The lexical-semantic representation of horse coat colors in Turkic-Mongolian written monuments

Айжан Байгаж; Аида Нурбаева; Айгуль Рустемова

doi:10.32523/2664-5157-2026-1-110-132

Авторлар

Айжан Байгаж Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті https://orcid.org/0000-0002-2939-9292
Аида Нурбаева Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті https://orcid.org/0000-0003-1653-0383
Айгуль Рустемова Л.Н. Гумилев Еуразия ұлттық университеті https://orcid.org/0000-0002-7091-6327

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2026-1-110-132

Кілт сөздер:

түркі тілдері, моңғол тілі, тарихи лексикология, ортағасырлық жазба ескерткіштер, этносемантика, атбегілік терминдер, жылқының түстері, салыстырмалы семантикалық талдау, лексемалардың мағыналық варианттылығы, мәдени-символ

Аннотация

Мақала тарихи лексикология мен этнолингвистиканың маңызды құрамдас бөлігі ретінде түркі және моңғол жазба ескерткіштеріндегі жылқы түстері атауларының лексика-семантикалық сипаттамасына арналған. Көшпелі мәдениетте жылқы тек шаруашылық пен әскери қызметтің негізгі құралы ғана емес, сонымен бірге әлеуметтік мәртебе, салт-дәстүр және дүниетаныммен де тығыз байланысты мәдени символ болған. Осыған байланысты жылқы малының түстерін сипаттайтын атаулар жүйесі ерекше дамып, оның тілдік қабаты қалыптасуына ықпал етті. Зерттеудің өзектілігі көшпелі халықтардың дәстүрінде жылқы түстерін білдіретін лексикалар тек номинативтік қызметпен (жылқының тек түсін білдіру) ғана шектелмей, жануардың реңктік айырмашылықтарын, ерекшеліктерін, белгі-таңбалары, сондай-ақ мәдени тұрғыда бағалау мәндерін нақтылай отырып, дәл сәйкестендіру құралы ретінде айқындалады. Зерттеу жұмысының мақсаты – аталмыш микрожүйенің құрамы мен құрылымдық алғы шарттарын айқындау, модельдерін сипаттау және түркі-моңғол тілдеріндегі материалдарды салғастыру кезіндегі семантикалық заңдылықтарды анықтау. Зерттеудің эмпирикалық негізін түркі және моңғол жазба мәдениетіндегі жанры мен хронологиясы әр түрлі, диалектілік қабаттарды бейнелейтін ортағасырлық дереккөздер (діни мәтіндер мен лексикографиялық ескерткіштер) құрайды. Әдіснамалық тұрғыдан зерттеу жұмысы лексика-семантикалық және компоненттік талдау мен контекстуалды сипаттау, салғастырмалы және салыстырмалы-тарихи тәсілдерге сүйенеді. Жекелеген атаулардың ішкі формасы мен уәждемесін нақтылау үшін этимологиялық талдау элементтері де пайдаланылды. Зерттеу нәтижесінде жылқы түстері көпдеңгейлі жүйеден құралатындығы анықталды. Оларға: 1) негізгі түстерді білдіретін атаулар; 2) өтпелі және реңктік түстерді білдіретін атаулар; 3) түстің таралу типін білдіретін атаулар (ала-құла, теңбіл және т.б.); 4) белгі-таңбалар мен «портреттік» сипаттағы белгілерді білдіретін атаулар (мысалы, маңдайдағы ақ дақ, жал мен құйрықтың ақ болуы). Бірқатар контекстерде мұндай белгілер жануарды сәйкестендіру мақсатындағы сипаттамада жылқы түстерінің атауларымен тең дәрежеде қызмет етеді. Атаулардың атрибутивтік өнімді модельдері мен дереккөздердің жанрлық ерекшеліктері мен тарихи-диалектілік құбылмалылыққа байланысты көпмағыналылық және варианттылық құбылыстары да айқындалды. Алынған нәтижелерге сүйенер болсақ, жылқы түстеріне байланысты лексикалар өзара сабақтас деңгейде, яғни, практикалық-сипаттамалық және мәдени-символдық сынды екі деңгейді көрсетеді: бір жағынан, ол жануарды дәлме-дәл жіктеп, «бейнелеу»-ді қамтамасыз етсе, екінші жағынан, дәстүрлі дүниетанымдағы «дұрыс» тұлпардың тұрқы, киелілігі мен нақты бейнесі туралы түсініктерді білдіреді. Түркі-моңғол жазба ескерткіштеріндегі жылқының түс атаулары, оны атау мен сәйкестендірудің мәдени мәні, көпдеңгейлі жүйені құрайды және бір мезгілде сипаттамалық, әрі бағалау-символдық қызметін де атқарады; сонымен қатар түркі мәтіндерінде ол көбіне классификациялық сипатта болса, моңғол мәтіндерінде баяндау-бағалау сипатында жүзеге асып, көшпелі халықтардың этномәдени дүниебейнесін бейнелейді.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Айжан Байгаж, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

постдокторант, түркітану кафедрасы

Аида Нурбаева, Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті

PhD, қауымдастырылған профессордың м.а.

Айгуль Рустемова, Л.Н. Гумилев Еуразия ұлттық университеті

PhD докторант, түркітану кафедрасы

Әдебиет

Argynbaev H., 1969. Qazaqtyn mal sharuashylygy zhajynda etnografiyalyq ocherk [Ethnographic essay on Kazakh livestock farming]. Almaty: Gylym. 172 p. [in Kazakh].

Ahmetzhanova A.I., 2017. Nacional'nyj kolorit i cvetooboznacheniya v poezii A.Ahmetovoj [National color and color designations in the poetry of A. Akhmetova]. Vestnik KazNU im. al'-Farabi. Almaty. №2. P. 25-28. [in Russian].

Bartol'd V.V. 1963. Turkestan v epohu mongol'skogo nashestviya. V: Bartol'd V. V. Sochineniya [Turkestan during the Mongol invasion. In: Barthold V.V. Works]. T. 1. M.: Vostochnaya literatura. P. 91. [in Russian].

Bira Sh., 1978. Mongol'skaya istoriografiya (XIII-XVII vv.) [Mongolian historiography (XIII-XVII centuries)]. M.: Vostochnaya literatura. P. 39–41. [in Russian].

Vladimircov B.Ya., 1922. Chingis-han [Chingis-han]. Berlin-Peterburg-Moskva: Izd-vo Z.I. Grzhebina. 176 p. [in Russian].

Gaadamba Sh., 1976. Nuuts Tovchoony nuutsaas [From the Secret History]. Ulaanbaatar. 171 p. [in Mongolian].

Damdinsuren C., 1990. Mongolyn Nuuts Tovchoo. IV udaagijn hevlel [Secret History of the Mongols. 4th edition]. Ulaanbaatar. 255 p. [in Mongolian].

Drevnetyurkskij slovar' [Old Turkic Dictionary], 1969. Redaktory: V.M. Nadelyaev, D.M. Nasilov, E.R. Tenishev, A.M. Shcherbak. Leningrad: Izdatel'stvo «Nauka». Leningradskoe otdelenie. 715 p. [in Russian].

Kononov A.N., 1975. Semantika cvetooboznachenij v tyurkskih yazykah Tyurkologicheskij sbornik [Semantics of color designations in Turkic languages. Turkological collection.]. M. 149 p. [in Russian].

Kozin C.A., 1941. Sokrovennoe skazanie, vvedenie v izuchenie pamyatnika. perevod, teksty, glossarii [The Secret Tale: An Introduction to the Study of the Monument. Translation, texts, glossaries]. M.-L. 619 p. [in Russian].

Qajdarov A., Aqtamberdieva Z., Omіrbekov B., 1992. Tur-tusterdіn korіnіsі [Appearance of colors]. Almaty: Ana tіlі. P. 92. [in Kazakh].

Laufer B., 1927. Ocherk mongol'skoj literatury. Per. V. A. Kazakevicha; pod red. i s predisl. B. Ya. Vladimircova [An essay on Mongolian literature. Per. V. A. Kazakevicha; under ed.l. B. Ya. Vladimirtsova]. L.: Leningradsk. Vostochnyj in-t. P. 19. [in Russian].

Luvsandorzh Zh., 1986. Malchny erdem (Uhaant malchdyn uchirtaj үg, emhtgel) [Shepherd's Wisdom (A collection of wise shepherds' sayings)]. Ulaanbaatar. 186 p. [in Mongolian].

Malov S.E., 1951. Pamyatniki drevnetyurkskoj pis'mennosti. Teksty i issledovaniya [Monuments of Old Turkic writing. Texts and research]. Moskva-Leningrad: Izdatel'stvo Akademii nauk SSSR. 455 p. [in Russian].

Mahmud Kashgari, 2005. Divan lugat at-tyurk (Per., pred. i komm. Z.-A. M. Auezovа) [Dīwān Lughāt al-Turk (Translation, preface and commentary by Z.-A. M. Auezova)]. Almaty: Dajk-Press. 1288 р.[in Russian].

Mongolyn nuuc tovchoo [Secret History of the Mongols], 2005. songomol ekh. Ulaanbaatar. 151 p. [in Mongolian].

Ravshanom M., 2024. Semantika glagolov v «Divani lugat -it turk» Mahmuda Kashgarskogo. Aktual'nye problemy social'no-gumanitarnyh nauk [Verb Semantics in Mahmud Kashgar's “Dīwān Lughāt al-Turk”. Current Issues in Social Sciences and Humanities]. Tashkent. P. 307-311. [in Russian].

Serіkbaeva U., 2009. Qazaq tіlіndegі «Aq» zhane «Qara» tur-tus ataularynyn etnolingvistikaly qataulary. Monografiya [Ethnolinguistic names of the color names "Ak" and "Kara" in the Kazakh language. Monograph]. Almaty: Tanbaly. 192 p. [in Kazakh].

Sevortyan E.V., 1974–2003. Etimologicheskij slovar' tyurkskih yazykov (Tt. 1–7) [Etymological Dictionary of the Turkic Languages (Vols. 1–7)]. Moskva: Nauka. [in Russian].

Sokrovennoe skazanie [A Secret Tale], 1941. Mongol'skaya hronika 1240 g. Yuan' chao bi shi. Vvedenie v izuchenie pamyatnika, per., teksty, glossarii S.A. Kozina [The Mongolian Chronicle of 1240, Yuan Chao Bi Shi. Introduction to the Study of the Monument, translated,

texts, and glossaries by S.A. Kozin]. M.-L.: Izd. AN SSSR. T. 1. 620 p. [in Russian].

Syzdyqova R., 1994. Sozder sojlejdі [Words speak]. Almaty: Sanat. P. 31-34. [in Kazakh].

Temirgazina Z., Andryushchenko O., Amangeldi A., 2024. Glagoly s semantikoj remeslennyh dejstvij v slovare Mahmuda Kashgari kak otrazhenie hozyajstvennoj i social'noj zhizni drevnih tyurkov [Verbs with the semantics of craft actions in the dictionary of Mahmud Kashgari as a

reflection of the economic and social life of the ancient Turks]. Turkic Studies Journal. 6(4). P. 150–167. https://doi.org/10.32523/2664-5157-2024-4-150-167 [in Russian].

Toqtabaj A., Sejtqulova Zh., 2005. Tort tulіktіn qasietі [The properties of the four fruits]. Almaty. P. 84. [in Kazakh].

Palladij K., 1866. Starinnoe mongol'skoe skazanie o Chingis-hane. Trudy chlenov Rossijskoj Duhovnoj missii v Pekine [An ancient Mongolian tale about Genghis Khan. Works by members of the Russian Ecclesiastical Mission in Beijing]. T. IV. SPb.: Tip. V. Bezobrazov i Ko. 132 p. [in Russian].

Pozdneev A.M., 1884. O Drevnem kitajsko-mongol'skom istoricheskom pamyatnike «Yuan'chao-mi-shi» [About the Ancient Chinese-Mongolian Historical Monument "Yuan-chao-mishi"]. SPb.: Tip. Imp. Akad. Nauk. 22 p. [in Russian].

Cevel Ya., 1966. Mongol helnij tovch tajlbar tol' [A brief dictionary of the Mongolian language]. Ulaanbaatar. 909 p. [in Mongolian].

Shajmerdinova N., Dikhanbayeva A., 2024. Semanticheskie eksplikacii affiksal'nogo slovoobrazovaniya v pamyatnike «Irk Bіtіg» [Semantic explications of affixal word formation in the monument "Irk Bіtіg"]. Turkic Studies Journal. 6(1). P. 112–134. https://doi.org/10.32523/2664-5157-2024-1-112-134 [in Russian].

Clauson G., 1972. An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. Oxford: Oxford University Press. 988 p.

Even M.-D., Pop R., 1994. Histoire secrete des Mongols. Gallimard. UNESCO. Paris. 350 p. [in French]

Ercilasun A., Akkoyunlu Z., 2015. Kaşgarlı Mahmud, Divanu Lugati’t-Türk [Mahmud Kashgari, “Dīwān Lughāt al-Turk”]. Ankara: «TDK Yayınları». 995 p. [in Turkish].

Erdal M., 1977. Irk Bitig Üzerine Yeni Notlar. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten [New Notes on Irk Bitig. Turkish Language Research Yearbook Bulletin.]. Ankara. P. 63-100. [in Turkish].

Orkun H.N., 1939. Irk Bitiğ. Orkun H.N. Eski Türk Yazıtları [Irk Bitiğ. Orkun H.N. Ancient Turkic Inscriptions]. II. Ankara: TDK. P. 63-103. [in Turkish].

Poppe N., 1955. Introduction to Mongolian Comparative Studies. Wiesbaden: Otto Harrassowitz. 300 pp.

Rachewiltz I. de, 2004. The Secret History of the Mongols. Translated with a historical and philological commentary by Igor de Rachewiltz. 2 Vols. Leiden-Boston: Brill. 1347pp.

Zaatov I., 2020. Semantic parallels of archaic Crimean Tatar musical terminology with the musical vocabulary of “Dīwān Lughāt al-Turk” by Mahmud Kashgari in the context of the Turkic musical culture of the early Middle Ages. Crimean Historical Review. No. 2. P. 97-123.