Музыкальная лексика в словаре Махмуда ал-Кашгари

Зифа Темиргазина; Ардак Тлеулесова; Гульнар Шахажанова

doi:10.32523/2664-5157-2026-1-182-197

Авторлар

Зифа Темиргазина Әлкей Марғұлан атындағы Павлодар педагогикалық университеті https://orcid.org/0000-0003-3399-7364
Ардак Тлеулесова С. Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық университеті https://orcid.org/0000-0002-3471-6109
Гульнар Шахажанова Қ. Сәтпаев атындағы Қазақ ұлттық зерттеу техникалық университеті https://orcid.org/0000-0001-8750-0769

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2026-1-182-197

Кілт сөздер:

Қашқари, сөздік, музыкалық лексика, көне түркі тілі, этнолингвисти калық тәсіл, ән айту, музыкалық аспаптар, к̣убуз, сибузг̣ỹ, йир, йирãг̣ỹ

Аннотация

Мақалада Махмұд әл-Қашғаридің XI ғасырдағы «Диуани Лұғат ат-Түрк» сөздігінде ұсынылған музыкалық лексика талданады. Зерттеушілерлық сөздер мен терминдермен арнайы лингвистические ғылым – музыкальная лексикология айналысуы тиіс деп санайды. Онда семантика, этимология, музыкалық мәні бар сөздердің пайда болуы зерделенеді. Зерттеудің негізгі әдісі ретинде этнолингвистлық тәсіл таңдалды, мұнда сөздердің семантикасы этническиелық әрі тарихи-мәдени контекстің ерекшеліктерін ескере отырып қарастырылады. Музыкальные және ән айту әрекетин білдиретін лексемаларда көне түркілердің дүниетанымының маңызды бір бөлігі көрініс табады. Әл-Қашғари тезаурусындағылық лексикаға енетін сөздер түркілердің музыкалық қызметінің негізгі элементерин білдіреді: музыкальныелық аспаптарды меңгеруді және ән орындауды көрсететін етістіктер, музыкальныелық аспаптардың атаулары мен олардың түрлері, музыка мен ән орындаушылардың, сондай-ақ ән жанрларының атаулары. Эти стилисты, как правило, связаны с музыкальными вещами, которые живут в разных местах. Сонымен қатар сөздікте белгілі бірлық аспапты меңгеруді білдіретін етістіктер де кездеседі. Мысалы, «к̣убза̴» этістігі «қобызда ойнау» мағынасын білдіреді. Бұл етістік «к̣убуз» (қобыз) зат есимінен жасалған. Сөздікте дырыстық ерекшеліктеріне қарай ажыратылатын қобыздың түрлерін білдіретін төрт лексема анықталған. Музыкальные мағынасы бар лексемаларға арналған сөздік мақалаларда әл-Қашғари сөздердің концептуальные нұсқаларын келтіріп, олардың диалектілік айырмашылықтарымен немесе арабский тілінің ықпалымен байланисты консервативные ерекшеліктерін в түсіндиреді. Музыка мен ән айту тюркілердің өмірінің ажырамас бөлігі болып табылады: олар үйлену, жерлеу, бала туу рәсімдерін, аңшылықты және өзге де іс-әрекеттерді сүйемелдеп, ән музыкальные жанрлары менлық шығармалардың функциональныедық тұрғыдан әртүрлі болуына негіз болады. Ән айту мен музыкальные махызды қызметтерінің бірі – сакральная функция. Олар қамдар (шамандар) тарапынан рухтар әлемімен байланыс орнату үшін қолданылады. Зерттеушилер оғыз тобына жататын тюркі тайпаларында шамандардың камлау рәсімдерінде қобызды басым қолданғанын, ал өзге тюркі тайпаларында шамандар негізінен выдающихся пайдаланғанын атап өтеді. Көне түркілердің күнделікті және сакралды ғұрыптары мен рәсімдеринде ән айту, музыка және ырғақ аса маңызды орын алған, бұл Махмұд әл-Қашғаридің тезаурусында өз көрінісін тапқан. Түркілердің түсінігі бойынша музыка, ән айту мен ырғақ ғарыштық тәртіп пен үйлесімділікти сақтап, олардың мифопоэтическиеқ дүниетанымының ұйымдастырушы элементтері ретинде қызмет атқарған.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Зифа Темиргазина, Әлкей Марғұлан атындағы Павлодар педагогикалық университеті

филология ғылымдарының докторы, профессор

Ардак Тлеулесова, С. Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық университеті

педагогика ғылымдарының кандидаты, доцент

Гульнар Шахажанова, Қ. Сәтпаев атындағы Қазақ ұлттық зерттеу техникалық университеті

PhD, доцент

Әдебиет

Kashgari Makhmud, 2005. Divan Lughat at-Turk “Dīwān Lughāt al-Turk”. Perevod, predislovie i kommentarii Z.-A.M. Auezovoy, indeksy sostavleny R. Ermersom [Translation, preface and comments by Z.-A.M. Auezova, indices compiled by R. Ermers]. Almaty: DykePress. 1288 p. [in Old Turkic and Russian].

Kashgari M., 2010. Dīwān Lughāt al-Turk (Svod tyurkskikh slov): v 3 t. 1-y t. [Dīwān Lughāt al-Turk (Code of Turkic words): in 3 vols. 1st vol.]. Per. s arab. A.R. Rustamova pod red. I.V. Kormushina, prim. I.V. Kormushina, Ye.A. Potseluyevskogo, A.R. Rustamova; In-t vostokovedeniya RAN: In-t yazykoznaniya RAN [Translated from Arabic by A.R. Rustamov, edited by I.V. Kormushin, notes by I.V. Kormushin, E.A. Potseluevsky, A.R. Rustamov; Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Institute of Linguistics, Russian Academy of Sciences]. Moskva: Vostochnaya literatura. 461 p. [in Russian].

Akhally S., 1958. Makhmud Kashgarynyn sozlugi ve turkmen dili [Mahmud Kashgar's Vocabulary and Turkmen Language]. Ashgabat: Izd-vo AN TSSR. 207 p. [in Turkmen].

Basilov V.N., 1992. Shamanstvo u narodov Sredney Azii i Kazakhstana [Shamanism among the peoples of Central Asia and Kazakhstan]. In-t etnologii i antropologii im. N.N. Miklukho Maklaya [N.N. Miklouho-Maclay Institute of Ethnology and Anthropology]. Moskva: Nauka. 328 p. [in Russian].

Boyarkina A.V., 2025. Muzykal'naya terminologiya v perevodnykh slovaryakh XVIII v. [Musical terminology in translated dictionaries of the 18th century]. Nemetskaya filologiya v Sankt-Peterburgskom gosudarstvennom universitete [German Philology at the St. Petersburg State University]. No. 14. P. 107–121. https://doi.org/10.21638/spbu33.2024.105 [in Russian].

Guseyn-zade Rauf, 2011. Verovaniya, obryady i obychai tyurok YII–XII vekov (Po siriyskim istochnikam) [Beliefs, Rituals, and Customs of the Turks in the 7th–12th Centuries (Based on Syrian Sources)]. Kavkaz & globalizatsiya. Geokul'tura [Caucasus & Globalization. Geoculture]. Vol. 5. No. 1‒2. P. 103‒121. [in Russian].

Divankulieva B.Kh., 2017. “Dīwān Lughāt al-Turk” Makhmuda Kashgari kak istochnik po etnografii turkmen [“Dīwān Lughāt al-Turk” by Mahmud Kashgari as a source on the ethnography of the Turkmen]. Istoricheskie issledovaniya: mat-ly V mezhdunarodnoy nauchnoy konf. [Historical research: materials of the V international scientific conf.]. Samara: OOO "Izdatel'stvo ASGARD". P. 60–63. [in Russian].

Drevnetyurkskiy slovar', 2016. [Ancient Turkic Dictionary]. Pod red. D.M. Nasilova, I.V. Kormushina i dr.; sost. T.A. Borovkova, L.V. Dmitriyeva, A.A. Zyrin, I.V. Kormushin i dr. 2-ye izd., peresmotr. Astana: “Ġylym” baspasy. 760 p. [in Old Turkic].

Ivanov D.I., 2014. Ponyatiye muzykal'noy kartiny mira v kontekste izucheniya sinteticheskoy yazykovoy lichnosti [The concept of the musical picture of the world in the context of the study of synthetic linguistic personality]. Vestnik Kostromskogo gosudarstvennogo universiteta im. N.A. Nekrasova [Bulletin of the Kostroma State University named after N.A. Nekrasov]. No. 2. Р. 232–234. [in Russian].

Koryhalova N.P., 2007. Muzykal'no-ispolnitel'skie terminy: vozniknovenie, razvitie znachenij i ih ottenki, ispol'zovanie v raznyh stilyah. 2-e izd [Musical-performance terms: emergence, development of meanings and their shades, usage in different styles. 2nd edition]. Sankt-Peterburg: Kompozitor. 324 p. [in Russian].

Nasilov D.N., 2007. “Divan” Makhmuda Kashgarskogo i sravnitel'no-istoricheskaya grammatika tyurkskikh yazykov [“Divan” of Mahmud of Kashgar and comparative historical grammar of Turkic languages]. Mezhdunarodnaya konferentsiya “Kaşkarlık Mahmud jana türk düynösünün tili, adabiyatı jana tarıhı”. Bishkek. Р. 22–24. [in Russian].

Novik E.S., 1984. Obryad i folʹklor v sibirskom shamanizme [Ritual and folklore in Siberian shamanism]. Moskva: Nauka. 304 p. [in Russian].

Sagalayev L.M., Oktyabr'skaya I.V., 1990. Traditsionnoye mirovozzreniye tyurkov Yuzhnoy Sibiri. Znak i ritual [Traditional worldview of the Turks of Southern Siberia. Sign and ritual]. Novosibirsk: Nauka. Sib. otd-niye. 209 р. [in Russian].

Temirgazina Z.K., Andryuсhshenko O.K., Amangeldi A., 2024. Glagoly s semantikoy remeslennykh deystviy v slovare Makhmuda Kashgari kak otrazheniye khozyaystvennoy i sotsial'noy zhizni drevnikh tyurkov [Verbs with the semantics of craft actions in the dictionary of Mahmud Kashgari as a reflection of the economic and social life of the ancient Turks]. Turkic Studies Journal. Vol. 6. No. 4. P. 150–167. http://doi.org/10.32523/2664-5157-2024-4-150-167 [in Russian].

Tenishev E.R., 1964. Salarskiye teksty (zapisi na salarskom yazyke i perevody) [Salar texts (recordings in the Salar language and translations)]. Moskva. 141 p. [in Russian].

Khazieva A.A., 2018. Nazvaniya kosmicheskikh obyektov v slovare M. Kashgari “Divanu lyugat it-tyurk” [Names of space objects in the dictionary of M. Kashgari “Dīwān Lughāt al-Turk”]. Filologicheskiye nauki. Voprosy teorii i praktiki. [Philological science. The question is theoretical and practical]. Vol. 2–2. No. 80. P. 383–387. [in Russian].

Khisamitdinova F.G., 2007. Etnolingvisticheskiye issledovaniya v tyurkologii [Ethnolinguistic studies in Turkology]. 38 ICANAS 10-15/09/2007 Ankara/Türkiye. Bildiri özetleri kitabi. Ankara: Atatürk Kültür, dil ve tarih yüksek Kurumu. P. 759–766. [in Russian].

Yakovets T.Ya., Sozonova Ye.A., 2021. Etimologicheskiy analiz muzykal'nykh terminov [Etymological analysis of musical terms]. Issledovaniya v sotsial'no-gumanitarnoy sfere v Rossii i za rubezhom [Research in the social and humanitarian sphere in Russia and abroad: collection of scientific papers based on the materials of the International scientific and practical conference: sbornik nauchnykh trudov po materialam mezhdunarodnoy nauchnoprakticheskoy konf.]. Belgorod: OOO Agentstvo perspektivnykh nauchnykh issledovaniy (APNI). P. 30–36. – URL: https://apni.ru/article/2845-etimologicheskij-analiz-muzikalnikhterminov (Accessed: 12.12.2025). [in Russian].

Avaliyev A., Utemgaliyeva N., Avakova R., 2024. Mahmud Kashgari and his Contribution to Turkic lexicography. – URL: https://153.alschool.kz/index.php?newsid=2607 (Accessed: 21.11.2025).

Brockelmann С., 1921. Mahmud Kasghari uber die Sprachen und Stamme der Turken im XI Jahrhundert. Korosi Csoma Archivum. i/I. P. 26–40.

Dankoff R., 1972. Kasghari on the Tribal and Kinship Organization of the Turks. Archivum Ottomanicum IV. P. 23–43.

Hauenschild I., 2003. Die Tierbezeichnungen bei Mahmud Kaschgari. Eine Untersuchung aus sprach- und kulturhistorischer Sicht. Оttо Harrassowitz Verlag. 295 p. [in German].

Həsənli-Qəribova Ş.R., 2015. XI–XII əsrlər türk dillərinin etnoqrafik leksikası [Ethnographic lexicon of Turkic languages of the 11th–12th centuries]. Bakı. 325 p. [in Azerbaijan].