. Aseev et al. Nosibirsk: Nauka, Siberian Branch. 185 p. [in Russian].

Danilova N.K., Vasiliev V.E., 2019. Religioznyj landshaft: «siel», «salama» i «delbirge» v ritual’nom prostranstve v svete izucheniya evolyucii beskrovnyh zhertvoprinoshenij naroda saha [Religious landscape: “ciel”, “salama” and “dalbirge” in the ritual space in the light of studying the evolution of bloodless sacrifices of the Sakha people]. Society: Philosophy, history, culture, no. 12 (68), P. 30-35. DOI: https://doi.org/10.24158/fik.2019.12.4 [in Russian].

Dorzhigushaeva O.V., Kiplux A.V., 2023. Ekologizaciya tradicii zavyazyvaniya zuram, hadakov i hij-morin na mestah pokloneniya v Respublike Buryatiya [Ecologization of the tradition of tying zuram, khadak and hii-morin at places of worship in the Republic of Buryatia]. New Research of Tuva, no. 4. P. 328-343. DOI: https://doi.org/10.25178/nit.2023.4.23 [in Russian].

Yekeeva E.V., Belekova E.A., 2018. Kul’tovaya atributika v tradicionnom mirovozzrenii altajcev [Cult attributes in the traditional worldview of the Altai people]. Gorno-Altaysk: BNU RA “Scientific Research Institute of Altaic Studies named after S.S. Surazakov”. 120 p. [in Russian].

Zherebina T., 2009. Sibirskij shamanizm: etnokul’turnyj atlas [Siberian shamanism: an ethnocultural atlas]. St. Petersburg: Amphora; TID Amphora. 623 p. [in Russian].

Zhukovskaya N.L., 1986. «Podarok – otdarok» i ego mesto v sisteme social’nyh cennostej mongolov [“Gift – giving” and its place in the system of social values of the Mongols, Mongolica. In memory of academician B. Ya. Vladimirtsov]. editorial board: A. N. Kononov et al. Moscow: The main editorial office of Oriental literature. 299 p. [in Russian].

Zhukovskaya N.L., 2002. Kochevniki Mongolii. Kul’tura. Tradicii. Simvolika [Nomads of Mongolia. Culture. Traditions. Symbolism]. Moscow: Oriental literature. 246 p. [in Russian].

Lamazhaa Ch.K., Sanchai Ch.Kh. and Mongush A.V., 2023. Ritual’nye lenty i flagi v praktike sovremennyh tuvincev [Ritual ribbons and flags in the practical activities of contemporary Tuvans]. New Research of Tuva, no. 4, P. 344-370. DOI: https://doi.org/10.25178/nit.2023.4.24 [in Russian].

Lamazhaa Ch.K., Shaymerdenova J., 2024. Kadak – sharf podnosheniya i osvyashcheniya (iz istorii tradicii) [Kadak is a scarf of offering and consecration (from the history of tradition)]. New Research of Tuva, No 2. P. 152-176. DOI: https://doi.org/10.25178/nit.2024.2.10 [in Russian].

Lidzhieva A.M., 2019. Molitvennye flazhki «ki mөrn» v sovremennoj gorodskoj zhizni kalmykov [Prayer flags “ki morn” in the modern urban life of the Kalmyks]. Magna Adsurgit: Historia Studiorum, 2, P. 76-82. DOI: https://doi.org/10.22162/2541-9749-2019-8-2-76-82 [in Russian].

Mikhailov T.M., 1980. Iz istorii buryatskogo shamanizma (s drevnejshih vremen po XVIII v.) [From the history of Buryat shamanism (from ancient times to the XVIII century)]. Novosibirsk: Nauka, Siberian Branch. 321 p. [in Russian].

Moss M., 2011. Obshchestva. Obmen. Lichnost’. Trudy po social’noj antropologii [Societies. Exchange. Personality. Works on social anthropology]. Moscow: KDU. 416 p. [in Russian].

Moss M., 2000. Social’nye funkcii svyashchennogo. Izbrannye proizvedeniya [The social functions of the sacred. Selected works]. St. Petersburg: Eurasia. 448 p. [in Russian].

Oynotkinova N.R., 2021. Mifologicheskaya kartina mira altajcev: koncepty, motivy, syuzhety [The mythological picture of the Altai world: concepts, motives, plots]. Novosibirsk: CPI NSU. 622 p. [in Russian].

Rassadin V.I., 2005. Hozyajstvo, byt i kul’tura tofalarov [Economy, life and culture of the Tofalars]. Ulan-Ude: Publishing house of the BNC SB RAS. 193 p. [in Russian].

Roerich Y.N., 1961. Kochevye plemena Tibeta [Nomadic tribes of Tibet]. Strany i narody Vostoka. Geografiya, etnografiya, istoriya [The countries and peoples of the East. Geography, ethnography, history]. Issue 2. Moscow: Publishing House of East lit. P. 7-12. [in Russian].

Suraganova Z.K., 2009. Obmen darami v kazahskoj tradicionnoj kul’ture [Exchange of gifts in the Kazakh traditional culture]. Astana: CAM is a media print. 192 p. [in Russian].

Terletsky N.S., 2007. K voprosu o roli loskutov tkani (latta-band) na mazarah Central’noj Azii [On the question of the role of cloth patches (latta bands) in the mazars of Central Asia]. Lavrovskij sbornik: materialy Sredneaziatsko-Kavkazskih issledovanij. Etnologiya, istoriya, arheologiya, kul’turologiya. 2006-2007 [Lavrovsky collection: materials of Central Asian-Caucasian studies. Ethnology, history, archaeology, cultural studies. 2006-2007]. St. Petersburg, May 15-17, 2007. St. Petersburg, Museum of Anthropology and Ethnography named after Peter the Great (Kunstkamera) RAS. 294 p. [in Russian].

Tradicionnoe mirovozzrenie tyurkov Yuzhnoj Sibiri. Znak i ritual [The traditional worldview of the Turks of Southern Siberia. The Sign and the Ritual], 1990. A.M. Sagalaev, I. V. Oktyabrskaya; ed. by I. N. Gemuev. Novosibirsk: Nauka. Siberian edition. 208 p. [in Russian].

Tradicionnoe mirovozzrenie tyurkov Yuzhnoj Sibiri. Prostranstvo i vremya. Veshchnyj mir [The traditional worldview of the Turks of Southern Siberia. Space and time. Material World], 1988. E.L. Lvova, I.V. Oktyabrskaya, A.M. Sagalaev, M.S. Usmanova; ed. by I.N. Gemuev. Novosibirsk: Nauka, Siberian Branch. 225 p. [in Russian].

Tsendina A.D., 2002. ...i strana zovetsya Tibetom [...and the country is called Tibet]. Moscow: Oriental literature. 304 p. [in Russian].

Sharaeva T.I., 2010. Sovremennoe bytovanie sakral’nogo markera өlgc u kalmykov (po materialam polevyh issledovanij 2008-2010 gg.) [The modern existence of the sacred marker of the olgts among the Kalmyks (based on the materials of field research in 2008-2010)]. Problemy etnicheskoj istorii i kul’tury tyurko-mongol’skih narodov [Problems of ethnic history and culture of the Turkic-Mongolian peoples]. no. 2, P. 158-186. [in Russian].

Sherstova L.I., 2010. Burhanizm: istoki etnosa i religii [Burkhanism: the origins of ethnicity and religion]. Tomsk: Tomsk State University. 288 p. [in Russian].