Башкирский эпос «Урал-батыр»: основы национальной  идеологии, духовно-нравственного кодекса общества

Розалия Султангареева

doi:10.32523/2664-5157-2024-1-147-168

Авторлар

Розалия Султангареева М.Ақмолла атындағы Башқұрт мемлекеттік педагогика университеті

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2024-1-147-168

Кілт сөздер:

миф, эпос, халық мұрасы, рухани-адамгершілік құндылықтар, қолданыс тәжірибесі, жыршылық, ұлттық идеология, руханият

Аннотация

«Орал батыр» эпосы архетиптік бастауларға сүйенген тарихи-әлеуметтік, мәдени тұрғыдан зерттеледі, оның жаңаша пайым жүйесіндегі орны, рөлі, мән-маңызы айқындалады. Қазіргі заманғы мегақоғамның этикалық адамгершілік, құқықтық, халықтанушылық бағдарындағы және болмыс-бітіміндегі дүниетанымдық құндылықтарды, мифтік-поэтикалық,
философиялық ережелерді қамтитын мифтік арқаулар, сюжеттік кодтар көрсетіледі. Эпоста бейнеленген ұлттық идеологияның, адамды, табиғатты және қоғамды танудың түпкі негіздері, бастапқы желілері, сондай-ақ жалпыға тән құндылықтар мен ілімдер бүгінгі заманның түрлі
саласында пайдалануға жарамды.
Мақаланың мақсаты – «Орал батыр» эпосын адамды, табиғатты, қоғамды танудың ХХІ ғасырда өзекті болып отырған айырықша жүйелі парадигмалары тұрғысынан зерттеу.
Міндеттер: 1) идеялық, сюжеттік көріністерді өмірді танудың, ұлттық идеологияның, халықтанудың, кодтары, сондай-ақ рухани-адамгершілік, этикеттік құндылықтар ретінде бөліп алып, кешенді талдау жасау; 2) эпикалық мәтіннің әлеуметтік-мәдени, этнопедагогикалық, білім берушілік, тәрбиелік әлеуетін ашып беру.
Әдіснамада эпикалық ескілікті қазіргі заманға көшіру арқылы мәтінді айқындау, жүйелеу, жаңғырта ұсыну және ғылыми жинақтау қолданылады.
Кешенді зерттеу нәтижесінде «Орал батыр» эпосы рухани-адамгершілік, дүниетанымдық құндылықтардың тасымалшысы, қазіргі заманда өте өзекті мәнге ие Жақсылық-Ізгілік
ұлттық идеологиясын қабылдау жүйесі ретінде ашып көрсетілген. Эпоста башқұрт халқының рухани генезисі, менталдық сипаттар матрицасы бойынша генотиптік қасиеттерінің жинақы қорытпасы бедерленген, халықтанудың ұстын идеялары, сондай-ақ этностың даму арнасындағы экологиялық, этикалық-құқықтық, дүниетанымдық қағидаттар белгіленген. «Орал батыр» эпосының мән-мағына арқалаған сюжеттерін талдау одан жасампаз сана бітімдерін табуға мүмкіндік берді.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

Розалия Султангареева, М.Ақмолла атындағы Башқұрт мемлекеттік педагогика университеті

филология ғылымдарының докторы, меңгеруші

Әдебиет

Bakchiev T.A. 2022. Predislovie. Skaziteli narodov Evrazii [Preface. Storytellers of Eurasian Nations] //Pod obshh. red. T.A. Bakchieva. B.: Izdatel`stvo «Turar», Bishkek, 372. Seriya (EPIC).

Baxady`rova S., 2022. Obrazecz drevnej civilizacii. Karakalpakskie skaziteli [Sample of an ancient civilization. Karakalpak storytellers] // Skaziteli narodov Evrazii. Bishkek, 124-132.

Bashkirskij narodny`j e`pos [Bashkir national epic], 1977. pod red. A. Petrosyana; sost.: A. Mirbadaleva, M. Sagitov i A. Xarisov. M.: Nauka.Bashkirskij narodny`j e`pos. Ural-baty`r [Bashkir national epic. Ural Batyr], 2023. Perevod s bashkirskogo A.X. Xakimova. Ufa: Kitap. 256.

Bashkirskij narodny`j e`pos [Bashkir national epic], 2003. «Ural-baty`r» / predisl., komment. F.A. Nadrshinoj. Ufa, 465.

Bashkirskoe narodnoe tvorchestvo [Bashkir folk art], 2010. XII tom. Obryadovy`j fol`klor Sost.-li,vstup.st., kommentarii, glossarij R.A. Sultangareevoj i A.M. Sulejmanova. Ufa: Kitap. 592.

Bashkirskoe narodnoe tvorchestvo [Bashkir folk art], 1976. E`pos. T.1 / predisl M.M. Sagitova, per. G.G. Shafikova. Ufa: Bashknigoizdat.

Bashҡort xaly`ҡ izhady`[Bashkir folk art], 1972. E`pos. T. 1. Өfө. (Bashkirskoe narodnoe tvorchestvo, 1972. E`pos. T. 1 / pod red. A. Xarisova i B. Bikbaya. Ufa.

Bashҡort xaly`ҡ izhady`[Bashkir folk art], 1998. E`pos. T.3 / tөҙ, bashһүҙ, komment. avt-ry` Ә.M. Sөlәjmәnov R.F. Rәzhәpov. Өfө. 445.

Bashkirskoe narodnoe tvorchestvo, 1998. E`pos. T.3 / sost, avt. vstup. st. i nauch. komment. A.M. Sulejmanova i R.F. Ryazapova. Ufa.

Gallyamov S.A., 2000. «Ural-baty`r» i shumerskij e`pos o Gil`gameshe [«Ural-Batyr» and the Sumerian epic of Gilgamesh] // Bashkirskij fol`klor. T. 4. Ufa. 122-153.

Gallyamov S.A., 2007. Bashkordskaya filosofiya. E`stetika [Bashkord philosophy. Aesthetics]. T.4. Ufa, 341.

Kotov V.G., 2009. Bashkirskij geroicheskij e`pos «Ural-baty`r» [Bashkir heroic epic «Ural Batyr»]// Istoriya bashkirskogo naroda v 7 tomax. T.1. M.: Nauka. 335-338.

Kudryashev A.F., 2012. Potapova S.V. Ontologiya i mif v genezise filosofii. [Ontology and Myth in the Genesis of Philosophy]. Ufa: RICz BashGU. 130.

Ky`chanov E.I., Mel`nichenko B.N., 2005. Istoriya Tibeta s drevnejshix vremyon do nashix dnej [The history of Tibet from ancient times to the present day]. M.: Vostochnaya literatura. 351.

Lur`e S.Ya., 1993. Istoriya Grecii [The History of Greece] / Sost., avt. vstup. stat`i E`.D. Frolov. – SPb.: Izdatel`stvo S.-Peterburgskogo un-ta. 680 s. [E`lektronny`j resurs] – URL: http://www.sno.pro1.ru/lib/lurie/91.htm (data obrashheniya: 17.12.2023).

Muxambetova A.I., 2001. Tengrianskij kalendar` i vremya v kazaxskoj kul`ture [The Tengrian calendar and time in Kazakh culture] // Evraziya. No 2. 2001. 12-22.

Nadrshina F.A., 2009. Bashkirskij geroicheskij e`pos «Ural-baty`r» kak istoricheskij istochnik [Bashkir heroic epic «Ural-Batyr» as a historical source] // Istoriya bashkirskogo naroda v semi tomax. T.1. M: Nauka, S. 385–339.

Ojnotkinova N. R. Zoomorfny`j kod v miforitual`noj tradicii altajcev [Zoomorphic code in the mythological tradition of the Altaians] // Yazy`ki i fol`klor korenny`x narodov Sibiri. 2022. No 2 (vy`p. 44). S. 33–42. DOI 10.25205/2312-6337-2022-2-33-42.

Osnovy` prava [Fundamentals of law], 2007. Avt-sost.: L.T. Razumova, K.P. Cygankova. Gomel`: uchrezhdenie obrazovaniya «Belorusskij torgovo-e`konomicheskij universitet potrebitel`skoj kooperacii». 172 s.

Sagitov S.T., 2022. Upravlenie sferoj kul`tury`: sociologicheskij analiz [Cultural sphere management: sociological analysis]. M.:Nauka. 223 s.

Sadalova T. M., Pashtakova T. N. Obraz kul`turnogo geroya Sartakpaya v altajskom fol`klore [The image of the cultural hero Sartakpai in Altai folklore],// Oriental Studies. 2022. T. 15. No 6. S. 1401–1409. DOI: 10.22162/2619- 0990-2022-64-6-1401-1409.

Satanar M.T. Obraz duxa-xozyajki zemli v e`pose olonxo [The image of the spirit-mistress of the earth in the Olonkho epic]. Chast` 1: Staticheskie i dinamicheskie xarakteristiki // Yazy`ki i fol`klor korenny`x narodov Sibiri. 2023. No 3 (vy`p. 47). S. 67-77. DOI 10.25205/2312- 6337-2023-3-67-77.

Soltangәrәeva R.Ә., 2012. Bashҡort sәsәn mәktәbe [Bashkir Sesen School]. Өfө. 289.

Sultangareeva R.A. 2012. Bashkirskaya shkola skazitel`stva. Ufa. 289 s.

Sultangareeva R.A., 2023. Bashkirskij narodny`j e`pos v XXI veke. By`tovanie i ispolnitel`skie tradicii [Bashkir folk epic in the XXI century. Existence and performing traditions] (kubairy`, issledovaniya i videomaterialy`). Izd.2-e. dop. Ufa: «Samrau». 234 s.

Chany`shev A.N., 1981. Kurs lekcij po drevnej filosofii [A course of lectures on ancient philosophy]: Ucheb. posobie dlya filos. fak. i otdelenij un-tov. M.: Vy`ssh, shkola. 374 s.

Shakurova Sh.R., 2007. Bashkirskij narodny`j e`pos «Ural-baty`r» [Bashkir folk epic «Ural Batyr»]. Arxivny`j pervoistochnik i ego tekstologicheskij analiz. Ufa: Gilem. 386 s.

E`tnopsixologicheskij slovar`[Ethnopsychological dictionary], 1999. M.: MPSI. V.G. Kry`s`ko. [E`lektronny`j resurs] URL: https:// ethnopsychology.academic.ru/229/nacional`naya_ideologiya (data obrashheniya: 19.01.2024).

Suleimanov A.M., 2013. Bashkir kubayirs and their variants //Materials for the Dossier to include Bashkir kobayirs of the Ural-batyr cycle into the Lists of Intangible Cultural Heritage. Ufa: Research Institute for History, Language and Literature, Ufa branch, Russian Academy of Sciences, S. 199-206.

Sultangareeva R.A., 2018. Bashkir Epic «Ural-Batyr»: Traditions of Its Modern Recitation and New Projections of Its Archaic Character // Modern journal of language teaching methods. T. 8. No2. S. 127-138.