О происхождении казахского племени Найман

Жақсылық Сәбитов; Әділбек Қаратаев

doi:10.32523/2664-5157-2024-1-64-78

Авторлар

Жақсылық Сәбитов Жошы Ұлысын зерделеу ғылыми институты
Әділбек Қаратаев Жошы Ұлысын зерделеу ғылыми институты

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2024-1-64-78

Кілт сөздер:

Найман, Шибанидтер, Әбілқайыр хан, Наурыз-Ахмед хан, Баба сұлтан, Ақ-сопы, Жошы ұлысы, Қазақ хандығы, Өкіреш

Аннотация

Бұл зерттеу қазақтың Найман тайпасының шығу тегі туралы, атап айтқанда, наймандардың Қазақ хандығының құрамына өту уақыты туралы мәселеге қатысты. Жазбаша
және ауызша дереккөздерді талдау нәтижесінде наймандардың шибанилер мемлекеттерінен
Қазақ хандығының құрамына кезең-кезеңімен ауысуы туралы гипотезалар ұсынылды. Мақаланың зерттеу мақсаты: наймандардың қазақ этносының құрамына ену жағдайлары мен уақытын анықтау мәселесі болып табылады. Наймандардың шығу тегін талдау үшін авторлар көптеген шығыс және қазақ деректерін пайдаланған. Олар: Жошы Ұлысы мен шибанид мемлекеттерінің тарихына қатысты «Шейбани-наме», «Таварих-и гузида нусрат-наме», «Тарих-и Абулхайр хани», «Шараф-наме-и шахи», «Зафар-наме» сияқты шығыс еңбектері, сондай-ақ ауызша аңыздар мен Найман руының шежірелері қолданылды. Нәтижесінде наймандардың Қазақ хандығының құрамына кезең-кезеңімен кіруі туралы гипотезалар ұсынылды. Бірінші кезең Әбу-л-хайр ханның
бағынышты тұрғындарының Керей мен Жәнібек ханға көшуі болды. Екінші кезең шибанид Баба сұлтанның иелігі Тәуекел ханға бағыну болды Үшінші кезең Хорезм наймандарының қазақтарға, ноғайларға және Бұхараға арабшахид Асфандияр хан салған ойранның нәтижесінде көшуі болды.
Зерттеу барысында авторлар келесі қорытындыларға келді: қазақ наймандары шибанид наймандарының ұрпақтары екені даусыз. Бату хан заманынан бастап XV-XVII ғасырларға дейін Найман тайпасы шибанид билеушілерінің негізгі тіректерінің бірі болды. Наймандардың Қазақ хандығының билеушілері урусидтерге ауысуы Шығыс Дешті Қыпшақтағы урусидтер мен шибанидтер арасындағы билік үшін күреске байланысты болды.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Жақсылық Сәбитов, Жошы Ұлысын зерделеу ғылыми институты

PhD

Әділбек Қаратаев, Жошы Ұлысын зерделеу ғылыми институты

магистр

Әдебиет

Abulgazi, 1906. Rodoslovnoe derevo tyurkov. Sochineniya Abu-l-Gazi, Hivinskogo hana [Genealogical tree of Turks. Works by Abu-l-Gazi, Khan of Khiva] Russkij perevod i predislovie G.S. Sablukova. IOAIE T. ХХ1. Kazan’. Vyp. 5-6. 257 p. [in Russian].

Astaf’ev I.V., Kukashev R.SH., 2014. Rodoplemennoj sostav kazahov (konec XIX-XX vv.) Etnoistoricheskij spravochnik. [The tribal composition of Kazakhs (late XIX-XX cc.) Ethnohistorical reference book.]. Almaty: «Dauіr kіtap». 336 p. [in Russian].

Ahmedov A., 2008. Jazdi Sharaf-ad-din Ali. Zafar-name. Tashkent: izdatel’stvo zhurnala «San’at». 486 p. [in Russian].

Ahmedov B.A., 1965. Gosudarstvo kochevyh uzbekov [The State of Nomadic Uzbeks] Moskva: «Nauka». 195 p. [in Russian].

Ahmedov B.A., 1993. Mirzo Ulughbek. Turt ulus tarihi [History of four states] Toshkent: Chulpon. 352 p. [in Uzbek].

Babalar sozі, 2012. Zhuztomdyk. T. 81: Shezhіrelіk zhyr-anyzdar [Ancestral word. Vol. 81. Hundred volumes. Genealogical legends]. Astana: Foliant. 432 p. [in Kazakh].

Bejsenbajuly Zh., 1994. Qazaq shezhіresі [Genealogy of Kazakh people]. Almaty: Atamura. 160 p. [in Kazakh].

Ibadatov Sh., 2014. Abyz tulga, anyz tulga – Ketbuka [Ketbuka - a heroic figure, a legendary figure]. Astana: Foliant. 384 p. [in Kazakh].

Ibragimov S.K., Mingulov N.N., Pishchulina K.A., Yudin V.P., 1969. Materialy po istorii kazahskih hanstv XV–XVIII vekov [Materials on the history of Kazakh khanates of XV-XVIII centuries.]. Alma-Ata. «Nauka». 648 p. [in Russian].

Isin A., 2002. Kazahskoe hanstvo i Nogajskaya Orda vo vtoroj polovine XV - XVI v. [Kazakh Khanate and Nogai Horde in the second half of the XV-XVI centuries]. Semipalatinsk: Tengri. 139 p. [in Russian].

Iskakova M.K., 2012. Qazaq tanbalary – Tamga kazahov [Kazakh Tamga]. 644 p. [in Russian].

Istoriya Kazahstana v persidskih istochnikah, 2006. Tom IV. Sbornik materialov, otnosyashchihsya k istorii Zolotoj Ordy [History of Kazakhstan in Persian sources. Volume IV. Collection of materials related to the history of the Golden Horde]. Almaty: Dajk-Press. 620 p. [in Russian].

Istoriya Kazahstana v russkih istochnikah, 2005. Tom I. Posol’skie materialy Russkogo gosudarstva (XV – XVII v.v.) [History of Kazakhstan in Russian sources. Volume I. Embassy materials of the Russian state (XV - XVII c.c.).]. Almaty: Dajk-Press. 704 p. [in Russian].

Dzhamal al-Karshi, 2005. Al-Mulhakat bi-s-surah. Istoriya Kazahstana v persidskih istochnikah. Vol.I. Almaty. 416 p. [in Russian].

Kudajberdiev Sh., 1991. Qazaq shezhіresі [Genealogy of Kazakh people]. Celinograd: Қazaқstan kompartiyasy Celinograd oblystyқ komitetіnің baspasy. 97 p. [in Kazakh].

Korabaev S., 1991. Aqtailaq bi [Aktailak]. Almaty: «Zhurnalist». 109 p. [in Kazakh].

Margulan A.H., 1930. Najmany [The Naimans]. Kazahi: Sb. statej antropologich. otryada kazahst. ekspedicii AN SSSR. P. 329 – 334. [in Russian].

Margulan A.H., 2012. Shygharmalary [Works] Vol XIII. Almaty: «Alatau». 576 p. [in Russian].

Maslyuzhenko D., 2015. Poimennye spiski soratnikov hana Abu-l-hajra kak istochnik po izucheniyu politicheskoj istorii Yugo-Zapadnoj Sibiri vtoroj chetverti XV v. [Nomen lists of Abu-lKhair’s companions as a source for studying the political history of South-West Siberia in the second quarter of the XV century]. Sibirskij sbornik. Kurgan: Izd-vo Kurganskogo gos. un-ta. Iss. 3. P. 44-60. [in Russian].

Mikluho-Maklaj N.D., 1983. Hafiz-i Tanysh ibn Mir Muhammad Buhari. Sharaf-Nama-ji Shahi. Chast’ 1. Moscow: «Nauka». 535 p. [in Russian].

Mukminova R.G., 1966. K istorii agrarnyh otnoshenij v Uzbekistane XVI v. po materialam «Vakf name» [Towards the history of agrarian relations in Uzbekistan of the 16th century on the materials of the «Vakf nama»]. Tashkent: Nauka. 354 p. [in Russian].

Sabitov Zh.M., Dzhunisova Z.M., 2017. Kazahskie shezhire kak istochnik po istorii Zolotoj Ordy. [Kazakh shezhire as a source on the history of the Golden Horde]. XIII Faizkhanovskie chteniya. Nasledie Zolotoj Ordy v gosudarstvennosti i kul’turnyh tradiciyah narodov Evrazii: materialy mezhdunarodnoj nauchno-prakticheskoj konferencii. Saint Petersburg, 4-6 may 2016. P. 160-166. [in Russian].

Sabitov Zh. M., 2016. Istoricheskie karty XVI – XVII vekov kak istochnik po istorii kazahov i Kazahskogo hanstva [Historical maps of the XVI - XVII centuries as a source on the history of Kazakhs and the Kazakh Khanate]. Memleket tarihy. No 3. Astana. P. 39-48. [in Russian].

Salahetdinova M.A., 1989. Hafiz-i Tanysh ibn Mir Muhammad Buhari. Sharaf-Nama-ji Shahi. Chast’ 2. Moscow: «Nauka». 560 p. [in Russian].

Sejdіmbek A, 2008. Qazaqtyn auyzsha tarihy: Zertteu [Oral history of Kazakh people: Research]. Astana: Foliant. 728 p. [in Kazakh].

Suyunova N.H., 2016. Edige: Nogajskaya epicheskaya poema [Edige: Nogai epic poem]. Moscow: Nauka. 512 p. [in Russian].

Temirgaliev R.D., 2023. Tamga. Istoriya kazahskih plemen [History of Kazakh tribes]. Almaty: «Meloman publishing». 696 p. [in Russian].

Tizengauzen V.G., 1884. Sbornik materialov, otnosyashchihsya k istorii Zolotoj Ordy. Izvlecheniya iz sochinenij arabskih [Collection of materials relating to the history of the Golden Horde. Extracts from the works of the Arabians]. Vol. I. SPb. 564 p. [in Russian].

Trepavlov V.V., 2015. Stepnye imperii Evrazii: mongoly i tatary [Steppe Empires of Eurasia: Mongols and Tatars]. Moscow: Kvadriga. 368 p. [in Russian].

Tynyshpaev M., 2014. Materialy k istorii kirgiz-kazakskogo naroda [Materials to the history of the Kyrgyz-Kazak people]. Almaty: Dom pechati «Edel’vejs». 88 p. [in Russian].

Hamidova Ch.I., 2018. Rashid ad-din, Shuab-i pandzhgana. 2. Mongoly i tyurki (4) [Mongols and turks]. Zolotoordynskoe obozrenie. Vol. 6, No 1. P. 168-180. [in Russian].

Yudin V.P., 1992. Utemish-hadzhi. Chingiz-name. Almaty: Gylym. 296 p. [in Russian].