Role of medieval texts in the system of common Turkic historical sources

Т. Рысбеков; С. Рысбекова; Б. Шынтемірова

doi:10.32523/2664-5157-2024-2-109-132

Авторлар

Т. Рысбеков М.Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті
С. Рысбекова bБатыс Қазақстан инновациялық-технологиялық университеті
Б. Шынтемірова Батыс Қазақстан инновациялық-технологиялық университеті

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2024-2-109-132

Кілт сөздер:

деректану, тарихи дерек, тарихи факт, кезең, жазба ескерткіштер, Қазақ хандығы дәуірі, Мухаммед Хайдар Дулати, Қадырғали Жалаири, Сарайшық

Аннотация

Деректану ғылым ретінде әртүрлі гуманитарлық ғылымдардың зерттеу жүргізудегі өзегі және сонымен қатар пәнаралық курс болып табылады. Деректанудың теориялық мәселелерінің ішінде тарихи деректану теориялық тұрғыдан басты орын алады.
Мақалада Мырза Мухаммед Хайдар Дулати мен Қадырғали Қосымұлы Жалаири шығармаларын дереккөз ретінде қарастырылған. Бұл шығармаларда XV ғасырдың ортасындағы қазақ руларының бірігуі және олардың ірі мемлекеттік ұйымға бірігуі туралы бірегей мәліметтер қамтылған. Деректану ғылымының іргелі сипаты ең алдымен тарих ғылымының ерекше белгілерімен анықталады: тарихшы тарих объектісі - «қоғамның өткенін» тікелей зерттей алмайды. Ол тарих ғылымының пәні болып табылатын тарихи дереккөздерге сыни талдау жасау арқылы ғана игеріледі. Деректану теориясына сәйкес, зерттеудің негізгі мақсатына сәйкес тарихи ақпаратты жалпы сипаттау және оның жүйелеу жүзеге асырылды, оларды бағалау, ой қорытынылау әдістері көрсетілді. Деректер туралы ғылыми фактілер нақты зерттеу тәжірибесімен тығыз сабақтастықта болады. Деректану теориясы ғылыми зерттеулердің кәсібилігін, сапалы деңгейін және тиімділігін қамтамасыз етуі керек.
Дереккөздерді зерттеу – бұл олардың сенімділігі мен жарамдылығын сыни тұрғыдан бағалау.
Тарихшылар материалды кім жасағанын, оның қандай контексте жасалғанын, автордың мақсаттары қандай болғанын және уақыт өте келе қандай бұрмаланулар болуы мүмкін екенін талдауы керек. Мұндай бағалау зерттеушіге ақпаратты барынша дәл пайдалануға мүмкіндік береді.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Т. Рысбеков, М.Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті

тарих ғылымдарының докторы, профессоры

С. Рысбекова, bБатыс Қазақстан инновациялық-технологиялық университеті

тарих ғылымдарының докторы, профессордың міндетін атқарушы

Б. Шынтемірова, Батыс Қазақстан инновациялық-технологиялық университеті

тарих ғылымдарының докторы, профессор

Әдебиет

Abuseitova M., 1985. Kazahskoe hanstvo vo vtoroj polovine XVI veka [The Kazakh Khanate in the second half of the XVI century]. Alma-Ata: Nauka. 104 p. [in Russian].

Abdualiev A.B., 1999. Vzaimootnosheniya kazahskogo hanstva s pravitelyami gosudarstv Shejbanidov i Mogolistana v pervoj polovine XVI v. po «Tarih-i Rashidi» M.H.Dulati i drugim istochnikam [The relationship of the Kazakh Khanate with the rulers of the Shaybanid and Moghulistan states in the first half of the XVI century according to “Tarikh-i Rashidi” by M.H.Dughlat and other sources]. [Materials of the II International readings on the works of Muhammadi Haidar Dulati “Problems of ancient and medieval history of Kazakhstan”]. Almaty: Dajk press. P. 194-201. [in Russian].

Abdualy A., 2012. «Tarih-i Rashidi» M.H.Dulati i sovremennaya istoricheskaya nauka. Ch.21. [“Tarikh-i Rashidi” by M.H.Dughlat and modern historical science. Part 21.]. [Materials of the International scientific and practical conference “VII Dulatov readings”]. Taraz: Taraz universitetі. P. 23-26. [in Russian].

Akimbekov S., 2023. Kratkaya istoriya kazahov [A brief history of the Kazakhs]. Almaty. Institute of Asian Studies. 450 p. [in Russian].

Albani B.K., 2000. Muhammad Haydar Dulati [Muhammad Haidar Dughlat]. (Atatek. Almaty. 212 p. [in Kazakh].

Amin ibn Ahmet Razi., 1918. “Haft iqlim” 1002 (1593-1594) Razi, Haft eqlim. ed. E.D. Ross, Abd-al-Moktader, A.H. Harley, Mahfuh-al-Haqq, M. Ishak and S.B. Samadi. Calcutta. 72. Rypka, Hist. Iran. Lit. 452 p.

Amin Ahmad Razi., 2002. Mizza Haidar Dughlat in HaftIglim. Mizza Haidar Dughlat as depicted in Persian Sources. Original text, translated and introduced by M. Haidar. New Delhi. P. 98-100.

Atygaev N., 2023. Kazahskoe hanstvo: ocherki vneshnepoliticheskoj istorii XV-XVII vekov [The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries]. Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University. Almaty. 225 p. [in Russian].

Atabaev K., 2007. Derektanu: Oku kuraly. Tolyutyrylyp II basyluy [Source Studies: teaching medium. The second edition]. Almaty. Kazakh Tarihi. 272 p. [in Kazakh].

Atygaev N.A., Muktar A.K., 2023. O nekotoryh obrjadah i obychajah mogulov (po materialam «Tarih-i Rashidi» Mirzy Muhammeda Hajdara Duglata (Dulata)) [About some rituals and customs of the Moguls (based on materials from “Tarikh-i Rashidi” by Mirza Muhammad Haydar Dughlat (Dulat))]. Oriental Studies. Vol.16. Is. 5. P. 1055-1064. [in Russian].

Bartol’d V.V., 1973. Sochineniya: T. VIII. Raboty po istochnikovedeniyu [Works: Vol. VIII. Works on source studies]. Moscow: Nauka. 723 p. [in Russian].

Bereket Karibaev, Zere Maidanali, Meiramkul Bizhanova, Aknur Koshymova, Yedil Noyanov, 2019. New Methodological Approaches to the Study of Political History of the Golden Horde in the 13th – 16th Centuries. (Codrul Cosminului, 2016.11.078.).Didamari, Khwaja Muhammad (Azam), Waqiat-i-Kashmir (pers. R and P) K.U. (Urdu translation by Munshi Ashraf Ali), Delhi, 1846.Haydar Malik «Tarikh-i Kashmir». 1621.

Ibatov A., 1974. Dictionary of Qutb’s poem “Khusrau ua Shirin” (XIV century) Almaty: Gylym. 278 p.

Imanbekova G., 2012. Bor’ba kazahskogo hanstva protiv shajbanitov za Prisyrdarinskie goroda (po «Tarih-i Rashidi» M.H.Dulati). Ch.1. [The struggle of the Kazakh Khanate against the Shaybanids for the Syrdarya cities (according to “Tarikh-i Rashidi” by M.H.Dughlat). Part 1]. [Materials of the International scientific and practical conference “VII Dulatov readings”]. Taraz. Taraz universitetі. P. 57-58. [in Russian].

Gumilev L.N., 1993. Drevnie tyurki [The ancient Turks]. M. «Klyshnikov – Komarov i K». 552 p. [in Russian].

Kaliekova M., 2010. Muhammed Haidar Dulati: omіrі men shygarmashylygy: tarihnamalyk taldau XVI g. ortasy – XXI g. basy. [Muhammad Haidar Dughlat: life and works: historiographic analysis mid-XVI-early XXI centuries]. General Ed. T. O.Omarbekov. 175 p. [in Kazakh].

Karіbaev B., 2014. Kazakh handygynyn kurylu tarihy: monografiya [History of the formation of the Kazakh Khanate: monograph]. Almaty. «Sardar» publishing house. 176 p. [in Kazakh].

Karіbaev B., 2015. Kazakh handygynyn kusheyuі (XV g. sony – XVI g. algashky shirekterі) [Strengthening of the Kazakh Khanate (end of XV – first quarters of XVI centuries)]. Almaty. «Sardar» publishing house. 176 p. [in Kazakh].

Karіbaev B., 2019. Kazakh handary turaly zertteuler (XV g. ortasy – XVIII g. basy): monografiya [Research on the Kazakh Khans (mid-XV–early XVIII centuries)]. Almaty. Kazakh universitetі. 228 p. [in Kazakh].

Karіbaev B.B., 2020. Kazakh handygynyn baskaru instituttary [Institutions of management of the Kazakh Khanate]. Almaty. Kazakh universitetі. 242 p. [in Kazakh].

Kasymbaev Zh., 1999. K probleme datirovki vremeni osnovaniya kazahskogo hanstva [On the problem of dating the time of the foundation of the Kazakh Khanate]. [Materials of the II International readings on the work of Muhammadi Haidar Dulati “Problems of ancient and medieval history of Kazakhstan”]. Almaty. Dajk press. P. 241-247. [in Russian].

Karіbaev B.B., 2012. Muhammed Haidar Dulati Kazakh handygynyn tarihyn alғgash zertteushі [Muhammad Haidar Dulati was the first researcher of the history of the Kazakh Khanate ]. Materials of the International scientific and practical conference “VII Dulatov readings”. Taraz. Taraz universitetі. P. 15-19. [in Kazakh].

Kozhabekuly B., 2000. Albani Muhammed Haidar Dulati [Albania Muhammad Haidar Dulati]. Almaty. Atatek. 312 p. [in Kazakh].

Kelіmbetov N., 2005. Ezhelgі dauіr adebietі (Kazakh adebietі bastaulary). Zhogary oku oryndarynyn filologiya fakul’tetі studentterіne arnalgan okulyk [Literature of ancient times (origins of Kazakh literature). Textbook for students of the philological faculty of universities]. Almaty. Atamura. 336 p. [in Kazakh].

Lappo-Danilevskij A.S., 2024. Metodologiya istorii v 2 ch. Chast’ 2 [The methodology of history in 2 parts. Part 2. Methods of historical study. Moscow. Yurayt Publishing House. 315 p. [in Russian].

Mahmoud ibn Wali., 1977. More tajn otnositel’no doblestej blagorodnyh (Geografija) [A sea of secrets regarding noble virtues (Geography)]. Introduction, trans., notes. by B.A. Akhmedov. Tashkent: Publishing House “Fan” of the UzSSR, 168 p. [in Russian].

Mahmud ibn Uali «Bahra-assar fi Manakib al-akhyar». Head. IV Academy of Sciences of the UzSSR (headed by Jurabek)

Medushevskaya O.M., 1983. Sovremennoe zarubezhnoe istochnikovedenie: uchebnoe posobie dlya studentov ist. fak. Vuzov [Modern foreign source studies: a textbook for students of the hist. fac. universities]. M.: Vysshaya shkola. 142 p. [in Russian].

Muktar A.K., Akhmetova U.T., Imashev E.Zh., 2023. Zolotoordynskie karavannye puti i karavan-sarai na juge i jugo-zapade Zapadnogo Kazahstana i juge Volgo-Ural’skogo mezhdurech’ja v XIII–XVI vv. [Golden Horde caravan routes and caravanserais in the south and southwest of Western Kazakhstan and the south of the Volga-Ural interfluve in the XIII-XVI centuries]. Oriental Studies. 2023 Vol.16. Is. 5. P. 1065-1086. [in Russian].Muhammad Azam «Wakiat-i-Kashmir» [History of Kashmir], 1747. [in Persian].

Muhammad Kasym Firishta “Tarikh-i Ferishta” (another name is “Gulshan-i Ibrahimi”), 1611.

Muhammad Haidar Dulati, 2003. Tarih-i Rashidi: (hak zholyndagy tarihy) [Tarih-I Rashidi: (history on the way to Haq)]. [General Ed. Other. Absattar Derbisali; Islam Zhemenei, translated from the Persian manuscript version.]. M. H. Dulati public Foundation. Almaty. Turan. 614 p. [in Kazakh].

Masanov E., 1963. Muhammed Haidar Doglat Myrza Haidar [Muhammad Haidar Dughlat Myrza Haidar]. The Soviet Historical Encyclopedia. 976 p. [in Russian].

Masimhanuly D., 2023. Shygys alemі: anyz ben shyndyk [The Oriental world: legend and reality]. Almaty. Liter-M. 446 p. [in Kazakh].

Mingulov N., 1965. Muhamed Haidar Dulati. Velikie uchenye Srednej Azii i Kazahstana (VIII-XIX vv.) [Muhammad Haidar Dughlat. Great scientists of Central Asia and Kazakhstan (VIII-XIX centuries)]. Almaty. Kazakhstan. 240 p.

Oskolkov V.S., Oskolkova I.L.,2022. Istoriya Kazahstana. Chast’ 1. S drevnejshih vremen do konca XIX veka: uchebnoe posobie [The history of Kazakhstan. Part 1. From ancient times to the end of the XIX century: a textbook]. Almaty. LEM. 84 p. [in Russian].

Pantusov N. N., 1905. Taarikh-I Emenie. [The history of the rulers of Kashgar, the work of Mulla Musa, ben Mulla Ais, a Sairamite, published in Kazan]. Kazan. Printing house Imga. 320 p.

Petrov P.N., Muktar A.K., Bikkinyaev N.Kh., Zhumabaev A.Zh., 2022. Numizmaticheskie nahodki v srednevekovom gorode Sarajchuk po rezul’tatam arheologicheskih issledovanij. Ch. I* [Numismatic finds in the medieval city of Saray-Jük based on the results of archaeological researches. Part I*]. Materials on archeology and history of the ancient and medieval Black Sea region (MAIASP) No. 14. P.382-404. [in Russian].

Pishchulina K.A., 1977. Yugo-Vostochnyj Kazahstan v seredine XІV – nachale XVІ vekov [Southeastern Kazakhstan in the middle of the XIX – early XVII centuries]. Alma-Ata. Publishing house “Nauka”. 289 p. [in Russian].

Rysbekov T.Z., 2007. Kozkaras: makalalar zhinagy [View: collection of articles]. Oral. Media and publishing center. 240 p. [in Kazakh].

Samoilovich A.N. 1928. On the history of the literary Central Asian-Turkish language. Mir-Ali-Shir. Col. to the 500th anniversary of his birth L.: Publishing house of the ANSSSR. P. 1-23.

Sultanov T.I., 1982. Kochevye plemena Priaral’ya v XV-XVII vv. (voprosy etnicheskoj i social’noj istorii) [Nomadic tribes of the Aral Sea region in the XV-XVII centuries (questions of ethnic and social history)]. Moscow: Nauka. 160 p. [in Russian].

Syzdykova R., Kojgeldiev M., 1991. Kadyrgali bi Kosymuly zhane onyn zhylnamalar zhinagy [Kadyrgali bi Kosymuly and his collection of origins]. Almaty. Kazakh universitetі. 269 p. [in Kazakh].

Shah Mahmudben Mirza Fazil Churas, 1976. Hronika [Chronicle]. Critical text, translation, commentary, research and index. O.F. Akimushkin. Moscow. 407 p. [in Russian].

Rahmanaliev R., 2020. Imperiya tyurkov. Istoriya velikoj civilizacii [The Empire of the Turks. The history of a great civilization]. Moscow. Ripol Klassik. 704 p. [in Russian].

Temirgaliev R., 2023.Tamga. Istoriya kazahskih plemen [Tamga. The history of Kazakh tribes]. Almaty. Zhigalma. 696 p. [in Russian].

Valikhanov Ch.Ch., 1985. Sobranie sochinenij v pyati tomah [Collected works in five volumes]. Tom 4. [Volume 4]. The main editorial board of the Kazakh Soviet Encyclopedia. Alma-Ata. 461 p. [in Russian].

Vel’yaminov-Zernov V.V., 1985. Issledovanie o kasimovskih caryah i carevichah: Ch.2.[ A study on the Kasimov tsars and tsarevichs: Part 2.]. St. Petersburg. Printing House of the Imperial Academy of Sciences. 525 p. [in Russian].

Vyatkin M.N., 1941. K voprosu ob obrazovanii Kazahskogo hanstva [On the issue of the formation of the Kazakh Khanate]. Bol’shevik Kazahstana, No2. P. 42-52. [in Russian]