Шығыс Тянь-Шаньның ежелгі тұрғындары және олардың мәдени  мұралары

Тұрсынхан Қайыркен

doi:10.32523/2664-5157-2022-1-34-46

Авторлар

Тұрсынхан Қайыркен Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2022-1-34-46

Кілт сөздер:

Шығыс Тянь-Шань, Шығыс Түркістан, сақтар, хундар, усундер, көне түріктер, Алагу сақ қорғаны, алтын бұйымдар, қола бұйымдар, қолданбалы өнер, аң стилі, антропология, тілдік ерекшеліктер, шаруашылық дәстүрі, Жібек жолы, көне қалалар.

Аннотация

Шығыс Түркістан – ғылымда әлі де болса толық зерттелмей жатқан

аймақ. Әлемдік қауымдастықты пен ғылыми ортаны оның қазіргі

жағдайымен бірге бай тарихы да қызықтырады. Тянь-Шань тауы оны

ортасынан бөліп жатқан табиғи географиялық белгі. Таудың оңтүстігі

дәстүрлі отырықшылық мәдениеттің, ал солтүстігі көшпелі мәдениеттің

дамыған өңірі. Тянь-Шань тауының екі қанатындағы осынау географиялық

аймақтың адамзат өркениетінде өзіндік орны бар.

Мақалада алдымен Шығыс Тянь-Шаньның байырғы тұрғындары сақ,

хун, үйсін және туцзюэ (көк түрік) секілді ежелгі этностардың пайда болуы

мен дамуы, этникалық, тілдік және мәдени байланыстары зерттеледі.

Сақтардың Орталық және Шығыс Тянь-Шаньда пайда болуы ғылымда

әлі күнге дейін толық зерттелмеген мәселе. Кей ғалымдар оларды

батыстағы скифтермен, оңтүстік-батыстағы үнді-еуропалық халықтармен

байланыстырса, Қытай деректері шығыстан ‒ Хэси дәлізі жақтан

келген дейді. Бұл жерде автор сақтардың үнді-еуропалық халық пен

монголоидтық халықтардың өзара араласуынан пайда болған супер этнос

екенін, солтүстіктегілер түркі тілінде сөйлеген монголоидтық нәсіл, ал

оңтүстіктегілердің біраз бөлігі үнді-еуропалық тілдің тохар диалектісінде

сөйлеген еуропалық нәсіл болғанын ортаға қояды. Автор олардың тілдік,

антропологиялық белгілерінде ұқсамастық болғанымен, қолданбалы өнері

мен киім-кешектерінде ортақ элементтердің болғандығын атап көрсетеді.

Сондай-ақ, Шығыс Тянь-Шаньнан табылған сақтардың, үйсіндердің

мәдени мұраларына талдау жасайды және оларды Жетісу мен Алтайдан

табылған осы тектес мұрағаттармен салыстырады.

Сондай-ақ мақалада Шығыс Түркістанды Орталық Азиямен

тұтастыратын Жібек жолы бойындағы көне қалалар мен елді мекендерге

де тоқталады.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

Тұрсынхан Қайыркен, Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

тарих ғылымдарының докторы, шығыстану кафедрасының профессоры

Әдебиет

Ahmet Sh. Uysin derektanuw materialdarinan tangdamalylar. Wusun yanjiu Wenxian xuanyi [Selected materials from the source materials of the Uisin]. Wulumuqi, Zhongguo Xinjiang Renmin chubanshe, 2005. 386 p. [in Kazakh].

Zhang Zhiyao. Altay, Tianshannyng soltustigi vty shygysyndagy saq-hun madeniyeti. Aertai, Tianshan beibu yu dongbude Sairen-xiongnu wenhua [The culture of the Sakas and the Huns in the north and south of the Altai, Tianshan]. In: Dalalyq Jibek joly jane Orta Azia. Caoyuan Sichouzhilu yu Zhongya wenming [Steppe Silk Road and Central Asian culture]. Wulumuqi, Xinjiang Meishu chubanshe, 1994. 361 p. [in Kazakh].

Herodoti. Historiae (Chinese version). Shangwu yinshuguan. Beijing, 1959. 380 p.

SUAR GGA Arheologia inistituty. Xinjiang Shehui Kexueyuan Kaoguyanjiusuo. SUAR Alagudegi tik aqymdy molany qazudan habarlama Xinjiang Alagu shuxue muguomu fajue jianbao [Message from the excavation of a vertical wooden stream tomb in Alagu, Xinjiang]. In: Wenwu. Madeniy mura [Wenwu. Cultural Heritage]. 1981. No1. 84 p. [in Kazakh].

Mogovern W.M. The Early Empires of Сentral Asia (Chinese version). Beijing, Zhonghuashuju, 1958. 450 р.

https://baijiahao.baidu.com/s?id=1599773458299256635&wfr=spider&for=pc

Su Beihai. Qazaq madeniyetining tariyqy. Hasakewenhuashi [History of Kazakh culture]. Ulumuqi, Xinjiang daxue chubanshe, 1989. 560 p. [in Kazakh].

Wang Binghua. Erte zamangy Xinjiang saqtarynyng tariyhyn terengdey zerttew. Gudai Xinjiang Sairen lishi gouchen [In-depth study of the history of ancient Xinjiang Sakas]. In: Xinjiangshehuikexue. 1985. No 1. P. 48-49. [in Kazakh].

Han Kangxin. Xinjiang Kunche ozeni boyindagy kone qabirlerdegi adam suyekterin zerttew. Xinjiang Kongquehe Gumugou mudi rengou yanjiu [Study of human bones in ancient tombs along the Xinjiang Kunhe River]. In: Arheologia Gylymi jurnaly. Kaoguxuebao [Journal of Archeology Science]. 1982. No3. [in Kazakh].

Stein A. Innermost Asia: Detailed Report of Explorations in Central Asia, Kan-su and Estern Īrān. Oxford, 1928. 264 p.

Stein A. On Ancient Central-Asian Tracks. London, 1933. P. 117-118.

Huang Zhenhua. Hetianwen. Qotan jazuy [The Kotan inscription]. In: Zhongguo minzu guwenzi. Zhongguo minzu gu wenzi yanjiuhui bian. 1982. P. 163-170. [in Kazakh].

Henning W.B. The first Indo-Europeans in history, G. L. Ulmen(ed.), Society and history: Essays inhonor of Karl August Wittfogel. Hague, 1978. P. 215-230.

Wu Yanchun, Wang Libo. Xiyu gaojianmao wenhua jiexi.Batys ongirdegi shoshaq borikti baskiyim madeniyeti turaly [On the culture of pigskin hats in the Western region]. In: SUAR Muzeyi gylymi maqalalar jiynagy [Collection of scientific articles of the Xinjiang Museum]. Urumji, Xinjiang halyq baspasy, 2005. 569 p. [in Kazakh].

Baydaulet, Guo Wenqing. IQAO, Kunes awdanynan tabylgan qoladan jasalgan sarbazdyng musini jane basqa bagaly muralar . Ili hasake zizhizhou Xinyuan xian chutu yipi qingtong wushi yong deng zhengui wenwu [A bronze statue of a soldier and other valuable heritage found in the Kunes district of the Ili Kazakh Autonomous Prefecture]. In: Xinjiang daxue Gylymiy jurnaly. Xinjiangdaxue xuebao [Scientific Journal of Xinjiang university]. Ulumuqi, 1983. No 4. [in Kazakh].

Xinjiang Gazeti. Xinjiang Ribao (Chinese version) [Xinjiang newspaper]. Ulumuqi. 15/10/1983. 4 p. [in Kazakh].

Rudenko N.M. Iskusstvo skifov Altaya [Art of the Scythians of Altai]. Мoscow, GMII, 1949. 36 p. [in Russian].

Ilinskaya V.A. Sovremennoe sostoyaniye provlemy skifskovo zverinovo stilya [The modern state of the problem of the Scythian beast style]. In: Skifo-cibirskiy zveriniy stil v iskusstve naradov Evrazia [Scythian-Siberian animal style in the art of the Eurasian peoples]. Moscow, 1976. P. 9-29. [in Russian].

Amanzholov A. Turki filologiasy jane jazuw tariyhe [Turkic philology and writing history]. Almaty, 1996. 210 p. [in Kazakh].

Karbon-14 adisimen waqitty ayqindaw tajiriybesining bayandamasy-V. Tan14 shiyanshi: tan-14 niandai ceding baogao (5) [Report on the experience of determining the time by the method of carbon-14.]. In: Wenwu-Madeniy mura [Wenwu-Cultural Heritage]. 1984. No 4. [in Kazakh].

Su Beihai. Batys ongirding tariqiy geografiasy. Xiyulishi dili [Historical geography of the western region]. Uulumuqi, Xinjiangdaxue chubanshe, 1993. 396 p. [in Kazakh].

Wang Zhilai. Orta Azia tarihy. Erte zaman bolimi. I t. [A history of Central Asia. Part of antiquity. V. 1.]. Ulumuqi, Xinjiang renmin chubanshe, 2004. 371 p. [in Kazakh].

Tangshu. Geografia bayany. IV. Tangshu. Dilizhi. Juan-4 [The book Tang. The geographical report-4]. Beijing, Zhonghua shuju, 1987. 628 p. [in Kazakh].