Тоғызқұмалақ ойыны: шығу тарихы, дамуы және қазіргі замандағы жай-күйі

Саялбек Гиззатов

doi:10.32523/2664-5157-2023-1-78-97

Авторлар

Саялбек Гиззатов Қазақстан Республикасының Ұлттық музейі

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2023-1-78-97

Кілт сөздер:

тоғызқұмалақ, рухани мәдениет, федерация, ЮНЕСКО, отау, қазан, құмалақ, «тұздық», «атсырау»

Аннотация

Қазақ халқы сан ғасырлар бойы түрлі қиындықтарды басынан өткергендігіне қарамастан, өз мәдениетін дамытуға көп көңіл бөлді. Ата-бабаларымыз әсіресе терең логикалық ойлауды, тапқырлықты талап ететін интеллектуалдық ойындарды дамытуға басымдық жасады. Солардың бірі – «көшпелілер алгебрасы» саналатын тоғызқұмалақ ойыны.
Ұлттық ойынның дамуы мен таралуына әр тарихи кезеңнің өзіндік әсері болды. Әсіресе еліміздің тәуелсіздікке қол жеткізуі тоғызқұмалақ ойынының әлемдік деңгейде таралуына мүмкіндік берді. Нәтижесінде тез есептеуге, стратегиялық ойлауға негізделген ұлттық ойын 2020 жылы халықаралық ЮНЕСКО ұйымының Адамзаттың материалдық емес мәдени мұраларының репрезентативтік тізіміне енді. Сондықтан ұсынылып отырған мақалада қазақ халқының ұлттық интеллектуалдық ойыны тоғызқұмалақтың шығу тарихы мен әр түрлі кезеңдердегі даму барысы қарастырылады. Ұлттық ойын бойынша алғашқы чемпионаттың ұйымдастырылуы, республикалық және халықаралық деңгейдегі Тоғыз-құмалақ Федерацияларының құрылуы, тұңғыш спорт шеберлерінің шығуы туралы маңызды деректер беріледі.

Ғылыми жұмыста тоғызқұмалақ ойынының ерекшелігі, жалпы құндылығы, маңыздылығы сипатталады. Сонымен қатар ұлттық ойынның қазіргі замандағы жай-күйі, халықаралық деңгейде насихатталуы да жан-жақты зерделенеді.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

Саялбек Гиззатов, Қазақстан Республикасының Ұлттық музейі

тарих ғылымдарының кандидаты, ғылыми хатшы

Әдебиет

Aqshoraev A.,1979. Togyzkumalaq [Togyzkumalak]. Almaty: Qazaqstan. 204 p. [in Kazakh].

Aqshoraev A., 2000. Togyzkumalaq danaligy [The wisdom of togyzkumalak]. Taraz: M.H. Dulaty atindagy Taraz memlekettik universitetinin baspahanasy. 226 p. [in Kazakh].

Aqshoraev A., 2001. 60 sabaqtiq togyzkumalaq oyinin oquligy [Textbook of the 60-lesson game togyzkumalak]. Taraz. 68 p. [in Kazakh].

Amanzholov S., 1936. Togyzkumalaq [Togyzkumalak]. Almaty. 81 p. [in Kazakh].

Andas Q., 2022. Omar tore qorimy. Altin shiqqan qupiya ungir. Balasazga barganda [Burial ground of Omar Ture. Secret cave of Golden origin. When you go to Balasaz.] Newspaper «Zhetisu». 6 october. 5 p. [Electronic resource] – Available at: https://7-su.kz/news/cat-4/15477/ (Accessed: 05.01.2023). [In Kazakh].

Herodotus, 2002. Istoriya [History]. Moskva: Ladomir. 752 p. [in Kazakh].

Gunner M., Rahimgulov M., 1949. Kratkiy sbornik kazahskih narodno-nacional’nyh vidov sporta [A short collection of Kazakh national sports]. Alma-Ata: Kazahskoe ob»edinennoe gosudarstvennoe izdatel’stvo. 119 p. [in Kazakh].

Ergaly S., 2021. Qazaqtin kody – qumalaq emes zhilqy! [The Kazakh code is a horse that is not kumalak!] Information portal «Adyrna». [Electronic resource] – Available at: https://adyrna.kz/post/63574 (Accessed: 05.01.2023). [in Kazakh].

Zhambyl oblisy tarih zhane madeniet eskertkishterinin zhinagy. Talas audany [Collection of historical and cultural monuments of Zhambyl region. Talas district], 2010. Almaty. 224 p. [in Kazakh].

Zabayuly Q., 2021. «Togyzkumalaq» oyuninin tort minzhildiq tarihy bar... [The togyzkumak game has a history of four thousand years...]. Portal «Qazaqstan tarihy». [Electronic resource] – Available at: https://e-history.kz/kz/news/show/32700/ (Accessed: 05.01.2023). [in Kazakh].

Zagriyazhskiy G.S., 1874. Byt kochevogo naseleniya dolin Chu i Syr-Dar’i [The life of the nomadic population of the Chu and Syr-Darya valleys]. Newspaper «Turkmenskie vedomosti». No29. P. 2-3. [in Kazakh].

Zemlyanskaya I., 2001. Domino, nardy, kosti [Dominoes, backgammon, dice]. Moscow: «Veche». 354 p. [in Kazakh].

Krasnov A.N., 1887. Ocherk byta semirechenskih kirgiz [An essay on the life of the Semirechensk Kirghiz]. Sankt-Petersburg: tip. A.S. Suvorina. 46 p. [in Kazakh].

Archive of the President of the Republic of Kazakhstan (AP RK). 708-fund. 9-inventory. 100-case. [in Kazakh].

Archive of the President of the Republic of Kazakhstan (AP RK). 708-fund. 26-inventory. 342-case. [in Kazakh].

Archive of the President of the Republic of Kazakhstan (AP RK). 812-fund. 1-inventory. 2705-case. [in Kazakh].

Ontustik Qazaqstan oblisy tarih zhane madeniet eskertkishterinin zhinagy. Otirar audany [Collection of historical and cultural monuments of the South Kazakhstan region. Otirar district], 2007. Almaty: «Baur». 424 p. [in Kazakh].

Pantusov N.N., 1906. Kirgizskaya igra togus kumalak [Kyrgyz game toguz kumalak], Izvestiya Obshchestva arheologii, istorii i etnografii pri Kazanskom universitete [Proceedings of the Society of Archeology, History and Ethnography at Kazan University], 22 (4). P. 249-252. [in Kazakh].

Russian state archive of socio-political history (RSASPH). 17-fund. 25-inventory. 83-case. [in Kazakh].

Sultanbekov T., 1967. Shahmat, doiby, togyzkumalaq [Chess, checkers, togyzkumalak]. Almaty: Qazaqstan. 220 p. [in Kazakh].

Tanikeev M., 1957. Kazahskie nacional’nye vidy sporta i igry [Kazakh national sports and games]. Alma-Ata: Kazgosizdat. 63 p. [in Kazakh].

Tanikeev M., 1983. Ot baigi do olimpiady [From baiga to the Olympics]. Alma-Ata: Kazahstan. 206 p. [in Kazakh].

Togyzkumalaq qagidasy men erezhesi [Rules and regulations of togyzkumalak]. 2015. [Electronic resource] – Available at: http://9kumalak.com/index.php/zhyldy-zhospar/509-to-yz-mala-a-idasy-men-erezhesi (Accessed: 05.01.2023). [in Kazakh].

Shotaev M., 2017. Tangazhayip togyzkumalaq [Amazing togyzkumalak]. Astana: Respublikaliq «KAZBILIM» ortaligy. 157 p. [in Kazakh].

Shotaev M., Abduzhapparov I., 2006. Togyzkumalaq oyuninindagy tuzdiktar tartisy [Sauce fight in togyzkumalak game]. Kentau: «Erkin I К-ХХІ». 116 p. [in Kazakh].

QR Sirtky ister ministrliginin resmy saity [Official website of the Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kazakhstan], 2020. YUNESKO togyzkumalaq oyuninin adamzatqa ortaq madeni mura dep tanidy [UNESCO recognized togyzkumalak game as a common cultural heritage for humanity]. [Electronic resource] - Available at: https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa/press/region-news/details/2676?lang=kk (Accessed: 05.01.2023). [in Kazakh].

Kaşgarlı Mahmud., 2013. Divanü lugat-it-Türk. Çeviren Besim Atalay. Birleştirmiş birinci baski (Cilt I-II-III) 6. Bsk. Ankara: Türk Dil Kurumu. 1347 p. [in Kazakh].

Machatscheck H., 1984. Stein um Stein: Exotik der Brettspiele. Verlag Neues Leben, Berlin (Germany). P. 69 & 76-84. [in Kazakh].

Popova A., Deledicq A. 1977. Wari et Solo: Le Jeu de Calcul African. Cedic, Paris (France), 206 p. [in Kazakh].

Russ L., 1984. The Complete Mancala Games Book: How to Play the World’s Oldest Board Games. Reference Publications. 111 р.

Scott K., 2005. University of Alaska / Computer Science, Anchorage (USA). P. 21-22.