Қазақ мәдениетіндегі шешендік сөз өнері

Дәулетбек Раев; Елнур Сейтқожа

doi:10.32523/2664-5157-2023-4-63-82

Авторлар

Дәулетбек Раев Абылай хан атындағы Қазақ Халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті
Елнур Сейтқожа Абылай хан атындағы Қазақ Халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті https://orcid.org/0009-0000-1487-6087

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2023-4-63-82

Кілт сөздер:

қазақ мәдениеті, шешендік тіл, мәдени сана, онтология, эпистемология, антропоцентризм, социоцентризм, этноцентризм, аксиология, мәденисофия.

Аннотация

Мақалада қазақ мәдениетіндегі шешендік сөз өнерінің орны мен рөлін отандық
мәдениеттану ғылымында алғаш рет зерделеуге қадам жасалады. Осы ретте
мақалада қазақ шешендік сөздерінің жалпы этномәдени болмыстың континиуумы
ретіндегі өзіндік тұғыры, танымдық эпистемасы, әдіснамалық ұстанымдары,
ділмарлықтың антропоцентристік, социоцентристік, этноцентристік қырлары,
шешендік сөздердегі ұтқыр ой табиғаты мен ерекшеліктерінің мәденисофиялық
астары, шешендік сөздердегі даналық феномен-мәдениеті қарастырылады.
Сонымен бірге, зерттеуде шешендік сөз өнерінің өз тыңдаушысына танымдық
эмоциялық ықал етуінің мәдени аспектілері назарда болады. Бұл ретте шешендік
тілдегі тыңдарманға ой тастау мәдениетінің тереңдігі, оның аксиологиялық құнары
өлшенеді. Шешендік формуласындағы: «бастамасы, ұсынбасы, мазмұндамасы,
қыздырмасы, қорытпасы» сияқты мәдени аксиологиялық концепт өзегіне жеткізу
қасиеті арқылы «иландыру», «сендіру», «мойындату» концепттердің мәдени
әдіснамалық қырларын ашуға қадам жасалады. Шешендік пен объективті шындық
арасындағы тұтастық мәселесі қазақтың ұлттық мәдени ділдік этнос ретінде
зерделенеді. Шешендік сөздер образды ойлау арқылы объективті шындықты
көркем бейнеде игеру мәдени иррационал модель ерекшелігі тілге тиек етіледі.
Қазақ демосфендерінің ақиқатты дәл айтып, шындықты шыжғырып бетке басуы
өз танымын шынайы тәжірибемен тоғыстырып, біріктіруі мәдени ұстаным ретінде
мойындалады. Қазақтың «тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ» (Төреқұл,
2006: 124) дейтін мәдени этнософиясы басты ұстаным ретінде сарапталады.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Дәулетбек Раев, Абылай хан атындағы Қазақ Халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті

философия ғылымдарының докторы, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру факультеті кафедрасының профессоры

Елнур Сейтқожа, Абылай хан атындағы Қазақ Халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті

әлеуметтік ғылымдар магистрі

Әдебиет

Babalar sözı [Grandfather’s word], 2009. Jüztomdyq, T. 56: Tarihi jyrlar [One hundred volumes, Vol. 56: Historical poems]. Astana: Foliant. 408 p. [in Kazakh].

Balasağūn J., 1986. Qūtty bılık [Qutti Bilik]. Almaty: Jazuşy. 616 p. [in Kazakh].

Beisenov Q., 1994. Qazaq topyrağynda qalyptasqan ğaqliıatty oi keşu ürdısterı [Ignorant thought processes formed in the Kazakh soil]. Almaty: Ğylym. 168 p. [in Kazakh].

Gegel, 1956. Filosofiıa duha [Philosophy of spirit]. Moscow: Gospolitizdai. 371 p. [in Russian].

Guboldt V., 1985. Iazyk filosofiıa kultury [Language philosophy of culture]. Moscow: Progress. 450 (357) p. [in Russian].

Ğabitov T.H., 1998. Qazaq mädenietınıŋ tipologiıasy [Typology of Kazakh culture]. Almaty: Qazaq universitetı. 203 p. [in Kazakh].

Ismailov O., 1996. Babalar sözı – danalyq közı [The words of the ancestors are a source of wisdom]. Almaty: Bılım. 186 p. [in Kazakh].

Qasabek A., 2023. Zamanynyŋ ūlağatty filosofy [Great philosopher of his time]. Taldyqorğan: JK «Dizain-OT». 288 p. [in Kazakh].

Moldabekov J., 1998. Qazaq osy – myŋ ölıp, myŋ tırılgen. Oqu qūraly [This Kazakh is a thousand dead and a thousand resurrected. Educational tool]. Almaty: Sanat. 208 p. [in Kazakh].

Mūqamethanūly N., 2000. Qytaidağy qazaqtardyŋ qoğamdyq tarihy (1860-1920) [Social history of Kazakhs in China (1860-1920)]. Almaty: QAZ aqparat. 336 p. [in Kazakh].

Mūhiddin Äbu Zäkäriıa Iahiıa ibn Şäräf ibn Murri, 2014. Hadister jinağy (riıadus-salihin) [Collection of Hadiths (Riyadus-Salihin)]. Almaty: «Kökjiek»baspasy. 656 p. [in Kazakh].

Negimov S., 1997. Şeşendık öner [The art of rhetoric]. Almaty: Ana tılı. 208 p. [in Kazakh].

Nūrmūratov S.E., 2000. Ruhani qūndylyqtar älemı: äleumettık filosofiıalyq taldau [The world of spiritual values: a socio-philosophical analysis]. Almaty: QR BĞM. Filosofiıa jäne saıasattanu Instituty. 180 p. [in Kazakh].

Orazaly etc., 2007. Ūlylyq qalğysa ūlt ūiqyğa ketedı. Danalardan jetken söz [If greatness remains, the nation will go to sleep. A word passed down from wisdom]. qūrastyrğan S.Ş.Orazaly, Ö.Aqypbekūly, G.Orazgalieva [composition. S. Sh. Orazaly, O. Akypbekuly, G. Orazgalieva]. Astana. 384 p. [in Kazakh].

Potebnıa A.A., 1976. Estetika i poetika [Aesthetics and poetics]. Moscow: Iskusstvo. 614 p. [in Russian].

Tarihi tūlğalar, 2006. Tanymdyq-köpşılık basylym [Historical figures. Public publication]. Qūrastyruşylar: Toğysbaev B., Sujikova A. Almaty: «Almatykıtap» JŞS. 376 p. [in Kazakh].

Töreqūl N., 2006. Dalanyŋ dara dılmarlary [Individual dilmars of the field]. Almaty: JŞS «Qazaqstan» baspa üiı». 592 p. [in Kazakh].

Raev D.S., 2019. Dala örkenietınıŋ ruhani-mädeni qyrlary: äleumettık-saıasi taldama. Oqu qūraly [Spiritual and cultural aspects of steppe civilization: socio-political analysis. Educational tool]. Almaty. 344 p. [in Kazakh].

Eldridge R., 2020. Öner filosofiıasy. Kırıspe [Philosophy of art. Introduction]. Almaty: «Ūlttyq audarma biyrosy» qoğamdyq qory. 304 p. [in Kazakh].

Ibraev Sh., 2021. The phenomenological transformation of Abay’s poetry. Turkic Studies Journal, 3(3). P. 28-36. https://doi.org/10.32523/2664-5157-2021-3-28-36