Музыкальная лексика в словаре Махмуда ал-Кашгари


Просмотры: 0 / Загрузок PDF: 0

Авторы

  • Зифа Темиргазина Павлодарский педагогический университет имени Алкея Маргулана https://orcid.org/0000-0003-3399-7364
  • Ардак Тлеулесова Казахский агротехнический университет им. С. Сейфуллина https://orcid.org/0000-0002-3471-6109
  • Гульнар Шахажанова Казахский национальный исследовательский технический университет имени К. Сатпаева https://orcid.org/0000-0001-8750-0769

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2026-1-182-197

Ключевые слова:

Кашгари, Словарь, музыкальная лексика, древнетюрский язык, этнолинг вистический подход, пение, музыкальные инструменты, к̣убуз, сибузг̣ỹ, йир, йирãг̣ỹ

Аннотация

В статье анализируется музыкальная лексика, представленная в словаре Махмуда ал-Кашгари «Диван Лугат ат-Турк» XI века. Исследователи полагают, что музыкальными словами и терминами должна быть освоена специальная лингвистическая наука – лексикология, в которой изучается семантика, эта методология, определение слов с музыкальными значениями. В качестве основного метода исследования избран этнолингвистический подход, при котором семантика слова определяется с учетом специфики этнического, историко-культурного контекста. В лексемах, обозначающих музыкальную, музыкальную деятельность, отражаются значимые фрагменты картин мира древних тюрков. Слова, входящие в музыкальную лексику тезауруса аль-Кашгари, передают элементы основной музыкальной деятельности тюрков: глаголы, указывающие на воздействие музыкальными инструментами, на исполнение песен, названия музыкальных инструментов, их устойчивость, названия исполнителей музыки и песен, песенных жанров. Глаголы называют обобщенное, недифференцированное воздействие каким-либо музыкальным средством. Кроме того, в словаре присутствуют глаголы, обозначающие музыкальное значение, например, глагол ḳub за ̴ имеет значение «играть на кобызе». Глагол образован от именительного кубуз (кобыз) . В словаре обнаружены 4 лексемы, называющие разновидности кобыза, дифференцированные в зависимости от характера звучания. В словарных статьях лексема с музыкальными значениями ал-Кашгари приводит контекстические варианты слов и поясняет их контекстные особенности, обусловленные особенностями в диалектах или влиянии арабского языка. Музыка и пение являются частью жизни тюрков: они сопровождают свадебные, похоронные, родинные обряды, охоту и прочее, что приводит к созданию функционального разнообразия жанров песен и их воспроизведения. К важнейшим функциям пения и музыки относится сакральная функция. Они использовали камами (шаманами) для налаживания контакта с мировой духовой. Исследователи отмечают традиционное использование кобызы в камлании шаманов в тюркских племенах огузской группы, тогда как в остальных тюркских племенах шаманы использовали в основном бубен. В повседневных и сакральных обрядах и ритуалах древних тюрков пение, музыка, ритм занимали самое важное место, и это нашло отражение в тезаурусе Махмуда аль-Кашгари. Музыка, пение, ритм, по мнению тюрков, поддерживают космический порядок и гармонию, выступая организующими элементами их мифопоэтической картины мира.

Скачивания

Данные скачивания пока недоступны.

Сведения об авторах

Зифа Темиргазина, Павлодарский педагогический университет имени Алкея Маргулана

доктор филологических наук, профессор

Ардак Тлеулесова, Казахский агротехнический университет им. С. Сейфуллина

кандидат педагогических наук, ассоциированный профессор

Гульнар Шахажанова, Казахский национальный исследовательский технический университет имени К. Сатпаева

PhD, ассоциированный профессор

Литература

Kashgari Makhmud, 2005. Divan Lughat at-Turk “Dīwān Lughāt al-Turk”. Perevod, predislovie i kommentarii Z.-A.M. Auezovoy, indeksy sostavleny R. Ermersom [Translation, preface and comments by Z.-A.M. Auezova, indices compiled by R. Ermers]. Almaty: DykePress. 1288 p. [in Old Turkic and Russian].

Kashgari M., 2010. Dīwān Lughāt al-Turk (Svod tyurkskikh slov): v 3 t. 1-y t. [Dīwān Lughāt al-Turk (Code of Turkic words): in 3 vols. 1st vol.]. Per. s arab. A.R. Rustamova pod red. I.V. Kormushina, prim. I.V. Kormushina, Ye.A. Potseluyevskogo, A.R. Rustamova; In-t vostokovedeniya RAN: In-t yazykoznaniya RAN [Translated from Arabic by A.R. Rustamov, edited by I.V. Kormushin, notes by I.V. Kormushin, E.A. Potseluevsky, A.R. Rustamov; Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Institute of Linguistics, Russian Academy of Sciences]. Moskva: Vostochnaya literatura. 461 p. [in Russian].

Akhally S., 1958. Makhmud Kashgarynyn sozlugi ve turkmen dili [Mahmud Kashgar's Vocabulary and Turkmen Language]. Ashgabat: Izd-vo AN TSSR. 207 p. [in Turkmen].

Basilov V.N., 1992. Shamanstvo u narodov Sredney Azii i Kazakhstana [Shamanism among the peoples of Central Asia and Kazakhstan]. In-t etnologii i antropologii im. N.N. Miklukho Maklaya [N.N. Miklouho-Maclay Institute of Ethnology and Anthropology]. Moskva: Nauka. 328 p. [in Russian].

Boyarkina A.V., 2025. Muzykal'naya terminologiya v perevodnykh slovaryakh XVIII v. [Musical terminology in translated dictionaries of the 18th century]. Nemetskaya filologiya v Sankt-Peterburgskom gosudarstvennom universitete [German Philology at the St. Petersburg State University]. No. 14. P. 107–121. https://doi.org/10.21638/spbu33.2024.105 [in Russian].

Guseyn-zade Rauf, 2011. Verovaniya, obryady i obychai tyurok YII–XII vekov (Po siriyskim istochnikam) [Beliefs, Rituals, and Customs of the Turks in the 7th–12th Centuries (Based on Syrian Sources)]. Kavkaz & globalizatsiya. Geokul'tura [Caucasus & Globalization. Geoculture]. Vol. 5. No. 1‒2. P. 103‒121. [in Russian].

Divankulieva B.Kh., 2017. “Dīwān Lughāt al-Turk” Makhmuda Kashgari kak istochnik po etnografii turkmen [“Dīwān Lughāt al-Turk” by Mahmud Kashgari as a source on the ethnography of the Turkmen]. Istoricheskie issledovaniya: mat-ly V mezhdunarodnoy nauchnoy konf. [Historical research: materials of the V international scientific conf.]. Samara: OOO "Izdatel'stvo ASGARD". P. 60–63. [in Russian].

Drevnetyurkskiy slovar', 2016. [Ancient Turkic Dictionary]. Pod red. D.M. Nasilova, I.V. Kormushina i dr.; sost. T.A. Borovkova, L.V. Dmitriyeva, A.A. Zyrin, I.V. Kormushin i dr. 2-ye izd., peresmotr. Astana: “Ġylym” baspasy. 760 p. [in Old Turkic].

Ivanov D.I., 2014. Ponyatiye muzykal'noy kartiny mira v kontekste izucheniya sinteticheskoy yazykovoy lichnosti [The concept of the musical picture of the world in the context of the study of synthetic linguistic personality]. Vestnik Kostromskogo gosudarstvennogo universiteta im. N.A. Nekrasova [Bulletin of the Kostroma State University named after N.A. Nekrasov]. No. 2. Р. 232–234. [in Russian].

Koryhalova N.P., 2007. Muzykal'no-ispolnitel'skie terminy: vozniknovenie, razvitie znachenij i ih ottenki, ispol'zovanie v raznyh stilyah. 2-e izd [Musical-performance terms: emergence, development of meanings and their shades, usage in different styles. 2nd edition]. Sankt-Peterburg: Kompozitor. 324 p. [in Russian].

Nasilov D.N., 2007. “Divan” Makhmuda Kashgarskogo i sravnitel'no-istoricheskaya grammatika tyurkskikh yazykov [“Divan” of Mahmud of Kashgar and comparative historical grammar of Turkic languages]. Mezhdunarodnaya konferentsiya “Kaşkarlık Mahmud jana türk düynösünün tili, adabiyatı jana tarıhı”. Bishkek. Р. 22–24. [in Russian].

Novik E.S., 1984. Obryad i folʹklor v sibirskom shamanizme [Ritual and folklore in Siberian shamanism]. Moskva: Nauka. 304 p. [in Russian].

Sagalayev L.M., Oktyabr'skaya I.V., 1990. Traditsionnoye mirovozzreniye tyurkov Yuzhnoy Sibiri. Znak i ritual [Traditional worldview of the Turks of Southern Siberia. Sign and ritual]. Novosibirsk: Nauka. Sib. otd-niye. 209 р. [in Russian].

Temirgazina Z.K., Andryuсhshenko O.K., Amangeldi A., 2024. Glagoly s semantikoy remeslennykh deystviy v slovare Makhmuda Kashgari kak otrazheniye khozyaystvennoy i sotsial'noy zhizni drevnikh tyurkov [Verbs with the semantics of craft actions in the dictionary of Mahmud Kashgari as a reflection of the economic and social life of the ancient Turks]. Turkic Studies Journal. Vol. 6. No. 4. P. 150–167. http://doi.org/10.32523/2664-5157-2024-4-150-167 [in Russian].

Tenishev E.R., 1964. Salarskiye teksty (zapisi na salarskom yazyke i perevody) [Salar texts (recordings in the Salar language and translations)]. Moskva. 141 p. [in Russian].

Khazieva A.A., 2018. Nazvaniya kosmicheskikh obyektov v slovare M. Kashgari “Divanu lyugat it-tyurk” [Names of space objects in the dictionary of M. Kashgari “Dīwān Lughāt al-Turk”]. Filologicheskiye nauki. Voprosy teorii i praktiki. [Philological science. The question is theoretical and practical]. Vol. 2–2. No. 80. P. 383–387. [in Russian].

Khisamitdinova F.G., 2007. Etnolingvisticheskiye issledovaniya v tyurkologii [Ethnolinguistic studies in Turkology]. 38 ICANAS 10-15/09/2007 Ankara/Türkiye. Bildiri özetleri kitabi. Ankara: Atatürk Kültür, dil ve tarih yüksek Kurumu. P. 759–766. [in Russian].

Yakovets T.Ya., Sozonova Ye.A., 2021. Etimologicheskiy analiz muzykal'nykh terminov [Etymological analysis of musical terms]. Issledovaniya v sotsial'no-gumanitarnoy sfere v Rossii i za rubezhom [Research in the social and humanitarian sphere in Russia and abroad: collection of scientific papers based on the materials of the International scientific and practical conference: sbornik nauchnykh trudov po materialam mezhdunarodnoy nauchnoprakticheskoy konf.]. Belgorod: OOO Agentstvo perspektivnykh nauchnykh issledovaniy (APNI). P. 30–36. – URL: https://apni.ru/article/2845-etimologicheskij-analiz-muzikalnikhterminov (Accessed: 12.12.2025). [in Russian].

Avaliyev A., Utemgaliyeva N., Avakova R., 2024. Mahmud Kashgari and his Contribution to Turkic lexicography. – URL: https://153.alschool.kz/index.php?newsid=2607 (Accessed: 21.11.2025).

Brockelmann С., 1921. Mahmud Kasghari uber die Sprachen und Stamme der Turken im XI Jahrhundert. Korosi Csoma Archivum. i/I. P. 26–40.

Dankoff R., 1972. Kasghari on the Tribal and Kinship Organization of the Turks. Archivum Ottomanicum IV. P. 23–43.

Hauenschild I., 2003. Die Tierbezeichnungen bei Mahmud Kaschgari. Eine Untersuchung aus sprach- und kulturhistorischer Sicht. Оttо Harrassowitz Verlag. 295 p. [in German].

Həsənli-Qəribova Ş.R., 2015. XI–XII əsrlər türk dillərinin etnoqrafik leksikası [Ethnographic lexicon of Turkic languages of the 11th–12th centuries]. Bakı. 325 p. [in Azerbaijan].

Загрузки

Опубликован

2026-03-15

Как цитировать

Темиргазина, З., Тлеулесова, А., & Шахажанова, Г. (2026). Музыкальная лексика в словаре Махмуда ал-Кашгари. Turkic Studies Journal, 8(1), 182–197. https://doi.org/10.32523/2664-5157-2026-1-182-197

Выпуск

Раздел

Текстология тюркских письменных памятников