Бұланды (Баланды) фортификациясын зерттеу нәтижелері

Жанболат Утубаев; Алтынбек Ерсариев; Макпал Суюндікова; Асемгуль Қасенова

doi:10.32523/2664-5157-2023-2-49-66

Авторлар

Жанболат Утубаев Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты
Алтынбек Ерсариев Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты
Макпал Суюндікова Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты
Асемгуль Қасенова Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2023-2-49-66

Кілт сөздер:

Сырдария, Шірікрабат мәдениеті, фортификация, қамал, бекініс, мұнара, қақпа, атыс ойығы, қабырға, пақса

Аннотация

Мақалада Сырдарияның төменгі ағысында орналасқан, б.д.д. І мыңжылдықтың екінші жартысымен мерзімделетін Бұланды (Баланды) І ескерткішінің қорғаныс жүйесі жайлы баяндалады. Ескерткішті мекен еткен тұрғындар Іңкәрдария мен Жаңадария арасында тартылған
каналға негізделген суармалы егіншілікпен айналысқан. Шірікрабат археологиялық экспедициясының 2007-2014 жылдары ескерткішке жүргізген зерттеуі барысында қорғаныс жүйесіне қатысты біршама құрылыс орындары анықталды. Қазба-зерттеу жұмыстары барысында алынған мәліметтерге сүйене отырып, бекініс қабырғаларын салудың
негізгі кезеңдерін бөліп көрсетеміз, олар өз кезегінде бірнеше сатыларға бөлінеді. Сондай-ақ зерттеу нәтижесі ескерткіштің қорғаныс жүйесі өте ерте кезеңде салынғандығын көрсетеді. Бекініс қабырғаларының бұрыштары жоспарлы түрде шығып тұрған жартылай шеңберлі мұнаралармен күшейтілген. Бекініс қабырғалардың іргетасы тұтас монолитті тығыз сазды пақсадан көтеріліп, кейін ішкі жағынан ені
1,3-1,4 м, биіктігі 1 м-ге жуық пақса алаңы жанаса қатар тұрғызылған. Ұзын қорғаныс қабырғалары да пішіні жебе тәрізді, атыс ойықтары бар жартылай шеңберлі мұнаралармен күшейтілген. Бүгінге дейін алынған археологиялық деректерге сүйенсек, Бұланды І бекінісі үлкен іргелі ғимарат болғандығын көрсетті. Ескерткіштің архитектуралық жоспары мен құрылыс тәсілдерін толық түсіну үшін, хронологиясы бойынша бір кезеңмен мерзімделетін көршілес аймақтарда орналасқан археологиялық
ескерткіштермен салыстырмалы талдау жүргізілді. Зерттеу нәтижесінде Бұланды І бекінісінің қорғаныс жүйесін қамтамасыз ететін нысандар құрылысы екі кезеңнен тұратындығы анықталды.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Жанболат Утубаев, Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты

тарих ғылымдарының кандидаты, жетекші ғылыми қызметкер, ерте темір дәуірі археологиясы бөлімінің меңгерушісі

Алтынбек Ерсариев, Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты

әл-Фараби атындағы ҚазҰУ докторанты, кіші ғылыми қызметкер

Макпал Суюндікова, Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты

әл-Фараби атындағы ҚазҰУ докторанты, кіші ғылыми қызметкер

Асемгуль Қасенова, Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты

тарих ғылымдарының кандидаты, жетекші ғылыми қызметкер

Әдебиет

Andrianov B.V., 1969. Drevnie orositelnye sistemy Priaralya [Ancient irrigation systems of the Aral Sea region]. Moscow. 252 p. [in Russian].

Bolelov S.B., 2014. Kampyrtepa – antichnaia krepost na Okse: stratigrafia, periodizasia, hronologia [Kampyrtepa – ancient fortress on the Oks: stratigraphy, periodization, chronology]. SCRIPTA ANTIQUA. Voprosy drevnei istorii, filologii, iskusstva i materiälnoi kültury. V. III. Moscow. 84 p. [in Russian].

Vajnberg B.I., Levina L.M., 1993. Chirikrabatskaya kultura. Nizovya Syrdari v drevnosti [Chirikrabat culture. The lower reaches of the Syr Darya in ancient times]. Moscow. 130 p. [in Russian].

Vorobeva M.G., Lapirov-Skoblo M.S., Nerazik E.E., 1963. Arheologicheskie raboty v Hazaraspe v 1958-1960 gg. [Archaeological work in Khazarasp in 1958-1960 yy.]. Materialy Horezmskoj ekspedicii. Moscow. Issue 6. P. 157-201. [in Russian].

Vorobeva M.G., 1973. Dingildzhe. Usadba 1 tysyacheletiya do n.e. v drevnem Horezma [Dingilje. Manor of the 1st millennium BC in ancient Khorezm]. Moscow: Nauka. 217 p. [in Russian].

Vishnevskaya O.A., Rapoport Yu.A., 1997. Gorodishe Kyuzeli-gyr. K voprosu o rannem etape istorii Horezma [The settlement of Kyuzeli-gyr. On the question of the early stage of the history of Khorezm]. VDI, No 2. P. 150-173. [in Russian].

Gertman A.N., 1998. Znaki na kirpichah i nekotorye voprosy organizacii drevnevostochnogo stroitelstva: (po materialam drevnego Horezma) [Signs on bricks and some questions of the organization of ancient Eastern construction: (based on the materials of ancient Khorezm)]. Priarale v drevnosti i srednevekove. Moscow. P. 136-150. [in Russian].

Darmenov R.T., Utubaev Zh.R., 2011. Balandy 2 (Bulandy). Kultovoe sooruzhenie chirikrabatskoj kultury IV-II vv. do n.e. [Balanda 2 (Bulanda). A religious building of the Chirikrabat culture of the IV-II centuries BC.]. Arheologiya Kazahstana v epohu nezavisimosti: itogi i perspektivy. V. II. Almaty. P. 157-161. [in Russian].

Itina M.A., Yablonskii L.T., 1997. Saki Nizhnej Syrdari (po materialam mogilnika Yuzhnyj Tagisken) [Saki of the Lower Syr Darya (based on the materials of the Southern Tagisken burial ground)]. RAN in-t arheologii; in-t etnologii i antropologii. Moscow: «Rossijskaya politicheskaya enciklopediya» (ROSSPEN). P. 176-183. [in Russian].

Kalaly-gyr 2: Kultovyui centr v Drevnem Horezme IV-II vv. do n.e. [Kalaly-gyr 2: A cult center in Ancient Khorezm of the IV-II centuries BC.]. 2004. Moscow. 286 p. [in Russian].

Koj-Kryglan-kala – pamyatnik kultury drevnego Horezma, IV v. do n.e. – V v. n.e. [Koi-Kryglan-kala is a cultural monument of ancient Khorezm, IV century BC – V century AD.], 1967. Moscow. 160 p. [in Russian].

Kurmankulov Zh.K., Utubaev Zh.R., 2013. Balandy (Bulandy) – pamyatnik antichnosti [Balandy (Bulandy) – monument of antiquity]. Almaty. P. 109-140. [in Russian].

Lohovic V.A., 1963. Raskopki kvadratnogo pogrebalnogo sooruzheniya na gorodishe Chirik-Rabat [Excavations of a square burial structure at the Chirik-Rabat settlement]. Materialy Horezmskoj ekspedicii. Moscow. Issue 6. P. 214-220. [in Russian].

Mokroborodov V.V., 2013. Format syrcovogo kirpicha kak dopolnitelnyj istochnik po hronologii pamyatnikov rannezheleznogo veka [Raw brick format as an additional source on the chronology of monuments of the Early Iron Age]. Arheologiya Uzbekistana. No 1 (6). Samarkand. P. 12-20. [in Russian].

Mahortyh S.V., 2019. Kamennye blyuda VII-VI vv. do n.e. iz skifskih pamyatnikov lesnogo Podneprvya [Stone dishes of the VII-VI centuries BC from the Scythian monuments of the forest Dnieper]. Margulanovskie chteniya – 2019. Nur-Sultan. P. 351. [in Russian].

Nerazik E.E., 1976. Selskoe zhilishe v Horezme (I-XIV vv.) [Rural dwelling in Khorezm (I-XIV centuries)]. Trudy HAEE, V. IX. Moscow. P. 35-41. [in Russian].

Nerazik E.E., 1979. Materialy po zemlepolzovaniyu i zemlevladeniyu v Horezme pervyh veko n.e. [Materials on land use and land ownership in Khorezm of the first centuries AD.]. Arheologiya i etnografiya Srednei Azii. Moscow. 43 p. [in Russian].

Nerazik E.E., 1987. Arheologicheskij kompleks pervyh vekov n.e. iz Horezma [Archaeological complex of the first centuries AD from Khorezm]. Sovetskaya Arheologiya. No2. P. 160-161. [in Russian].

Rapoport Y.A., 1963. Raskopki dvorcovogo zdaniya na gorodishe Kalaly-gyr v 1958 g. [Excavations of the palace building on the settlement of Kalaly-gyr in 1958]. Materialy Horezmskoj ekspedicii. Moscow. Issue 6. P. 141-156. [in Russian].

Rapoport Y.A., Nerazik E.E., Levina L.M., 2000. V nizovyah Oksa i Yaksarta. Obrazy drevnego Priaralya [In the lower reaches of the Oxus and Jaxartes. Images of the ancient Aral Sea region]. Moscow. 209 p. [in Russian].

Rtveladze E.V., 2017. Kampyrtepa – Aleksandria Oksianskaia: Gorod-krepost na beregu Oksa v ellinisticheskoe i postellinisticheskoe vremia [Kampyrtepa – Alexandria of the Oxian: A fortress city on the banks of the Oxus in Hellenistic and post-Hellenistic times]. MTE., Issue X. Tashkent. 17 p. [in Russian].

Tazhekeev A.A., 2011. Kreposti chirikrabatskoj kultury [Fortresses of the Chirikrabat culture]. Otan tarihy. Almaty. No4. P. 179-189. [in Russian].

Tolstov S.P., 1958. Raboty Horezmskoj arheologo-etnograficheskoj ekspedicii AN SSSR 1949-1953 gg. [Works of the Khorezm Archaeological and Ethnographic Expedition of the USSR Academy of Sciences 1949-1953.]. Tr. HAEE. V. II. Moscow. P. 7-258. [in Russian].

Tolstov S.P., 1962. Po drevnim deltam Oksa i Yaksarta [Along the ancient deltas of the Oxus and Jaxartes]. Moscow: Izd-vo vostochnoj lit-ry. 324 p. [in Russian].

Tolstov S.P., Zhdanko T.A., Itina M.A., 1963. Raboty Horezmskoj arheologo-etnograficheskoj ekspedicii AN SSSR v 1958-1961 gg. [The works of the Khorezm Archaeological and Ethnographic Expedition of the USSR Academy of Sciences in 1958-1961.]. MHE. Issue 6 Moscow. P. 3-90. [in Russian].

Trudnovskaya S.A., 1963. Krugloe pogrebalnoe sooruzhenie na gorodishe Chirik-Rabat [Round funerary structure on the settlement of Chirik-Rabat]. Materialy Horezmskoj ekspedicii. Moscow. Issue 6. P. 201-213. [in Russian].

Utubaev Zh.R., 2013. Pogrebalnye sooruzheniya balandinskogo oazisa [Funerary structures of the Balandinsky oasis]. Izvestiya NAN RK. Seriya obshestvennyh i gumanitarnyh nauk. 3 (289). Almaty. P. 28-35. [in Russian].

Habdulina M., 2022. Istoriya sozdaniya muzeya-zapovednika «Bozok» [. The history of the creation of the museum-reserve «Bozok]. Turkic Studies Journal, T. 4., No 2. P. 116-129. [in Russian].

Hozhaniyazov G., 1981. Istoriya razvitiya fortifikacii antichnogo Horezma [The history of the development of the fortification of ancient Khorezm]. Sovetskaya arheologiya. No 2. P. 43-56. [in Russian].

Hozhaniyazov G., 1982. Akchungul - novyj pamyatnik epohi antichnosti severo-zapadnogo Horezma. Arheologiya Priaralya [Akchungul is a new monument of the antiquity era of northwestern Khorezm. Archeology of the Aral Sea region]. Tashkent: «Fan». Issue I. P. 81-86. [in Russian].

Yusupov H., 1998. Vydayushiesya arhitekturnye pamyatniki drevnego Gurgandzha. Priarale v drevnosti i srednevekove [Outstanding architectural monuments of ancient Gurganj. The Aral Searegion in antiquity and the Middle Ages]. Moscow. P. 211-217. [in Russian].