Вторичное использование тюркских аристократических мемориалов (Археологические заметки на полях орхонского атласа, изданного в Казахстане)

Игорь Кызласов

doi:10.32523/2664-5157-2022-4-23-34

Авторлар

Игорь Кызласов Ресей ғылым академиясының археология институты

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2022-4-23-34

Кілт сөздер:

Түрік қағанаттары, жерлеу кешендері, ақсүйектердің ескерткіштері, оларды қастерлеу және пайдалану, отбасылық таңбалар, атлас, қағанат, балбал тастар

Аннотация

2005-2006 жылдары Астана қаласында Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық
университетінің профессорлары Мырзатай Жолдасбеков пен Қаржаубай Сартқожаұлы тарапынан Моңғолия жерінде сақталған VI-VIII ғасырлардағы Түркі қағанаттары мемориалдарының
атласы жарияланды. Атласта жазулары қашалған стелалар (тасбағандар) ғана емес, олардың
археологиялық және ландшафттық мәдениеті де қамтылды. Мұндай жиынтық басылым ғылыми
жұмыс үшін жаңа мүмкіндіктерге жол ашқаны сөзсіз. Сонымен қатар бұл ескерткіштерге өз
замандастары мен ұрпақтары сан мәрте келгені, ескерткіштерді қайта пайдаланғаны анықталды.
Күлтегін мен Хошо-Цайдам III мемориалдарында олардың заманына дейінгі кезеңге тиесілі өзге
де жерлеу кешендерінен алынған тас мүсіндер қайтадан пайдаланылғандығы белгілі болды.
Шындығында олар түркі халықтары мәдениетіне тиесілі емес және жаңа орында марқұмды
немесе оның айналасында болған адамдарды бейнелемеген, жай ғана балбал қызметін
атқарған. Дегенмен Эрдэнэмандал V жерленген жерде құрылыс материалы ретінде көне
түркі ескерткіштерінен алынған руникалық жазуы бар тақта қолданылған. Унгэетудегі жаңа
мемориалды қайта тұрғызу кезінде бұған дейінгі кешен бұзылмай, тек оның балбал тастары
пайдаланылған. Онгин кешенінің жазулары мен отбасылық таңбалары бар стелалары оның
ата, әке және немере есімдерін мәңгі есте қалдыру үшін пайдаланылғанын растайды. Асхеттегі
жерлеу рәсімі бейнеленген тақтайшаның бүйірі кейінірек руникалық жазумен, содан соң
бұрышы ойық жеке таңбамен толықтырылған. Екінші Шығыс Түрік қағанаты мемориалдарына
олар тұрғызылғаннан кейінгі уақытта адамдар барып тұрғанын отбасылық және жеке таңбалар
дәлелдейді, бірақ бұл – бөлек зерттеудің тақырыбы

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

Игорь Кызласов, Ресей ғылым академиясының археология институты

тарих ғылымдарының докторы, профессор, Ортағасырлық археология бөлімінің жетекші ғылыми қызметкері

Әдебиет

Vojtov V.E., 1996. Drevnetyurkskij panteon i model’ mirozdaniya v kul’tovo-pominal’nyh pamyatnikah Mongolii VI-VIII vv. [The ancient Turkic pantheon and the model of the universe in the cult-commemorative monuments of Mongolia in the 6th-8th centuries]. Moscow: Izdatel’stvo Gosudarstvennogo muzeya Vostoka. 152 p. [in Russian].

Vojtov V.E., 1987. Kamennye izvayaniya iz Ungetu [Stone statues from Ungetu]. In: Central’naya Aziya. Novye pamyatiki pis’mennosti i iskusstva. Moscow: Nauka, Glav. redakciya vost. lit-ry. P. 92-109. [in Russian].

Vojtov V.E. 1989. Onginskij pamyatnik. Problemy kul’turovedcheskoj interpretacii [Onginsky monument. Problems of cultural interpretation]. Svetkaya tyurkologiya. 3. P. 34-50. [in Russian].

Vojtov V.E., 1986. Drevnetyurkskie pamyatniki na Hanue [Ancient Turkic monuments in Hanua]. Sovetskaya arheologiya. 4. P. 74-89. [in Russian].

Zholdasbekov M., Sartkozhauly K., 2005. Orhon eskertkishterinin tolyk atlasy [Complete atlas of Orkhon monuments]. Astana: Kultegin. 360 p. [in Kazakh].

Zholdasbekov M., Sarthozkauly K., 2006. Atlas orhonskih pamyatnikov [Atlas of Orkhon monuments]. Astana: Kultegin. 360 p. [in Russian].

Klyashtornyj S.G., 1978. Hram, izvayanie i stela v drevnetyurkskih tekstah (K interpretacii Ihe-Hanyn-norskoj nadpisi) [Temple, statue and stele in ancient Turkic texts (On the interpretation of the Ikhe-Khanyn-Nor inscription)]. In: Tyurkologicheskij sbornik. 1974. Moscow: Nauka, Glavnaya redakciya vostochnoj literatury. P. 238-255. [in Russian].

Klyashtornyj S.G., 2003. Istoriya Central’noj Azii i pamyatniki runicheskogo pis’ma [History of Central Asia and monuments of runic writing]. Saint-Petersburg: Filologicheskij fakul’tet Sant-Peterburg GU. 560 p. [in Russian].

Kyzlasov I.L., 1998. Rezul’taty raskopok pominal’nyh ogradok mogil’nika Edegej (Fakty vtorichnogo ispol’zovaniya drevnetyurkskih ogradok VI-VIII vv. v rannem srednevekov’e) [The results of excavations of the funeral enclosures of the Edegey burial ground (Facts of the secondary use of the ancient Turkic enclosures of the 6th–8th centuries in the early Middle Ages)]. In: Drevnosti Altaya. Izvestiya laboratorii Gorno-Altajskogo gosuniversiteta. 3. Gorno-Altajsk: GAGU. P. 143-165. [in Russian].

Kyzlasov I.L., 2021. Korni bashkirskoj geral’diki: aristokraticheskie tamgi tyurkskih gosdarstv rannego srednevekov’ya [The roots of Bashkir heraldry: aristocratic tamgas of the Turkic states of the early Middle Ages]. In: Bashkiry v kontekste mezhdisciplinarnyh issledovanij tyurkskih narodov Evrazii. Materialy nauchnoj sessii po etnicheskoj istorii i antropologii bashkir. Ufa: Samrau. P. 254-267. [in Russian].

Kyzlasov I.L., 2020. Sovremenniye osnovy turkskoi runiki [Modern foundations of the Turkic runic]. Turkic Studies Journal. No 2. P. 6-14. [in Russian].

Kyzlasov L.R., 1964. O naznachenii drevnetyurkskih kamennyh izvayanij, izobrazhayushchih lyudej [On the purpose of the ancient Turkic stone sculptures depicting people]. Sovetskaya arheologiya. 2. P. 27-39. [in Russian].

Kyzlasov L.R., 1969. Istoriya Tuvy v srednie veka [On the purpose of the ancient Turkic stone sculptures depicting people]. Moscow: Izdatel’stvo Moskovskogo universiteta. 211 p. [in Russian].

Mogil’nikov V.A., 1981. Tyurki [Turks]. In: Arheologiya SSSR. Stepi Evrazii v epohu srednevekov’ya. Moscow: Nauka. P. 29-43. [in Russian]

.Radlov V.V., 1892-1899. Atlas drevnostej Mongolii [Atlas of Antiquities of Mongolia]. Vol. 1-4. Trudy Orhonskoj ekspedicii. Saint-Petersburg.: Tipografiya Imperatorskoj Akademii Nauk. 296 p. [in Russian].

Inscriptions, 1892. Inscriptions de l’Orkhon recueillies par l’expédition finnoise 1890 et publiées par la Société Finno-Ougrienne. Helsingfors: Imprimerie de la Société de Littérature Fin-noise. L+48+66+1.