Ішкі Орда (Бөкей Ордасы) хандары мөрлерінің реконструкциясы: мөр символдары мен атрибуттарын анықтау

Тәттiгүл Картаева; Естай Даубаев; Элина Алтынбекова

doi:10.32523/2664-5157-2023-2-67-92

Авторлар

Тәттiгүл Картаева әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
Естай Даубаев Темiрбек Жүргенов атындағы Өнер Академиясы
Элина Алтынбекова Остров Крым» (Қырым аралы) ғылыми-реставрациялық лабораториясы

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2023-2-67-92

Кілт сөздер:

Ішкі Орда, мөр түрлері, хан мөрлері, реконструкция, билік атрибуты, символ, ою-өрнек, мөр тұғыры, дәстүрлі орта.

Аннотация

ХХ ғасырға дейінгі Қазақ тарихының билік жүйесі тарихында маңызды
орын алған, қолданыста болған мөрлерді келесідей топтастыруға,
жүйелеуге болады: археографиялық таңбалары бар мөрлер; өрнектері,
кескіндемелік белгісі бар мөрлер; портреттік бейнесі бар мөрлер;
елтаңбалық белгісі бар мөрлер; иесінің аты жазылмаған таңбалары бар
мөрлер; иесінің аты жазылған таңбалы мөрлер; иесінің аты жазылмаған
өрнектелген мөрлер; иесінің аты жазылып өрнектелген мөрлер.
Қазақтың хан, сұлтандары мөрлерін жүзік түрінде соқтырғанымен,
күнделікті қолдарына тағып жүрмеген, құжаттарды куәландырған кезде
тұғырын саусаққа «айнатеріс» тәсілімен, яғни сүйір келетін басын жоғары
қаратып киіп («құсмұрын» жүзіктің тағылуынан теріс) немесе тұғырынан
қолға ұстап басқан. Ал, би, бай, болыс, тархан, батыр, старшындар
мөрлері дөңгелек, дөңес, төртбұрыш, тасты болып келген, егер олардың
қолында мөр болмаса, руының таңбасын сызып, қолын қуәландырған.
Хан, сұлтандардың жүзікті мөрінің қалыбы, яғни бейнесі, әскер байрағы
басына қондырылған байрақ басының бейнесіне сәйкес келген. Байрақ
басы да, мөр де – билік атрибуты. Екі билік атрибутының да басының
жоғары қарай «құсмұрын» типінде сүйір болып келуі, билік атрибутының
дәстүрлі ортада танылған жүйесі болғанын дәлелдейді.
Қазақ хан, сұлтандарының түпнұсқа мөрлері, отаршылдық әсерінен
сақталмаған. Авторлар мөр реконструкциясын жасау, мөр бетіндегі
символдар құпиясын ашу тәжірибесімен бөліседі.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Тәттiгүл Картаева, әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті

тарих ғылымдарының кандидаты, Археология, этнология және музеология кафедрасының профессоры

Естай Даубаев, Темiрбек Жүргенов атындағы Өнер Академиясы

профессор

Элина Алтынбекова, Остров Крым» (Қырым аралы) ғылыми-реставрациялық лабораториясы

реставратор

Әдебиет

Abu-l-Fazl Baihaki, 1969. Istoriya Masuda (1030-1041). [History of Masud (1030-1041)]. Perevod s persidskogo. Vvedenie, kommentarii i prilozheniya A.K. Arendsa. 2-oe dopolnennoe. Moscow. [in Russian].

Argynbaev H., 1987. Kazak halkynyn kolonerі [Crafts of the Kazakh people: Research work]. Gylymi-zertteu enbek. Almaty: «Oner» baspasy. 128 p. [in Kazakh].

Dairabai T., 2014. Ak patshanyn saraiynda bolgan aksakaldar, kazak deputaciyasy zhonіnde bіrer soz [Several of the Kazakh deputations were at the king’s reception]. Turkіstan gazetі, 25 zheltoksan. [in Kazakh].

Dzhanibekov U., 1982. Kul’tura kazahskogo remesla [Kazakh craft culture]. Alma-Ata: Oner. 144 p. [in Russian].

Erofeeva I.V., 2001. Simvoly kazahskoi gosudarstvennosti (pozdnee srednevekov’e i novoe vremja) [Symbols of Kazakh statehood (late Middle Ages and modern times)]. Almaty: ID «Arkaim». 152 p. [in Russian].

Istoriya Drevnego Vostoka. Uchebnik, 1988. [History of the Ancient East. Textbook.]. Pod red. V.I. Kuzishhina. 2-e izd. Moscow. [in Russian].

Kazancev I., 1867. Opisanie Kirgiz-Kaisak [Description of Kirghiz-Kaisak]. Saint-Petersburg: Tipografija Tovarishhestva «Obshhestvennaja pol’za» po Moike, No5. [in Russian].

Kakabaev B.S., 2004. Dolzhnostnoi znak narodnogo sud’i v dorevoljucionnom Kazahstane [Official badge of a people’s judge in pre-revolutionary Kazakhstan]. Trudy Central’nogo muzeya. Almaty: «Gylym». P. 364-368. [in Russian].

Kartaeva T., Daubaev E., 2019. Mor zhane morlі zhuzіktіn tarihi rekonstrukciyasy [Seals and reconstruction of seals]. Almaty: Kazak universitetі. 65 p. [in Kazakh].

Korobeinikov A.V., 2005. Istoricheskaya rekonstrukciya po dannym arheologii [Historical reconstruction according to archeology]. Izhevsk. 180 p.+ ill. [in Russian].

Kazak eposy, 1982. [Kazakh epic]. Almaty: Gylym. 227 р. [in Kazakh].

Kazaktyn etnografiyalyk kategoriyalar, ugymdar men ataularynyn dasturlі zhuyesі [Traditional system of ethnographic categories, concepts and names of Kazakhs. Volume 4]. 2017. Jenciklopediya. 4-tom. Almaty: Alem Damu integrasiya. 845 p. [in Kazakh].

KRMOM arheologiyalyk kollekciyasy: saktar men uisіnder madenietі. Gylymi katalog [Archeological collection of the State Central Museum: culture of Sakas and Uysin. Scientific catalog], 2011. Almaty: Oner. 319 p. [in Kazakh].

Martynov A.I., Sher Ja.A., 2002. Metody arheologicheskogo issledovaniya [Methods of archaeological research]. Moscow. 240 p. [in Russian].

Masanov Je.A., 1961. Kuznechnoe i juvelirnoe remeslo v kazahskom aule [Blacksmith and jewelry craft in the Kazakh village]. Alma-Ata. 200 p. [in Russian].

Mahmud Kashkari, 1997. Turіk tіlіnіn sozdіgі (Diuani lugat-it-turіk) [Dictionary of the Turkish language]. 3 tomdyk. Almaty: Hant. [in Kazakh].

Muhammed Paigambarymyz zhuzіk takty ma? [Did Muhammad Paygambar wear the ring?]. http://www.ihsan.kz/kk/articles/view/1334 (Accepted at: 10.11.2019). [in Kazakh].

Omarhanov K., 2004. Kazak elіnіn dasturlі kukugy [Traditional law of the Kazakh people]. Astana: Elorda. 280 p. [in Kazakh].

Prishhepova V.A., 2011. Illyustrativnye kollekcii po narodam Central’noi Azii vtoroi poloviny XIX nachalo XX veka v sobraniyah Kunstkamery [Illustrative collections on the peoples of Central Asia in the second half of the 19th – early 20th centuries in the collections of the Kunstkamera]. Saint-Petersburg: Nauka. 452 p. [in Russian].

Suleiman. Mify narodov mira. Enciklopediya. [Myths of the peoples of the world]. URL - https://www.gumer.info/bibliotek_Buks/Mifologia/2286.php. (Accepted at: 15.04.2019). [in Russian].

Shaimerdenov E.Sh., 2001. Kazakstan Respublikasynyn memlekettіk ramіzderі. [State symbols of the Republic of Kazakhstan]. Almaty: Zhetі zhargy. 248 p. [in Kazakh].

Sharigattagy zhuzіk tagu hikmetі [Rules for wearing rings in Sharia]. URL – http://mazhab.kz/kk/suraqtar/arturli/sharigattagy-juzik-tagu-hikmeti-128/ (Accepted at: 10.11.2019). [in Kazakh].

Shoibekov R.N., 1991. Kazak zergerlіk onerіnіn sozdіgі. [Dictionary of Kazakh jewelry art]. Almaty: Gylym. 88 p. [in Kazakh].

Janin V.L., 1970. Aktovye pechati Drevnei Rusi X-XV vv. Tом 1. Pechatı X – nachala XIII v. [Assembly seals of Ancient Rus’ X-XV centuries. Volume 1]. Moscow: Nauka.326 р. [in Russian].

Babayarov G., Asanov E., 2020. Coins of Tokharistan with old Turkic titles. Turkic Studies Journal, Nо 3, Volume 2. P. 6-26.