The Shamanism in Altai and Tuva from past to present: Universal and Local Aspects

Шюкрю Бурбар

doi:10.32523/2664-5157-2022-2-22-34

Авторлар

Шюкрю Бурбар Мимар Синан атындағы Өнер университеті

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2022-2-22-34

Кілт сөздер:

шаманизм, ислам, христиандық, буддизм, бурханизм, коммунизм, езгі-зорлық, қарсылық

Аннотация

Шаманизм – өмірді және айналада болып жатқан оқиғаларды пайымдау
үшін адамзат жасаған, мәдениет пен наным-сенімнің әртүрлі элементтері араласқан жүйе.
Жан-жақты дамыған қауымдастықтарда әрекет ететін оның құрылымы күрделі екендігі
көрінеді. Ол түрлі уақытта және қоғамның түрлі жағдайында әрқилы жайттарды бедерлейтін
сан алуан сипаттамаға ие. Сондай-ақ, ол жергілікті халықтың және төңіректегі тайпалардың
наным-сенімдерін де өзіне сіңіре алады. Шаманизм әр адамның өз діни қиялы мен өзіндік
құдайы немесе құдайлары болуы мүмкіндігіне түсіністікпен қарайды. «Экстаз» деп аталатын
транс техникасы – тылсымнан келген хабардың мән-мағынасы іспетті. Ол магияға, қарғысқа,
көріпкелдікке, көпқұдайшылыққа, сондай-ақ ата-баба аруақтарына және табиғи жаратындыларға
табынуға негізделген. Шамандыққа сенетін және соған үйрететіндерді қам/шаман деп атайды.
Кейбіреулер оларға сиқыршылар, емшілер, иллюзионистер деп қараса, басқа жұрт сәуегейлер,
дәрігерлер, данышпандар, философтар, пұтқа табынушы абыздар, балгерлер және әңгімешілер
деп біледі. Шаманизм мен бақсылар қатаң бақылауда ұсталды немесе жойылу қаупінде болды,
өйткені олардың көптеген сипаттары конфуцийшілдік, буддизм, ислам, христиандық және
коммунистік идеология сияқты басқа наным-сенім жүйелеріне қарама-қайшы келді. Сондай-
ақ топ-топ болып өмір сүрген қоғам мүшелерінің ұдайы құрбандық шалып, қан шығару
салдарынан материалдық азап шегуі алтайлықтар арасында бурханизмнің тууына алып келді,
ал ол өз кезегінде аймақтарда шамандықтың азаюының тағы бір факторына айналды. Өз
қауымын басқарған бақсылардың әрекетіне сырттан қысым жасалғанына, шектеу қойылғанына
қарамастан, шаманизм кейінгі уақытқа дейін өз мәртебесін сақтап қалды. Қажет кезінде
әрқашан шаманизм туралы жаңартылған ақпарат ұсынылды. Қазіргі заманғы көптеген түркі
халықтарының мәдениетінде шаманизм қалдықтары әлі сақталған.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

Шюкрю Бурбар, Мимар Синан атындағы Өнер университеті

тарих кафедрасының PhD докторанты

Әдебиет

Mömin Semire. Şamanizm Ve Günümüzdeki Kalıntıları Uygur Toplumundaki Tabular Üzerine. Cilt 1, Sayı 1. ULAKBİLGE, 2013. 81 p. [in Turkish].

Mackinnon Christa. Şamanizm. Çev: Tayfun Soylu. İstanbul, 2016. 25 p. [in Turkish].

Potapov L.P. Altay Şamanizmi. Çev: Metin Ergün. Konya, 2012. P. 120, 137. [in Turkish].

Bapaeva Janyl Myrza. Tuva Şamanizm’i. Konya, 2013. 16 p. [in Turkish].

Roux J. Paul. Şamanizm, Türklerde Ve Moğollarda. Çev: Gönül, Yılmaz, Antik Dünya ve Geleneksel Toplumlarda Dinler ve Mitolojiler Sözlüğü, Cilt. II, Yön. Yves Bonnefoy, Yay Haz. Levent Yılmaz. Ankara, Dost Kitapevi, 2000. 1032 p. [in Turkish].

Erman Arif. Tanrı Dini Şamanizm. Ankara, 2017. 81 p. [in Turkish].

Burbar Şükrü. Şamanın Kutsal Müzik Aletleri (Davul, Kopuz, Morin Khuur, Khean, Berimbau, Agung, Komus). Basıma hazırlanan eser. İstanbul, 2019. 200 p. [in Turkish].

Bayat Fuzuli. Ana hatlarıyla Türk Şamanlığı. İstanbul, 2006. 117 p. [in Turkish].

Ünal Mustafa. Evrensel Dinlerin Şamanizm’e Yaklaşımı. HÜTAE Yaşayan Eski Türk İnançları Bilgi Şöleni. Ankara, 2007. P. 100-102. [in Turkish].

Akgün Engin. Şamanizm Üzerinde Uygulanan Baskılar Ve Şamanların Günümüzdeki İşlevleri. TKVHBVD, 2007. P. 42, 179-190. [in Turkish].

Armağan A.M. Hepimiz Biraz Şamanız. 2016. P. 11-20. [in Turkish].

Eliade Mircia. Dinsel İnançlar ve Düşünüşler Tarihi, Cilt. III, Çev. Ali Berktay. İstanbul, 2003. P. 252-269. [in Turkish].

Kurat N.A. Rusya Tarihi. Bkz. (9), Ünal, 101. Ankara, 1999. P. 12, 13. [in Turkish].

M. J.L. Fin-Ugor Mitler Ve Dinler. Çev: O.E Antik Dünya ve Geleneksel Toplumlarda Dinler ve Mitolojiler Sözlüğü, Cilt. I, Yön. Yves Bonnefoy, Yay Haz.Levent Yılmaz. Ankara, Dost Kitapevi, 2000. P. 290, 291. [in Turkish].

Hoppal Mihaly. Avrasya’da Şamanlar, Çev. Bülent Bayram, H. Şevket Çağatay Çapraz. İstanbul, 2012. P. 92, 93. [in Turkish].

Arslan A. Ali. Amerikan Kızıl Derili Şamanizmi İle Orta Asya - Sibirya Türk Şamanizm’inin Benzerlikleri Üzerine Karşılaştırmalı Bir Çalışma. In: Sosyal Bilimler Dergisi. 2006. No. 15. P. 21-38. [in Turkish].

Aça Mehmet. Tıva Halk Masallarında Ham Ve Başkı-Lamalar. In: İstanbul Aydın Üniversitesi Aydın Türklük Bilgisi Dergisi. Yil 1 Sayı 1. 2015. P. 3. [in Turkish].

Alekseyev N.A. Türk Dilli Sibirya Halklarının Şamanizmi. Çev: Metin Ergun. Konya, 2013. P. 270, 271, 283-285. [in Turkish].

Akgün Engin. Türk Dünyasında Din Ve Gelenek Üzerine. Şamanizm, Burhanizm Ve Yesevilik. İstanbul, 2008. P. 79-91. [in Turkish]; Lvova E.L. Çulım Türklerinin Şamanizmi Üzerine. Çev: Merve Çerkez. TKVHBVD, No. 36, 2005. P. 138, 269-271. [in Turkish].

Abdulselam Arvas. Hakas «Şamanizmi” (Dünya Görüşü) Üzerine Yapılan Çalışmalar-II. In: Gazi Türkiyat, Türkoloji Araştırmaları Dergisi. Güz, 2014. No.15. P. 36. [in Turkish].

Hoppal Mihaly. Postmodern Çağda Şamanizim. Çev. Mustafa Arslan. In: Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi. No. 4, 2003. P. 139. [in Turkish].

Timur B. Davletov. İnanç Ve Milliyetçilik Etkileşimi Bağlamında Güney Sibirya Türklüğünün Durumu. Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyoloji Anabilim Dalı. Basılmamış Yüksek Lisans Tezi. Ankara, 2006. 161 p. [in Turkish].

Kalafat Yaşar. Altay Demografisinde Dolgan Ve Tofa Türkleri, s.1, Arvas, Abdulselam, Valentina Nikolaevna Tugucekova Ve Hakas Şamanizmi Hakkındaki Araştırmaları. In: Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 5 (1), 2014. P. 133-148. [in Turkish].

Hoppal Mihaly. Avrasya Şamanlarının Zamanla Değişen Resimlenmesi, 18.y.y Sonuna Kadar. Çev: Edit Tasnadi Bilge. kış 7, 1995. P. 7. [in Turkish].

Hoppal Mihayl. Milenyum Çağında Şamanizm. Çev: M. Muhtar Kutlu. In: Millî Folklor. 2008. YIL 20, No. 77. P. 106-110. [in Turkish].

Fridmen E. J. Neumann. Tuva Şamanizmi. In: Türkler Ansiklopedisi, Cilt. XX. Ankara, Yeni Türkiye Yayınları, 2000. P. 307, 308. [in Turkish].

Stutley Margaret. Shamanism An Introduction. London, 2003. P. 22, 23.28. Celal Abdürreşit. Sarı Uygur Türklerinde Budist İnanç Muhitindeki Şamanizm İnancı. In: Avrasya Etüdleri, 24. Ankara, 2003. P. 96-97. [in Turkish].