Первый всесоюзный тюркологический съезд: репрессированные и расстрелянные

Байболот Абытов

doi:10.32523/2664-5157-2023-2-7-22

Авторлар

Байболот Абытов Ош мемлекеттік университеті https://orcid.org/0000-0003-0267-5127

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2023-2-7-22

Кілт сөздер:

Бірінші Бүкілодақтық түркологиялық съезд, Баку, әзербайжан әліппесі, түркі жазуының біртұтас концепциясы, араб графикасы, латынша жазу, түркі халықтары, съезд делагаттары, қуғын-сүргінге ұшырағандардың, атылғандардың съезі.

Аннотация

Мақалада біз 1926 жылдың 26 ақпаны мен 5 наурызы аралығында Баку қаласында өткен Бірінші Бүкілодақтық түркология съездінің тарихының бастапқы көздерін зерттеуге тырыстық. Бұл жағдайда біздің қолымызда съездің стенографиялық есептері бар, олар соңғы уақытқа дейін көптеген ғылыми зерттеушілер үшін, сол съезге қатысушылардың туыстары мен ұрпақтары үшін қол жетімді болмады, сонымен қатар бізде РСФКР құрамындағы Қырғыз автономиялық облысының қатысушыларына қатысты бірқатар басқа материалдар бар. Шын мәнінде, бұл бірінші ресми съезд болды. Оның негізгі мәселесі - барлық түркі республикалары мен КСРО Одағының халықтарына араб графикасынан латын әліпбиіне көшу болды. КСРО түркі халықтарының жазба тілін латындандырудың бастамашысы, әрине, Әзербайжан КСР-і болды. Өкінішке қарай, түркітілдес елдер мен ТМД халықтары жастарының қазіргі ұрпақтарының көбісі, әсіресе филологтар мен тарихшылар түркологтардың Бірінші съезд–құрылтайы туралы іс жүзінде өте аз біледі. Сондықтан бұл мақала осыдан жүз жылға жуық уақыт бұрын Бакуде өткен түркологтардың бірінші съезіне арналған. Бұл КСРО-дағы ғана емес, әлемнің басқа елдеріндегі көптеген түркі халықтарының жаңа ұлттық жазу жүйесінің негізін қалаған құрылтай болды. Алайда бұл съезд қуғын-сүргінге ұшыраған, атылған делегаттардың, түркітанушы ғалымдардың, ағартушылар мен сол атақты құрылтайға қатысқан мемлекеттік қызметкерлердің съезі ретінде тарихта қалды. Мұның жарқын дәлелі – осы мақаладағы біздің материалдар.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

Байболот Абытов, Ош мемлекеттік университеті

тарих ғылымдарының докторы, профессор, Ресей жаратылыстану ғылымдары академиясының корреспондент мүшесі

Әдебиет

Agzamhodzhaev S., 2020. Dvizhenie progressistov v sozdanii Avtonomnoj Demokraticheskoj Respubliki v Turkestane [Progressional movement for creation Autonomous Democratic Republic of Turkestan]. Turkic Studies Journal No 1, Vol. 2. Nur-Sultan. P. 6-22. [in Russian].

Ашнин Ф.Д., Алпатов В.М., Насилов Д.М., 2002. Репрессированная тюркология. М.: Издательство «Восточная литература» РАН. 294 с. [in Russian]

Bakü Türkoloji Kurultayı (1926): Tutanaklar, 2008. (26 Şubat – 6 Mart 1926)., 2008. (Rusça’dan çevirenler: K.V. Nerimanoğlu, M. Öner). Ankara: TDK Yayınları, 474. [in Turkish]

Dokumenty vneshnej politiki SSSR, 1957. [Documents of the foreign policy of the USSR]. Ch.1 [Part 1]. Moscow., 125 р. [in Russian]

Menzel Th., 1927. Der Türkologische Kongress in Baku. Der Islam. 16, S. 3-4. [In German]

Paporov Yu., 1990. «Beloe solnce pustyni...» Yunost’ [“The white sun of the desert ...” Youth]. No1.P.34-43. [in Russian]

Pervyi Vsesoiuznyi Tiurkologicheskii Sieezd, Obshchestvo Izucheniia i obsledovaniia Azerbaidzhana [First All-Union Turkological Congress. Azerbaijan Research and Survey Society], 1911. Stenographiya Baku – 1926 g. Baku. Izd. «Nagil evi». 552 p. [in Russian].

Pervyi Vsesoiuznyi Tiurkologicheskii Sieezd [First All-Union Turkological Congress], Stenographicheskii otchet [Verbatim report] (26 febralya – 5 marta 1926 g.). Baku. АSSR. 426 р. [in Russian].

Pervyi Vsesoiuznyi Tiurkologicheskii Sieezd [First All-Union Turkological Congress], 2019. / Foreword by G. Mutanov. 2nd ed. Almaty: Kazakh University. 565 p. [in Russian]

Pobeda Velikoj oktyabr’skoj socialisticheskoj revolyucii v Turkestane [The victory of the Great October Socialist Revolution in Turkestan]. 189 p. [in Russian]

Chokai-ogly M., 1935. Turkestan pod vlast’yu Sovetov. K harakteristike diktatury proletariat [Turkestan under the rule of the Soviets. On the characterization of the dictatorship of the proletariat]. Paris: Yash Turkestan. 126 p. [in Russian]