Manichaeism in the Uyghur written monuments

Каликов Рустам

doi:10.32523/2664-5157-2022-4-51-62

Авторлар

Каликов Рустам Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2022-4-51-62

Кілт сөздер:

манихейлік, Ұйғыр қағанаты, Бөгү-қаған, мемлекеттік дін, дереккөздер, ұйғыр ескерткіштері, Қарабалғасұн жазуы

Аннотация

Мақала ұйғыр жазба ескерткіштеріндегі манихейлікті зерттеуге арналған.
Манихейлік – зороастрлық, христиандық, еврейлік, митраистік және буддалық элементтерді
біріктіретін біздің заманымыздың ІІІ ғасырында Таяу Шығыста пайда болған діни наным.
Автор манихейлікті жақсылық пен зұлымдық, жарық пен қараңғылық, ізгілік пен зұлымдық
арасындағы күрестің дуалистік философиясына негізделген тұтас, күрделі діни жүйе ретінде
қарастырады. Ежелгі түркі қағанаттары құлағаннан кейін Бөгү-қаған манихейлікті Ұйғыр
қағанатының мемлекеттік діні ретінде жариялады. Зерттеушілер ұйғырлардың манихейлікті
қабылдауының бір себебі – оны Шығыс Түркістанда, Қытайда және Моңғолияда таратумен айналысқан соғдылармен, манихейлік миссионерлермен Бөгү-қағанның байланыс орнатуға
деген ұмтылысы деп санайды.
Ежелгі ұйғырлар арасында манихейліктің таралуы туралы қытай, араб деректерінде жазылған,
сондай-ақ ұйғыр ескерткіштерінде мәліметтер көптеп кездеседі. Мұндай ескерткіштердің
қатарына Н.М. Ядринцевтің 1889 жылы Моңғолиядағы Орхон өзенінің жағасында жүргізілген
экспедициясы кезінде Ұйғыр қағанатының ежелгі астанасы – Орда-Балық (Қарабалғасұн) қаласының қираған үйінділерінің арасынан тапқан Қарабалғасұн бітіктасы жатады. Қарабалғасұн
бітіктасына жазылған көне түркі руникалық мәтіні түгелдей дерлік жойылған, сондықтан
жазудың мазмұны туралы ақпарат жақсы сақталған қытай тіліндегі нұсқадан алынды.
Мақала авторы Қарабалғасұн жазуы мен басқа да ұйғыр мәтіндерінің мазмұнын талдай
отырып, манихейлік идеялардың мәнін зерттейді, оның пайда болуын, таралуын және
буддизммен тығыз байланысын айқындайды.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

Каликов Рустам, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

PhD студент

Әдебиет

Aleksanian A.G., 2008. Manikheistvo v Kitae (opyt istoriko-filosofskogo issledovaniia) [Manichaeism in China (the experience of historical and philosophical research)]. Moscow: Institut Dalnego Vostoka RAN. 168 p. [in Russian].

Asadov F.M., 1993. Arabskie istochniki o tiurkakh v rannee srednevekove [Arabic sources about the Turks in the early Middle Ages]. Baku: Elm. 204 p. [in Russian].

Akhsanov K.G., 2003. Ocherki istorii tiurkskikh narodov. Drevnost i srednevekove (III v. do n.e. – XII v. n.e.) [Essays on the history of the Turkic peoples. Antiquity and the Middle Ages (III century BC – XII century AD)]. Kazan: Kazanskii gosudarstvennyi universitet imeni V.I. Ulianova-Lenina. 108 p. [in Russian].

Baipakov K., 2007. Velikii Shelkovyi put (na territorii Kazakhstana) [The Great Silk Road (on the territory of Kazakhstan)]. Almaty: Adamar. 496 p. [in Russian].

Bartold V.V., 1973. «Izvlechenie iz sochineniia Gardizi Zain al-akhbar»: prilozhenie k «Otchetu o poezdke v Sredniuiu Aziiu s nauchnoiu tseliu. 1893-1894 gg.» [«Extract from the essay of Gardizi Zain al-akhbar»: appendix to the «Report on a trip to Central Asia with a scientific purpose. 1893-1894.»]. Sochineniia: v 9 tomakh. Tom 8. Raboty po istochnikovedeniiu. Moscow: Nauka. P. 23-63. [in Russian].

Biruni A., 1957. Izbrannye proizvedeniia. T.I: Pamiatniki minuvshikh pokolenii. [Selected works. Vol.I: Monuments of past generations]. Perevod i primechaniia M.A. Sale. Tashkent: FAN UzSSR. 516 p. [in Russian].

Bichurin N.Ia., 1950. Sobranie svedenii o narodakh, obitavshikh v Srednei Azii v drevnie vremena [Collection of information about the peoples who lived in Central Asia in ancient times]. Tom 1. Moscow; Leningrad: Izd-vo Akad. nauk SSSR, LXXXVIII. 381 p. [in Russian].

Grusse R., 2005. Imperiia stepei. Attila, Chingizkhan, Tamerlan [Empire of the steppes. Attila, Genghis Khan, Tamerlane]. Tom I. Per. s frants. Kh.K. Khamraeva. Sost. B.M. Suzhikov. (Istoriia Kazakhstana v zapadnykh istochnikakh XII-XX vv.). Almaty: Sanat. 286 p. [in Russian].

Gumilev L.N., 1993. Tysiacheletie vokrug Kaspiia [A Millennium around the Caspian Sea]. Moscow. 336 p. [in Russian].

Zhelobov D.E., 2012. Tri religii gaochanskikh uigurov (IX-XII vv.) [Three religions of the Gaochan Uighurs (IX-XII centuries)]. Nauchnyi dialog. Vyp. No9. Istoriia. Sotsiologiia. P. 6-16. [in Russian].

Istoriia Kazakhstana (s drevneishikh vremen do nashikh dnei) [History of Kazakhstan (from ancient times to the present day)]. 2010. V piati tomakh. T.1. Almaty: Atamura. 544 p. [in Russian].

Kalikov R.K., 2022. Manikheistvo v Uigurskom kaganate. Sbornik materialov XVII mezhdunarodnoi nauchnoi konferentsii studentov i molodykh uchenykh [Manichaeism in the Uighur Khaganate. Collection of materials of the XVII International Scientific Conference of students and young scientists]. «Gylym Jane Bilim 2022». Nur-Sultan. P. 2572-2576 [in Russian].

Kamalov A.K., 2001. Drevnie uigypy. VIII-IX vv. [Ancient Uighurs. VIII-IX centuries]. Almaty: Nash Mir. 216 p. [in Russian].

Kliashtornyi S.G., 2010. Runicheskie pamiatniki Uigurskogo kaganata i istoriia evraziiskikh stepei [Runic monuments of the Uighur Khaganate and the history of the Eurasian steppes]. Saint-Petersburg: Peterburgskoe vostokovedenie. 328 p. [in Russian].

Kliashtornyi S.G., Kolesnikov A.A., 1988. Vostochnyi Turkestan glazami russkikh puteshestvennikov (vtoraia polovina XIX v.) [East Turkestan through the eyes of Russian travelers (the second half of the XIX century)]. Alma-Ata: Nauka Kazakhskoi SSR. 224 p. [in Russian].

Kliashtornyi S.G., Livshits V.A., 1971. Sogdiiskaia nadpis iz Buguta [Sogdian inscription from Bugut]. Strany i narody Vostoka. T. Kh. Moscow. P. 121-146. [in Russian].

Kyzlasov I.L., 1994. Runicheskaia pismennost evraziiskikh stepei [Runic writing of the Eurasian steppes]. Moscow: Izdatelskaia firma «Vostochnaia literatura» RAN. 327 p. [in Russian].

Kyzlasov L.R., 1969. Istoriia Tuvy v srednie veka [The history of Tuva in the Middle Ages]. Moscow: MGU. 212 p. [in Russian].

Smagina E.B., 2011. Manikheistvo: po rannim istochnikam [Manichaeism: according to early sources]. Moscow: Vostochnaia literature. 524 p. [in Russian].

Stebleva I.V., 2007. Zhizn i literatura doislamskikh tiurkov: istoriko-kulturnyi kontekst drevnetiurkskoi literatury [Life and Literature of Pre-Islamic Turks: Historical and cultural context of Ancient Turkic literature]. In-t vostokovedeniia RAN. Moscow: Vost. lit. 208 p. [in Russian].

Li Tang., 2005. History of Uyghur Religious Conversions (5th – 16th Centuries). Asia Research Institute. Working Paper Series. No. 44. June. 81 p.