Түркі фразеологизмдеріндегі антропонимдер мен топонимдер

Қаламқас Қалыбаева; Алтынай   Тымболова; Жүзімгүл Оспан

doi:10.32523/2664-5157-2022-4-35-50

Авторлар

Қаламқас Қалыбаева Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті
Алтынай Тымболова Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
Жүзімгүл Оспан Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2022-4-35-50

Кілт сөздер:

ономастика, фразеологизмдер, мақал-мәтелдер, антропонимдер, топонимдер, қазақ, татар, башқұрт, ноғай тілдері, семантикалық талдау

Аннотация

Мақалада түркі фразеологизмдері құрамында сақталып қалған түрлі
ономастикалық атаулардың, яғни, жалқы есімдердің қыр-сыры сөз
болады. Ономастикалық атаулардың тұрақты сөз тіркестерінде, оның
ішінде түрлі тақырыптардағы мақал-мәтелдер мен фразеологизмдердің,
қанатты сөздердің құрамында тұрақталып қалуы кездейсоқ емес. Олар
әрбір халықтың өзіндік ерекшелігін, ұлттық болмысы мен танымын,
бастан кешкен тарихын танытатын ерекше тілдік бірліктердің тобын
құрайды. Демек, түркі фразеологизмдерінің құрамында кездесетін әрбір
ономастикалық атау сөзсіз түркі халықтарының тарихы мен мәдениеті
жайлы мол ақпарат көзін сақтап қалып отыр. Бүгінде біз ол атаулардың
тарихын туыстас түркі халықтары тілімен салыстыра қарастырғанда ғана
айқындаймыз. Мұндай салыстырмалы зерттеулер түркітану ғылымы үшін
аса маңызды. Тақырыптың өзектілігі түркі тілдерінің лексика қабатын өз
ішінен салыстыра зерттеу мәселесі басқа салаларға қарағанда кенжелеу
қалып келе жатқанымен де байланысты болып отыр. Туыстас түркі тілдері
фразеологизмдеріндегі жалқы есімдердің қолданыс уәжділігін түркі
халықтарының тарихы мен мәдениеті аясында қарастыру да мақаламыздың
басты бір мақсаты болып саналады. Осыған орай бұл мақаламызда біз
қазақ халқымен жақын туыстас ноғай, татар, башқұрт, түрік халықтарының
тіліндегі түрлі оралымдар құрамында қалған ономастикалық атаулардың
қатарын құрайтын антропонимдерді, топонимдер мен кейбір этнонимдік
атауларды салыстырмалы зерттеу әдісімен тарихи тұрғыдан талдаймыз.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Қаламқас Қалыбаева, Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті

филология ғылымдарының докторы, профессор

Алтынай Тымболова, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті

филология ғылымдарының докторы, қазақ тіл білімі кафедрасының профессоры

Жүзімгүл Оспан , Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті

докторант

Әдебиет

Ashimhanova F.M., 2007. Kazak tilindegi antroponimderdin lingvomadeni zhujesi [Linguocultural system of anthroponyms in the Kazakh language]: filol. gyl. kand. diss. avtoref. Almaty. 24 p. [in Kazakh].

Baltabaeva N.B., Koblanova Zh.K., Abdinazimov Sh.N., 2019. Antroponimy i toponimy, upotreblennye v sostave karakalpakskih poslovic i pogovorok [Anthroponyms and toponyms used as part of Karakalpak proverbs and sayings]. Universum: filologija i iskusstvovedenie: jelektron. nauchn. zhurn. No 7 (64). P. 11-13. [іn Russian].

Biktagirova Z.A. Hazieva-Demirbash G.S., 2012. Lichnye imena v tatarskih i tureckih poslovicah i pogovorkah [Personal names in Tatar and Turkish proverbs and sayings. Issues of modern science and practice.]. Voprosy sovremennoj nauki i praktiki. P. 271-274. [іn Russian].

Ganiev F.A., 1970. O sinteticheskih i analiticheskih padezhah v tatarskom jazyke [About synthetic and analytical cases in the Tatar language]. Voprosy tjurkologii. Kazan: KGPI. 75 p. [іn Russian].

Ganieva G.R., 2012. Frazeologicheskie edinicy s komponentom imenem sobstvennym v anglijskom, russkom i tatarskom jazykah [Phraseological units with a proper name component in English, Russian and Tatar languages]: monograph. FGBOU VPO «KNITU». 106 p. [іn Russian].

Kerejtov R.H., 2002. Obshhetjurkskie elementy v etnicheskoj istorii i bytovoj kul’ture nogaicev. Dissertacia doktora istoricheskih nauk [Common Turkic elements in the ethnic history and everyday culture of the Nogais. Dissertation for the degree of candidate of historical sciences]. Protected: 07.00.07. Moscow. 429 p. [іn Russian].

Lovyannikova V.V., 2008. Onomasticheskaja frazeologija v lingvokul’turologicheskom aspekte [Onomastic phraseology in the linguoculturological aspect]: on the material of the German language: dissertation of Candidate of Philological Sciences: 10.02.19. Vladikavkaz. 260 p. [іn Russian].

Madieva G.M., 2018. Onomastika Kazahstana: analiticheskii obzor (podhody issledovania onimov) [Onomastics of Kazakhstan: an analytical review (onym research approaches)]. Almaty: Qazaq universitetі. 80 p. [іn Russian].

Mendelson V.A., 2009. Frazeologizmy biblejskogo proishozhdenija v anglijskom i russkom jazykah [Phraseological units of biblical origin in English and Russian]. Kazan: CJSC «New Knowledge». 156 p. [іn Russian].

Radlov V.V., 1911. Opyt slovarja turkskih narechii [The experience of the dictionary of Turkic dialects]. Saint-Petersburg. 559 p. [іn Russian].

Saitova J.M., 2007. Imena lic vo frazeologicheskoj kartine mira (Na materiale nemeckogo, russkogo i bashkirskogo jazykov) avtoreferet dissertacii na soiskanie uchenoj stepeni kandidata filologicheskih nauk [Names of persons in the phraseological picture of the world (based on the material of German, Russian and Bashkir languages) abstract of the dissertation for the degree of Candidate of Philological Sciences.]. Ufa. 24 p. [іn Russian].

Sadirova K.K., Tektigul Zh.O., Zhazykova R.B., Islamgalieva V.Zh., 2021. Mifologicheskoe vyrazhenie toponima «Qazygurt» v jazykovom soznanii (na materiale kazahskogo jazyka)[ The mythological expression of the toponym «Kazygurt» in the linguistic consciousness]. Filologicheskij aspekt, No 08 (76). Nizhnij Novgorod. P. 53-63. [іn Russian].

Shikhmurzaev D.M., 2006. Nogajsko-russkij frazeologicheskij slovar’ [Nogai-Russian phraseological dictionary]. Makhachkala: Publishing House of the Research Institute of Pedagogy, LLC. 296 p. [іn Russian].

Smagulova G.N., 2010. Kazak frazeologiasy lingvistikalyk paradigmalarda [Kazakh phraseology linguistics in paradigms]. Almaty: Arys. 277 p. [in Kazakh].

Toktabai А., Seitkulova Zh., 2005. Torttuliktin kasieti [Properties of Quaternary]. Almaty. 192 p. [in Kazakh].