Басмыл-Қарлұқ қарым-қатынасы контексіндегі Апай-Бөрі одағы (аңыздық деректерді талдау тәжірибесінен)

Жамбыл Артықбаев

doi:10.32523/2664-5157-2021-2-32-43

Авторлар

Жамбыл Артықбаев Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2021-2-32-43

Кілт сөздер:

ауызша дәстүр, тарихи аңыз, басмыл, қарлық қоныс аударуы, ғұн, шор, қасиеттендіру

Аннотация

Қазақ ауызша дәстүрінде сақталған «Апай-Бөрі одағының қалыптасуы»
туралы тарихи аңыз Орталық Азия өңірінде IX-XI ғасырларда шығыстан батысқа қарай
бағытталған алапат миграциялардан өте нақты мәлімет береді. Біріншіден, аңыздағы «бөрі
тонды, бөрте атты» жігіттің бейнесінің астарынан Орхон бойындағы ауыр соғыстардан кейін
батысқа қарай жылжыған Көне Түрік қағанаттарының белгілі жауынгер бөлігі Бөрі (қытай
жазбаларындағы-Фуле) тайпасын көруге болады.
Екіншіден, осы аңызда айтылатын Апай бейнесі, оның қаракесектен туды-мыс делінетін
баласы бізді қарлұқ мәселесіне қарай бастайды. Қазақ және қырғыз этностары құрамындағы
қаракесектерді біз қарлұқтармен байланыстырамыз.
Үшіншіден, батысқа жылжу барысында қарлұқтар ғұндардан босаған кең алқапты алғаш
игерді де, белгілі дәрежеде ғұн мұрасына ие болды, бұл тәжірибе оларға кейіннен Қарахан
империясын құруға мүмкіндік берді.
Төртіншіден, Сібірді мекендеген шорлардың қаракесек құрамында кездесуі қаракесек
елінің атасы Болат қожа атында жасырылған деп жорамалдауға болады. Шын мәнінде Болат
және Қарлұқ (Қаралұқ) бір мағыналы синоним сөздер, екеуі де темірдің жоғары сапалы қару
жасайтын түрін білдіреді. Сібірдегі шор аталатын шағын этнос әлі күнге дейін темір ұсталығын
өздерінің сакралды дәстүрі ретінде сақтаған.
Бесіншіден, қазақ шежіресіндегі Апай-Бөрі одағы туралы әңгіме басмыл-қарлұқ қоныс
аударуын терең зерттеуге мүмкіндік беретін жақсы дерек деп білеміз. Жоғарыда айтылғандар
осы мақалада ашып беріледі.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

Жамбыл Артықбаев, Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

тарих ғылымдарының докторы, археология және
этнология кафедрасының профессоры

Әдебиет

Abulgazy. Rodoslovnoe drevo tyurkov. Sochinenie Abul’-Gazi, hivinskogo hana. Per. i pred. G.S. Sablukova, s poslesl. i prim. N.F. Katanova [Family tree of the Turks. Composition of Abul-Gazi, the Khan of Khiva. Translated and foreword by G.S. Sablukov, with an afterword and notes by N.F. Katanov]. Kazan, 1906. 223 p.

Ajdarov G. Orhon eskertkіshterіnіn tekstі [The text of Orkhon monuments]. Almaty: Gylym 1990. 220 p.

Syzdykov S.M. Qarlyq memleketіnіn tarihy [History of the Karlyk State]. Almaty: Qazaqparat 2000. 216 p.

Artykbaev Zh.O., Ermanov A.Zh., Zhanisov A.T. Kalabalgasyn – unikal’nyj pamyatnik stariny Pavlodarskogo Priirtysh’ya [Kalabalgasyn – a unique ancient monument of the Pavlodar Irtysh region]. Pavlodar: PGU 2002. 44 p.

Mahmut Qashqari. Turіk sozdіgі. Ush tomdyq. – T. 1. [Turkish dictionary. In: three volumes. Volume I]. Almaty, 1997. 591 p.

Mahmut Qashqari. Zhaz ben qustyn ajtysy. Aud.: G. Ongarsynova [Summer and winter debate. Tr. F. Ongarsynova]. Almaty, 1985. 253 p.

Aristov N.A. Zametki ob etnicheskom sostave tyurkskih plemen i narodnostej [Notes on the ethnic composition of the Turkic tribes and nationalities]. SPb., 1897. 45 p.

Bartold V.V. Istoriya turetsko-mongol’skih narodov [History of the Turkish-Mongolian peoples]. In: Bartold V.V. Sochineniya. – T. 5 [In: Bartold V.V. Comp. – T. 5]. Moscow, 1968. P. 195-232.

Istoriko-kul’turnoe nasledie kimakov i kipchakov. Sost. N.E.Kuzembaev [Historical and cultural heritage of the Kimaks and Kipchaks. Comp. N.E. Kuzembaev]. In: Seriya – Kochevniki [In: Series-Nomads]. Pavlodar, 2006. 204 p.

Abіlgazy B. Turіk shezhіresі. Audar. B.Abіlqasymov [Turkish chronicle. Trans. B.Abіlhasymov]. Almaty, 1991. 208 p.

Bartold V.V. Dvenadtsat’ lekcii [Twelve lectures]. In: Bartold V.V. Soch. – T.5 [In: Bartold V.V. Comp. – V. 5]. M., 1968. P. 19-194.

Bartold V.V. Ocherki istorii turkmenskogo naroda [Essays on the history of the Turkmen people]. In: Soch. T.ІІ. Ch.1 [In: Comp. – V. 2. Part 1]. Moscow, 1963. P. 547-626.

Bichurin N.Ya. Sobranie svedenij o narodah, obitavshih v Srednej Azii v drevnie vremena. T.І [Collection of information about the peoples who lived in Central Asia in ancient times. – V. 1]. Saint Petersburg, 1851. 390 p.

Materialy po istorii Turkmen i Turkmenii. T.1 [Materials on the history of Turkmens and Turkmenistan. – V. 1.]. Moscow-Leningrad, 1939. 612 p.

Qarzhaubaj S. Ob’edinennyj kaganat tyurkov [United Khaganate of the Turks]. Astana, 2002. 224 p.

Kumekov B.E. Rasselenie tyurkoyazychnyh plemenah. Soobsheniya al-Idrisi ХІІ v. o stranah kimakov i karlukov [Settlement of Turkic-speaking tribes. Messages of al-Idrisi of the XII century about the countries of the Kimaks and Karluks]. In: Kazahstan v epohu feodalizma [In: Kazakhstan in the era of feudalism]. Alma-Ata, 1981. P. 5-11.

Kononov A.N. Rodoslovnaya Turkmen. Sochinenie Abu-i-gazi hana Hivinskogo [The geneology of the Turkmens. The composition of Abu-gazi Khan of Khiva]. Moscow-Leningrad, 1958. 285 p.

Mongoldyn qupiya shezhіresі. Audar. M.Sultaniyauly [The secret Chronicle of the Mongols. Trans. M. Sultaniyauly]. Olgij, 1979. P. 79-81.

Malyavkin A.G. Ujgurskie gosudarstva v ІХ-ХІІ vv. [Uyghur states in the IX-XII centuries]. Novosibirsk, 1993. 297 p.

Mongol-kazah tol’ – mongolsha-qazaqsha sozdіk [Mongolian-Kazakh Tol-Mongolian-Kazakh dictionary]. Ulanbatar – Olgij, 1984. 887 p.

Omari Zh. Kaz dauysty Kazybek bi [Kaz dauysty Kazybek bi]. Astana, 2000. 320 p.

Rashid-ad-din. Sbornik letopisej. – T. 1. kn.1 [Collection of chronicles. – V. 1. Book 1]. Moscow-Leningrad, 1952.