Тарихи-мәдени дискурс контексіндегі Алтын Орда әдебиеті

Әлімжан Хамраев

doi:10.32523/2664-5157-2024-3-175-195

Авторлар

Әлімжан Хамраев М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2024-3-175-195

Кілт сөздер:

Алтын Орда, қарахан өркениеті, әдеби дискурс, қоғамдық талап, суфизм, этно мәдениет, нәсілдер мен тілдердің алуандығы

Аннотация

Алтын Орда дәуіріндегі әдебиет мемлекеттік құрылыстың негізін нығайтуда ең көрнекті идеологиялық рөл атқара бастады. Уақыт пен қоғам талабымен тығыз байланыста әлеуметтік-мәдени проблемаларды көрсету қажеттілігі артты. Мемлекеттік құрылым әртүрлі ұрпақ-нәсілдік, конфессиялық және этникалық топтардың объективті бірлігін талап етті. Бұл қоғам негізіне нұқсан келтіруі мүмкін әртүрлі әлеуметтік және этникалық топтар арасындағы бітпейтін тартыстар мен текетірестерді, қақтығыстарды тоқтату үшін қажет болды. Империяның іргетасын нығайтуға қажетті моральдық принциптерді анықтаудың мақсатқа сай екендігі объективті түрде алға шығарылды. Мұндай миссия сөз өнеріне жүктелді, ол мемлекеттік талаптарға сай айтарлықтай әсер етті.
Реванди Хорезмидің «Мұхабатнаме», Рабғузидің «Қисас ул әнбие», Құтбтың «Хосроу мен Ширин», Сайф Сараидың «Гүлістан бит-түрки» мен «Сухеил мен Гүлдерсен», Хусам Катибтің «Жумжума сұлтан» және т.б., шығармаларының арқасында ғылыми әлем діннің қызметі мен Алтын Орданың рухани мәдениетінің эволюциялық даму дәрежесі туралы ақпарат алады. Ұлан ғайыр аумақта біртұтас үкімет пен бірыңғай заңдар орнату қажеттілігі халықтардың нәсілдері мен олардың тілдерінің, әлеуметтік-мәдени және діни идеяларының әртүрлілігіне тікелей байланысты болды. Шығармашылық тұлғалардың алдында әртүрлі діни нанымдағы халықтарды дүние мен ғаламның жаратылуы мәселелерінде ислам ұстанымының адалдығына сендіру міндеті тұрды. Алтын Орданың құрылу дәуірінде дін және мәдениет қайраткерлері біртұтас «Илаһ» – бар (болмыс) ұғымының пайда болу генезисін нақты және негізді түсіндіре алды.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

Әлімжан Хамраев, М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты

филология ғылымдарының докторы, бас ғылыми қызметкер

Әдебиет

Abu Reyhan Beruni, 1973. Izbrannye proizvedeniya [Selected works]. V.4. . Perevod s arabskogo U.Karimova [Translation from Arabic by U. Karimov]. T. 312 p. [in Russian].

Akanov K., 2022. Recenziya na knigu B.G. Ayagana: istoriya ulug ulusa – Zolotoj ordy: kurs lekcij [Review of the book by B.G. Ayagan: history of the Ulug Ulus - the Golden Horde: a course of lectures]. Almaty: Litera-M LLP. 224 p. Otan Tarikhy. No. 3 (99). P. 236-238. [in Russian].

Amanzholov K.R., 2005. Tyrkі halyktarynyn tarihy [Turki Khalyktarynyn tarihi]. Almaty: 304 p. [in Kazakh].

Amonova Z.K., 2011. Voprosy vliyaniya Hurufitskogo ordena na uzbekskuyu klassicheskuyu literaturu X-XІX vekov [Questions of the influence of the Hurufi order on Uzbek classical literature of the 10th-19th centuries]. Vestnik Chelyabinskogo gosudarstvennogo universiteta [Bulletin of the Chelyabinsk State University]. No. 11 (226). Philology. Art history. Vol . 53. P. 8-11. [in Russian].

Ata A., 2006. «Rabgezi» [«Rabgezi»]. Enciklopediya islama tureckogo religioznogo fonda [Encyclopedia of Islam of the Turkish Religious Foundation]. 34. Ankara. P. 377-378. [in Russian].

Akhmetov A.I., 2013. «Hosrov i Shirin» Kutba (Istoriya izucheniya) [“Khosrow and Shirin” Qutb (History of study)]. Vestnik Kazan’skogo gosudarstvennogo universiteta kul’tury i iskusstv [Bulletin of the Kazan State University of Culture and Arts]. P. 76-77. [in Russian].

Abіlgazy B., 2006.. Tyrіk shezhіresі [Turkic chronicle]. Almaty: Ana Tili. 200 p. [in Kazakh].Adebi zhadіgerler [Literary relics], 2008. 20 T. Almaty: “Taymas” baspa Uyi. T. 8.: Nasiruddin Burhanuddin Rabguzi. [in Kazakh].

Baimukanov A.K., 2020. Islam v Zolotoj Orde Problemy izucheniya istorii Zolotoj Ordy: vyyavlenie i interpretaciya istoricheskih istochnikov [Islam in the Golden Horde Problems of studying the history of the Golden Horde: identification and interpretation of historical sources]. Sbor.mater.nauchn.-prakticheskoj konferencii [Collection of materials from the scientific and practical conference]. Petropavlovsk: SKU im. M. Kozybaeva. 168 p. [in Russian].

Ballod V.F., 1923. Staryj i novyj Saraj, stolicy Zolotoj Ordy [Old and new Saray, capital of the Golden Horde]. Kazan. P. 63. [in Russian].

Bartold V.V., 2019. Tyurki. 12 lekcij po istorii tyurkskih narodov Srednej Azii [Türks. 12 lectures on the history of the Turkic peoples of Central Asia]. V.V. Bartol’d. Moscow: Yurayt Publishing House. 154 p. [in Russian].

Istoriya izucheniya Vostoka v Evrope i Rossii [History of the study of the East in Europe and Russia], 1925. Lekcii, chitannye v universitete i v Lenigradskom institute zhivyh vostochnyh yazykov [Lectures given at the university and at the Leningrad Institute of Living Oriental Languages]. Izdanie vtoroe [Second edition]. Leningrad. 318 p. [in Russian].

Borovkov A.K., 1946. Alishera Navoi kak osnovopolozhnik uzbekskogo literaturnogo yazyka [Alisher Navoi as the founder of the Uzbek literary language]. Alisher Navoi. Sbornik statej Alisher Navoi. Collection of articles]. Pod redakciej Borovkova A.K. [Edited by Borovkov A.K]. Moscow, Leningrad: Publishing house. USSR Academy of Sciences. T. 3. P. 104. [in Russian].

Baimukanov A.K., 2020. Islam v Zolotoj Orde [Islam in the Golden Horde Problemy izucheniya istorii Zolotoj Ordy: vyyavlenie i interpretaciya istoricheskih istochnikov]. Problems of studying the history of the Golden Horde: identification and interpretation of historical sources]. Sbor.mater.nauchn.-prakticheskoj konferencii [Collection of materials from the scientific and practical conference]. Petropavlovsk: SKU im. M. Kozybaeva. 168 p. [in Russian].

Vasiliev L.S., 1998. Istoriya religij Vostoka [History of the religions of the East]. Moscow, 301 p. [in Russian].

Glukhov S.V., 2019. Sotvorenie cheloveka po shumero-akkadskim istochnikam [The creation of man according to Sumerian-Akkadian sources]. Social’nye i gumanitarnye nauki. Social and human sciences]. Otechestvennaya i zarubezhnaya literatura [Domestic and foreign literature]. Ser. 3. Filosofiya: Referativnyj zhurnal RAN. [Ser. 3. Philosophy: Abstract Journal of the Russian Academy of Sciences]. P. 89-96. [in Russian].

Grekov B.D. Yakubovsky A.Yu., 1950. Zolotaya Orda i ee padenie [The Golden Horde and its fall]. Moscow-Leningrad: Publishing House “Nauka”. P. 478. [in Russian].

Drevnie avtory o Srednej Azii (VI v.do n.e. – III v.n.e.) [Ancient authors about Central Asia (VI century BC – III century AD)], 1940. Tashkent. P. 141-142. [in Russian].

Zhuraev Zh., 2015. Ozbek adabiyotigigi ilk Marcia. Shark yulduzi. No. 6. P. 10-21. [in Uzbek].

Idelbaev M.Kh., 2016. O tyurkoyazychnyh dastanah zolotoordynskoj epohi [About the Turkic-language dastans of the Golden Horde era] Mezhdunarodnyj zhurnal eksperimental’nogo obrazovaniya [International Journal of Experimental Education]. No. 10-2. P. 211-215. [in Russian].

Izmailov I., 2018. Islam v Zolotoj Orde [Islam in the Golden Horde]. Avtor serii «Istoriya tatar» B.L. Hamidullin [Author of the “History of the Tatars” series B. L. Khamidullin]. Kazan: Tatar.kn.izd. 63 p. [in Russian].

Istochnikovedenie istorii Ulusa Dzhuchi (Zolotoj Ordy). Ot Kalki do Astrahani. 1223-1556 [Source study of the history of Ulus Jochi (Golden Horde). From Kalka to Astrakhan. 1223-1556.], 2001. Materialy Mezhdunarodnogo seminara Kazanskogo Gosudarstvennogo universiteta [Materials of the International Seminar of Kazan State University]. Kazan. 428 p. [in Russian].

Kamalov A., 2017. Tyurki i irancy v Tanskoj imperii [Turks and Iranians in the Tang Empire]. Almaty: Mir. 384 p. [in Russian].

Kumekov B., 2020. Analiticheskij obzor srednevekovyh sochinenij o kypchakah perioda Zolotoj Ordy [Analytical review of medieval works about the Kipchaks of the Golden Horde period]. Problemy izucheniya istorii Zolotoj Ordy: vyyavlenie i interpretaciya istoricheskih istochnikov Problems of studying the history of the Golden Horde: identification and interpretation of historical sources]. Sbor.mater.nauchn.-prakticheskoj konferencii [Collection of materials from the scientific and practical conference]. Petropavlovsk: SKU im. M. Kozybaeva. 168 p. [in Russian].

Kydyr T., 2015. «Myginul-myrid» (XІI g.) shygarmasynyn poetikasy [“Muginul-murid ” (XII century) poetics]. KazNU Bulletin. Oriental series. No. 2 (72). P. 155-158. [in Kazakh].

Malov S.E., 1930. Musul’manskie skazaniya o prorokah po Rabguzi [Muslim tales about the prophets according to Rabguzi]. Zapiski Kollegii Vostokovedov. 1.V. (v chest’ ak. Krachkovskogo) [Notes of the College of Orientalists. 1.V (in honor of Ak . Krachkovsky)]. Leningrad. P. 507-524. [in Russian].

Minnegulov H.Yu., 1976. Saif Sheds: Turmyshy and һәm izhaty (life and creativity). Kazan. 231 p. [in Tatar].

Mirgaleev I.M., 2012. Svedeniya al-Hadzh Abd al-Gaffara Kyrymi ob islamizacii v Zolotoj Orde [Information from al-Hajj Abd al-Ghaffar Kyrymi about Islamization in the Golden Horde] Islam i vlast’ v Zolotoj Orde. Sb.statej (Pod red. I.M. Mirgaleeva, E.G. Sajfetdinovoj) [Islam and power in the Golden Horde.Collection of articles (Ed. I.M. Mirgaleev, E.G. Sayfetdinova)]. Kazan: Institute of History. Sh. Mardzhani AN RT. 332 p. [in Russian].

Navoi Alisher, 1970. Sochineniya v 10 tomah [Works in 10 volumes]. T. 10. Tashkent: Fan. [in Russian].

Naseeruddin Burhanuddin Rabguzi, 2018.. Pajgambarlar kissasy (Kurast. T. Kydyr) [Tale of the Prophets (Compiled by T. Kydyr)]. Almaty. 480 p. [in Kazakh].

Nurieva F.Sh., Sayfetdinova E.G., 2018. Religioznyj traktat «Nahdzh al-Faradis» Mahmuda al-Bulgari (1358 g.) kak istochnik po istorii duhovnoj kul’tury Zolotoj Ordy [Religious treatise “Nahj al- Faradis ” by Mahmud al- Bulgari (1358) as a source on the history of the spiritual culture of the Golden Horde]. Golden Horde Review. V. 6, No. 1. P. 85-100. B01: 10.22378/2313-6197.2018-6-1. [in Russian].

Ospanov S.I., 2009. Tanіrlіk pen zaratushtralyk іlіmі zertteudіn gylymi praktikalyk maselelerі [Scientific and practical problems of the study of divinity and Zoroastrianism]. Almaty: “Arys” baspasy. 424 p. [in Kazakh].

Pajgambarlar kissasy (Kurast. T. Kydyr) [Tale of the Prophets (Compiled by T. Kydyr)], 2018. Almaty, 480 b [in Kazakh].Rabguzi (Nasr al-din), 1899. Qisas al-anbiya [Stories about the Prophets]. Tashkent: Portsev’s typolitography. 532 p. [in Uzbek].

Rabguziy N.B., 1990. Kissasi Rabguziy (Masul Uharrir N.A. Asilova). K.I. Tashkent: Ezuvchi. P. 103-104. [in Uzbek].

Rudakov V.N., 2012. Koncepciya ordynskogo «iga» i otnosheniya s Ordoj v russkom obshchestvennom soznanii vtoroj poloviny XIII-XVI vekov. [The concept of the Horde “yoke” and relations with the Horde in the Russian public consciousness of the second half of the 13th – 16th centuries]. Bulletin of MGIMO University.; (4(25)). P. 24-32. https://doi.org/10.24833/2071-8160-2012-4-25-24-32 [in Russian].

Rustamov E., 1965. Uzbekskaya poeziya v pervoj polovine XV veka [Uzbek poetry in the first half of the 15th century]. Moscow. 204 p. [in Russian].

Sbornik materialov, otnosyashchihsya k istorii Zolotoj Ordy, 1941. [Collection of materials related to the history of the Golden Horde, 1941]. II. Izvlechenie iz persidskih sochinenij sobrannye V.G. Tizengauzenom i obrabotannye A.A. Romaskevichem i S.L. Volinym. [II. Extracts from Persian works collected by V.G. Tiesenhausen and processed by A.A. Romaskevich and S.L. Volin]. M.-L.: Publishing House of the USSR Academy of Sciences. P. 305. [in Russian].

Suleymanov M., 2019. Rol’ Hafiza Horezmi v razvitii tyurkoyazychnoj poezii [The role of Hafiz Khorezmi in the development of Turkic poetry]. Tyurko-mongol’skij mir: istoriya i kul’tura Turkic-Mongolian world: history and culture [Materials of the international conference dedicated to the 90th anniversary of the birth of S.G. Klyashtorny]. Moscow: Science-Oriental Literature. P. 193-199. [in Russian].

Sulaimonov M., 1981. Hofiz Horazmij. Devon. 1-kitob. Sўz boshi Tashkent, PP. 3-15. [in Uzbek].

Sulaimonov M., 2019. Rol’ Hafiza Horezmi v razvitii tyurkoyazychnoj poezii [The role of Hafiz Khorezmi in the development of Turkic poetry]. Tyurko-mongol’skij mir: istoriya i kul’tura [Turkic-Mongolian world: history and culture]. Moscow. P.195 [in Russian].

Taiman S.T., Aubakirova K., 2022. Mamlykter bilіgі kezendegі (ХШ-ХҮ g.) tүrkі-arab katynastartarynyn algy sharttary zhane ogan aser etken faktorlar [Prerequisites for Turkic-Arab relations during the reign of the Mamluks (XX-XX centuries) and the factors that influenced it]. Otan Tarihy. No. 3 (99)7. P. 36-43. [in Kazakh].

Tatarskij enciklopedicheskij slovar’ [Tatar encyclopedic dictionary], 1998. Kazan: Institut Tatarskoj enciklopedii AN RT [Institute of the Tatar Encyclopedia of the Academy of Sciences of the Republic of Tatarstan]. 703 p. [in Russian].

Tyurkologicheskij sbornik [Turkological collection], 1975. Moscow: Publishing House “Nauka”. P. 279. [in Russsian].

Tyurkologicheskij sbornik [Turkological collection], 2002. Zolotaya Orda i ee nasledie (pod red. S.G. Klyashtornogo i dr.) [The Golden Horde and its heritage (edited by S.G. Klyashtorny and others)]. Moscow: Publishing house “Oriental Literature of the Russian Academy of Sciences”. 302 p. [in Russian].

Ugrinovich D.M., 1986. Psihologiya religii [Psychology of religion]. Moscow: Publishing house. Politizdat. 352 p. [in Russian].

Utemish-haji, 1992. Chingiz-name. Faksimile, perevod, trankripciya, tekstologicheskoe primechaniya, issledovanie V.P. Yudina. Kommentarii i ukazateli M.H. Abuseitovoj [Chinggis-name. Facsimile, translation, transcription, textual notes, research by V.P. Yudina. Comments and indexes by M.Kh. Abuseitova]. Alma-Ata: Gylym. P. 296. [in Russian].

Han Uzbek: mezhdu imperiej i islamom (struktury povsednevnosti) [Khan Uzbek: between empire and Islam (structures of everyday life)], 2017. Book summary. St. Petersburg: Eurasia. 400 p. [in Russian].

Khara-Davan E., 1992. Chingiz-han kak polkovodec i ego nasledie. Kul’turno-istoricheskij ocherk Mongol’skoj imperii XII-XIV vekov [Genghis Khan as a commander and his legacy. Cultural and historical sketch of the Mongol Empire of the 12th-14th centuries]. Alma-Ata: Krams-Ahmed Yassawi. 272 p. [in Russian].

Horazmij Hofiz she»riyatidan, 1980. Tashkent: Oz KPMK nashryoti. 120 p. [in Uzbek].

Khisamov N.Sh., 2006. Kol Gali һam torki josyfname. Kazan: Tatar. whale. Nashr. 208 p. [in Tatar].

Yurchenko A.G., 2017. Zolotaya Orda: mezhdu YAssoj i Koranom. Nachalo konflikta [Golden Horde: between Yassa and the Koran. The beginning of the conflict]. St. Petersburg: Eurasia. 368 p. [in Russian].

Ata A., 2013. Harezm Turkcesi Eserleri Siyasi Gucle Culturel Gucun Orantili Bir Yansimasi midir ?. Yalim Kaya Bitigi : Osman Fikri Sertkaya Armagani. Ankara , Turk Kulturunu Arastirma Enstitusu. P. 137-145. [in Turkish].

Ecman J., 1956. Nehcu l-Faradis I. Tipki Basim. Ankara. 444 p. [in Turkish].

Kabadayi O., 2017. Jetpis jıl burın jarïyalanğan « Rabgez sïntaksïsi » şığarması Äl-Rabğwzïdiñ « Kïsas äl-Anbïya » turalı oyları. Bïblïografïyalıq oçerk. JOTS, No. 1 (1). Ankara. P. 76-97. [in Turkish].