Караханидский поэт и мыслитель Жусуп Баласагын и его эпоха

Тынчтықбек  Чоротегин; Замира Садырова

doi:10.32523/2664-5157-2025-1-108-129

Авторлар

Тынчтықбек Чоротегин Жүсіп Баласағын атындағы Қырғыз ұлттық университеті https://orcid.org/0000-0002-2833-3160
Замира Садырова Б. Турусбеков атындағы Қырғыз мемлекеттік дене шынықтыру және спорт академиясы https://orcid.org/0009-0000-2957-5295

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2025-1-108-129

Кілт сөздер:

Қарахан қағанаты, ғылым, философия, жыр, дидактика, Жүсіп Баласағын, мемлекеттік басқару, «Исламның алтын ғасыры», «шуубия», «хақания» тілі

Аннотация

Ортағасырлық Түркістан халықтарының мәдениеті мен ғылыми ой пікірінің тарихын зерттеу мәселесін басқа шетел орталықтарымен қатар аймақтың посткеңестік республикаларының әртүрлі ғылыми мектептері белсенді түрде дамытып келеді. Қолайлы фактор – бұрынғы кеңестік коммунистік идеологиялық цензураның болмауы. Қарахан қағанатының мәдени тарихына да, Жүсіп Баласағын (Жүсіп Баласағұни) және Махмұд Қашғари Барсқани сияқты көрнекті тұлғаларды зерттеуге де лайықты көңіл бөлінген. 2025-2026 жылдары Жүсіп Баласағынның туғанына 1010 жыл толады.
Бұл мақалада 1069-1070 жылдары қарахан-түркі тілінде жасалған «Құтадғу билиг» («Құтты білім» немесе «Мемлекеттік басқару білімі») бірегей философиялық дидактикалық поэмасының авторы Жүсіп Баласағынның дәуіріне, өмірі мен шығарма шылығына қатысты бірнеше мәліметтер жинақталған. Есік қорғанының әлі құпиясы ашылмаған көне жазуынан басқа, Түріктер өздерінің түрлі аймақтық өзгерістері бар «Бітіг» әліпбиін жасаған. Түріктер соғды әліпбиімен ерте Түрік қағанаттары кезінде де, Қараханилер тұсында да таныс болған. Жетісудың Талас алқабында (Құлан-Сайда) ХІ ғасырдан қалған Соғды әліпбиінің жартастағы жазу ескерткіштерінің бірі сақталған.
Соғды әліпбиінен түркі әліпбиі де дамыды, оны ұйғырлар мен Махмұд Қашқари жалпы «түркі» деп атады. Қазір ғылымда бұл әліпби шартты түрде «ұйғыр әліпбиі» деп аталады. XIV ғасырдың басына дейін Жетісуды мекендеген жергілікті христиан түріктері де ана тіліне лайықталған сириялық әліпбиді пайдаланған.
Түркі тілдес халықтардың көптеген ғұламалары қос тілді, тіпті үш тілден де артық білген. Қарахандар жартылай жаулап алған Тарым ойпатында тохар және санскрит тілдеріндегі жазуды білетін түріктер де қоныстанған. Сонымен, мақалада түріктердің ислам діні келгенге дейін де жазба мәдениеті болғаны айтылады. Демек, Жүсіп Баласағынның «шу‘убиййа» мәдени қозғалысының қолдаушысы болуы заңдылық.
Мақала авторлары поэмадағы мәліметтерді талдай отырып, мемлекетті басқару идеалдарын өзінше тұжырымдаған автордың жоғары философиялық-дүниетанымдық ұстанымын, «Исламның алтын ғасырында» Еуразия мен Солтүстік Африканың кең аумақтарындағы мұсылмандық мәдениет пен ғылымның шығыс бекінісіне айналған Қарахан қағанаты қоғамының түрлі әлеуметтік топтарына ізгі қарым-қатынасын атап көрсетеді.
Жүсіп Баласағын мемлекеттің өркендеуі үшін замандастарын білімге шақырды.
Сондай-ақ, ол атқамінерлердің арасындағы жемқорлық пен менмендікті де қабыл алмады. Ол үшін ғылым да тек дінмен ғана шектелмейді, өйткені ол алгебра мен астрономияны, сондай-ақ ежелгі грек ғалымы Евклидтің теорияларын және т.б. оқуға шақырды. Жүсіп Баласағын мұрасы – Қарахан қағанатындағы түрік халықтары мен басқа наным-cенімді ұстанған түріктер де өмір сүрген көршілес елдердегі мәдениет пен ғылымның дамуындағы ерекше белес.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Тынчтықбек Чоротегин, Жүсіп Баласағын атындағы Қырғыз ұлттық университеті

тарих ғылымдарының докторы, профессор, Тарих және өлкетану институты

Замира Садырова, Б. Турусбеков атындағы Қырғыз мемлекеттік дене шынықтыру және спорт академиясы

тарих ғылымдарының кандидаты, доцент

Әдебиет

al-Kashgari Makhmud, 2005. Divan Lugat at-Turk. Perevod, predislovie i kommentarii Z.-A. M. Auezovoj. Indeksy sostavleny R. Ermersom [Divan Lugat at-Turk. Translation, preface and comments by Zifa-Alua M. Auezova. Indexes compiled by R. Ermers]. Almaty`: Dajk-Press. 1288 p. [in Russian].

Arat Reşit Rahmeti, 1991. Kutadgu Bilig: I. Metin. 3. Baski [The Blessed Knowledge. Text]. Ankara. LIX+656 p. [in Turkish].

Babayar Gaybulla, 2019. Karahanlı Hakanlığı Sikkelerinde Görülen Bazı Eski Türkçe Ünvanlar ve Onların Menşei Üzerine[On Some Old Turkish Titles Seen on the Coins of the Karakhanid Khanate and Their Origin]. Kyrgyz taryhynyn aktualduu maseleleri: Ötmüşü, azyrkysy jana kelechegi: Taryhchy, chygysh taanuuchu Anvarbek Mokeevdin 70 jyldyk yubileyine arnalgan ilimiy makalalar jyınagy. Ilimij red.: Kayrat Belek, Nursultan Abdimitalip uulu. Bishkek: KTMU. P. 300-322. [in Turkish].

Bazylkhan Napil, 2005. Köne türik bitiktastarı men eskertkişteri (Orxon, Enïsey, Talas) [Ancient Turkic inscriptions and monuments (Orkhon, Yenisei, Talas).]. Almaty: Dajk-Press. 252 p. +144 p. [in Kazakh].

Baipakov Karl M., 1986. Srednevekovaya gorodskaya kul`tura Yuzhnogo Kazaxstana i Semirech`ya (VI – nachalo XIII v.) [Medieval Urban Culture of Southern Kazakhstan and Semirechye (The 6th – beginning of the 13th century)]. Alma-Ata: Nauka. 256 p. [in Russian].

Balasaghunî, 1983. Yûsuf Khâss Hâjib. Wisdom of Royal Glory: (Kutadgu Bilig): A Turko-Islamic Mirror for Princes. transl. with an Introduction and Notes by Robert Dankoff. Chicago; London: The University of Chicago Press. 281 p.

Balasagunskij Yusuf, 1983. Blagodatnoe znanie. Izd. podgotovil S.N. Ivanov; Otv. red. A.N. Kononov [Blessed Knowledge. Published by S.N. Ivanov; Responsible editor A.N. Kononov]. Moscow: Nauka. 560 p. [in Russian].

Bartol`d V.V., 2002a. Bogra-xan, upomyanuty`j v Kutadgu Bilik [Bogra Khan, mentioned in the Kutadgu Bilig]. Bartol`d V.V. Raboty` po istorii i filologii tyurkskix i mongol`skix narodov. podgot, k izd. S.G. Klyashtorny`j; otv.red. A.N. Kononov. Perepech, s izd. 1968 g. Moscow: Vost. Lit. P. 419-424. [in Russian].

Bartol`d V.V., 2002b. Kara-kitai. Bartol`d V.V. [Barthold, Wilhelm. The Qara-Qytai]. Raboty` po istorii i filologii tyurkskix i mongol`skix narodov. podgot. k izd. S.G. Klyashtorny`j. P. 544-545. (P. 542-546.). [in Russian]

Bartol`d V.V., 2002c. Raboty` po istorii i filologii tyurkskix i mongol`skix narodov. podgot. k izd. S.G. Klyashtorny`j; otv.red. A.N. Kononov. Perepech. s izd. 1968 g [Works on the History and Philology of the Turkic and Mongolian Peoples. prepared for publication by S.G. Klyashtorny; editor-in-chief A.N. Kononov]. Moscow: Vost. lit. 757 p. [in Russian]

Chorotegin Tynchtykbek K., 2016. Algy söz. Jusup Balasagyndyn “Kuttuu bilimi” – X-XI kylymdardagy Borborduk Aziyadagy musulmandyk kaira jaraluunun küzgüsü: Jusup Balasagyndyn 1000 jyldygyna arnalgan V “Kyrgy jana Karakhandar kaganattary`” el aralyk ilimij–tajryibalyk jyiynynyn materialdary` [Prefice, in: «The Blessed Knowledge» of Jusup Balasagyn – a Mirror of the Islamic Golden Era in Central Asia in the 10th-11th centuries: Proceedings of the 5th International Scientific and Practical Conference «Kyrgyz and Karakhanid Khaganates» dedicated to the 1000th anniversary of Jusup Balasagyn]. 2016-jyldyn 16-18-sentyabry. Jooptuu red. T.K. Chorotegin. Bishkek: MaxPrint. P. 9-10. [in Kyrgyz].

Chorotegin T.K., 1995. Etnicheskie situatsii v tyurkskikh regionakh Tsentral`noi Azii domongol`skogo vremeni: Po musulmanskim istochnikam IX-XIII vv. Nauch. red. B.A. Akhmedov [The Ethnic Situations in the Turkic Regions of Inner Asia in pre-Mongol Times: According to the Muslim Sources of the 9th-13th Centuries]. Bishkek: Fond «Soros-Kyrgyzstan». 208 p. [in Russian]

Chorotegin T.K., 2017. Makhmud Kashgari Barskaninin «Divanu lugati t-türk» emgegi türk `lderinin taryhy boyuncha köönörgüs bulak: Ilimij basylyş (Trud Maxmuda Kashgari Barskani «Divanu lugati t-tүrk» neissyakaemyj istochnik po istorii tyurkskikh narodov: Nauchnoe izdanie) [Mahmud Kashgari Barskani’s «Divanu Lugati T-Turk» is an Inexhaustible Source on the History of the Turkic Peoples]. Jooptuu red. T.N. Ömürbekov, K.S. Moldokasymov. Bishkek: «Turar» basmasy. 376 p. [in Kyrgyz].

Çorotegin (Tchoroev) Tınçtıkbek, 2024. Mahmud Kaşğari Barskaninin kökani, doğum ili va yeri haqqında bilğilar va nazariyyalar [Information and Theories about the Origin, Year and Place of Birth of Makhmud Kashghari Barsqani]. Mahmud Kaşğarli Beynəlxalq elmi jurnal Vol. II No2. Baki. P. 179-188. [in Azerbaijani]

Chorotegin (Tchoroev) Tyntchtykbek, 2022. Talastagı Atlah salgılaşuusu: Kıskaça bulak taanuuçuluk jana hrestomatiyalık bayan. Jooptuu redaktor Moymol Jusupova [The Battle of Atlakh in Talas valley: A Brief Source Study and Reader. Editor-in-Chief Dr. Moimol Jusupova]. Bishkek: MaxPrint. 136 p. [in Kyrgyz]

Davidovich Elena A., 1957. Numizmaticheskie materialy` dlya khronologii i genealogii sredneaziatskix Karakhanidov [The Numismatic Materials for the Chronology and genealogy of the Central Asian Karakhanids]. Trudy` Gosudarstvennogo istoricheskogo muzeya (GIM). Vy`p. XXVI. M. Ch. 2. P. 91-119. [in Russian]

Davidovich Elena A., 1968. O dvukh karakhanidskikh kaganatakh [About Two Karakhanid Khaganates]. Narody` Azii i Afriki. No 1. P. 67-76. [in Russian]

DLT, Tıpkıbasıim, 1990. Kâşgarlı Mahmud. Dîvânü Lügati ‘t-Türk: Tıpkıbasıim. Facsimile [Makhmud Kashghari. Dîvânü Lügati ‘t-Türk: The Facsimile]. Ankara: Türkiye Kültür Bakanlığı. III + la–320a. [in Arabic].

DTS, 1969. Drevnetyurkskiy slovar` [Old Turkic Dictionary]. Redaktory`: V.M. Nadelyaev i dr. L.: Nauka. 676 p. [in Russian].

Genç Reşat, 2004. Karahandar mamleketinin bijlik tüzülüşü. Kotorgondor Muzaffer Ürekli, Ziba Musabayeva; red. M.Ch. Kojobekov [The Political Structure of the Karakhanid State. Transl. from Turkish into Kyrgyz by Muzaffer Ürekli, Ziba Musabayeva; ed. M. Ch. Kojobekov]. Bishkek: KTMU. 240 p. [in Kyrgyz].

Genç Reşat, 1981. Karahanlı Devlet Teşkilâti: (XI. Yüzyıl): (Türk Hâkimiyet Anlayışı ve Karahanlılar). Istanbul: Tifdruk Matbaası. 372 p.

Genç, Reşat, 1997. Kaşgarlı Mahmud’a göre XI. yüzyılda Türk dünyası [The Karakhanid State Organization: (the 11th Century): (Turkic Understanding of Sovereignty and the Karakhanids)]. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü. xiv, 412 p. [in Turkish]

Golden Peter B., 2011. Central Asia in World History. Oxford, New York: Oxford University Press, Inc. X+180 p.

Goryacheva Valentina D., 2010. Gorodskaya kul`tura tyurkskikh kaganatov na Tyan`-Shane: (VI – nachalo XIII vv.). Bishkek: Ky`rgy`zsko-Rossijskij Slavyanskij un-t. 303 p. [Urban Culture of the Turkic Khaganates in Tian-Shan: (The 6th – beginning of the 13th century)] [in Russian]

Grigoriev Vasily V., 1874. Karakhanidy` v Maverannagre po Tarix-i Munedzhzhima bashi v osmanskom tekste s perevodom i primechaniyami. Trudy` Vostochnago otdeleniya IRAO [Karakhanids in Maverannahr in the Tarikh-i Minejjim Bashi in the Ottoman Text with the translation and notes]. T. 17. SPb. P. 189-258. [in Russian].

Ivanov Vyacheslav Vsevolodovich, 1992. Pamyatniki tokharoyazychnoj pis`mennosti [Monuments of the Tocharian Writing]. Vostochny`j Turkestan v drevnosti i rannem srednevekov`e: E`tnos, yazy`ki, religii. Pod red. B.A. Litvinskogo. M.: Nauka. P. 222-270, prim. 567-570. [in Russian].

Jakut, 1866-1873. Jacut’s geographisches Wörterbuch aus den Handschriften zu Berlin, St. Petersburg und Paris [Jacut’s Geographical Dictionary from the Manuscripts of Berlin, St. Petersburg and Paris]. Hrsg. von Ferdinand Wüstenfeld. Leipzig, 1866-1873. Bd. 1-6. (Bd. 1. 12+942 p.; Bd. 2. 1867. 968 S.; Bd. 3. 936 S.; Bd. 4. 1869. 1048 S.; Bd. Anmerkungen. 1873. 512 p.; Bd. 6. Register. VII+781). [in Arabic].

Jamal Gulnisa, Kafkasyali Muhammet Savaş, 2016. Kutadgu Bilig Araştırmaları Tarihi [The Kutadgu Bilig’s Research History]. Ankara: Karınca Creative Ajans. 391 p. [in Turkish].

Jumagulov Chetin, 1987. Epigrafika Kirgizii [Epigraphy of Kyrgyzstan. Issues 1-3.]. Frunze: Izd-vo AN Kirg. SSR, Ilim, 1963-1987. Vyp. 1-3. [in Russian].

Jumagulov Chetin, 2011. Kyrgyzstandagy nestorian-türk jazuu estelikteri (XIII–XIV kylymdar) [The Nestorian-Turkic Written Monuments of Kyrgyzstan (The 13th–14th centuries)]. Jooptuu red. Asan Abetekov, Dööölötbek Saparaliev. Bishkek. 524 p. [in Kyrgyz]

Jusup Balasagyndyn, 2016. Jusup Balasagyndyn “Kuttuu bilimi”. X–XI kylymdardagy Borborduk Aziyadagy musulmandyk kajra jaraluunun küzgüsü: Jusup Balasagyndyn 1000 jyldygyna arnalgan V “Kyrgyz jana Karahandar kaganattary” el aralyk ilimij–tajryibalyk jyıynynyn materialdary. 2016-jyldyn 16-18-sentyabry. [«The Blessed Knowledge» by Jusup Balasagyn – a Mirror of the Islamic Golden Era in Central Asia in the 10th-11th centuries: The Proceedings of the 5th International Scientific and Practical Conference «The Kyrgyz and Karakhanid Khaganates» dedicated to the 1000th anniversary of Jusup Balasagyn. September 16-18, 2016.]. Jooptuu red. T.K. Chorotegin. Bishkek: MaxPrint. 416+ii p. [in Kyrgyz].

Karayev Omurkul K., 1983. Istoriya Karakhanidskogo kaganata (X - nachalo XIII vv.) [History of the Karakhanid Khaganate (The 10th – beginning of the 13th centuries)]. Otv. red. Midil B. Dzhamgerchinov, V.P. Mokrynin. Frunze: Ilim. 302 p. [in Russian].

Khalidov Anas B., 1987. Slovari Iskhaka al-Farabi i Makhmuda al-Kashghari: (Iz istorii leksikografii v Srednei Azii X-XI vv.). Otv. red. P.A. Gryaznevich [Dictionaries of Ishaq al-Farabi and Mahmud al-Kashghari: (From the history of lexicography in Central Asia in the 10th-11th centuries). Ed. P.A. Gryaznevich]. L.: Leningrad, otd. IV AN SSSR. 68 p. [in Russian].

Kochnev Boris D., 2005. Numizmaticheskaya istoriya Karakhanidskogo kaganata (991-1209 gg.). Chast` I. Istochnikovedcheskoe issledovanie. Otv. red. V.N. Nastich [The Numismatic History of the Karakhanid Khaganate (991-1209). Part I. Source study. Ed. V.N. Nastich]. M.: Evraziya. xxx+314 p. [in Russian].

Kononov Andrei N., 1983. Poema Yusufa Balasagunskogo «Blagodatnoe znanie» [Poem by Yusuf Balasaguni «The Blessed Knowledge»]. Balasagunskij Yusuf. Blagodatnoe znanie. Izd. podgotovil S.N. Ivanov. M.: Nauka. P. 495-517. [in Russian].

Kumekov Bulat E., 1987. Arabskie i persidskie istochniki no istorii ky`pchakov VIII-XIV vv.: Nauchno-analitich. obzor [The Arabic and Persian Sources on the History of the Kipchaks of the 8th-14th centuries: Scientific and analytical review]. Otv. red. T.B. Balakayev. Alma-Ata: Nauka. 42 p. [in Russian].

Kumekov Bulat E., 1972. Gosudarstvo kimakov IX-X vv. po arabskim istochnikam [The Kimak State in the 9th-10th centuries according to the Arabic Sources]. AN KazSSR. In-t istorii, arkheologii i etnografii im. Ch.Ch. Valikhanova. Otv. red. B.S. Suleimenov. Alma-Ata: Nauka. 156 p. [in Russian].

Kumekov Bulat E., 2010. Karakhanidy // Istoriya Kazakhstana (s drevnejshikh vremen do nashikh dnej): V pyati tomakh. T. 1. Kazakhstan ot epokhi paleolita do pozdnego srednevekov`ya [The Karakhanids, in History of Kazakhstan (from ancient times to the present day): In five volumes. V. 1. Kazakhstan from the Paleolithic era to the late Middle Ages]. Gl. Red. A. Prmanov. Almaty: Atamura. 544 p. P. 398-408. [in Russian].

Livshits Vladimir A., 2008. Sogdijskaya epigrafika Srednej Azii i Semirech`ya. SPb.: Filol. f-t SPbGU. 414 s. [The Sogdian epigraphy of Central Asia and Semirechye] [in Russian]

Livshits Vladimir A., 2013. Sogdijsko-tyurkskie lingvisticheskie kontakty` [Sogdian-Turkic Linguistic Contacts]. Lavrovskij sbornik. Materialy` XXXVI i XXXVII Sredneaziatsko-kavkazskix chtenij 2012 – 2013 gg. Etnologiya, istoriya, arxeologiya, kul`turologiya. SPb. P. 62-68. [in Russian].

Lur’ye Pavel B., 2022. Zametki po khronologii tyurko-sogdiyskikh monet Semirech’ya. Talas Savaşı ve Tarihi Önemi. Editörler Fahri Solak v.b. [Notes on the chronology of Turkic-Sogdian coins of Semirechye. The Battle of Talas and Its Historical Importance. Editors Fahri Solak etc.]. İstanbul: TDBB. P. 51-57. [in Russian].

Malikov Azim, 2015. Tyurko-sogdiiskie svyazi i vzaimovliyaniya v oazisakh Tsentral`noj Azii [Turkic-Sogdian Relations and Mutual Influences in the Oases of Central Asia]. Sogdijskij sbornik. Vypusk 2. Novejshie issledovaniya po istorii kul`tury Sogda v Uzbekistane. LAP Lambert Academic publishing. P. 73-87. [in Russian].

Mez Adam, 1996. Musul`manskij renessans. Per. s nem., predisl. i primech. D.E. Bertel`sa. 2-e izd [Muslim Renaissance. Translated from German, foreword and notes by D.E. Bertels.]. M.: Izd-vo «ViM». 544 p. [in Russian].

Muminov Ashirbek K., 2015. Xanafitskij mazkhab v istorii Central`noj Azii. Pod red. S.M. Prozorova [Hanafi Madhhab in the History of Central Asia. Edited by S.M. Prozorov]. Almaty: Kazak enciklopediyasy. 400 p. [in Russian].

Nastich Vladimir N., 2005. K epigraficheskoi istorii srednevekovogo Balasaguna (gorodishshe Burana v Kyrgyzstane) [On the Epigraphic History of Medieval Balasagun (the Burana settlement in Kyrgyzstan)]. Numizmatika i epigrafika. T. 17. M.: Izdat. firma «Vostoch. literatura» RAN. P. 70-82. [in Russian].

Orkhon-Enisei tekstteri [The Orkhon-Yenissei Texts], 1982. Jooptuu red. S. Kudaibergenov, S. Sydykov. Frunze: Ilim. 240 p. [in Kyrgyz].

Pritsak Omeljan, 1993. A mozhe, Bulgaro-Tatarskij Ossiyan? [Or Maybe Bulgaro-Tatar Ossian?]. Skhidnij cvít. Kiїv. No 2. P. 36-47. [in Ukrainian].

Pritsak Omeljan, 1953a. Die Karachaniden (mit einer genealogischen Tafel) [The Karakhanids (with the Genealogical Table)]. Der Islam. Bd. 31/1. Berlin P. 17-68. (Reprint: Pritsak O. Studies in medieval Eurasian history London: Variorum Reprints, 1981. 376 p. Part XVI.). [in German].

Pritsak Оmeljan, 1950. Karachanidische Streitfragen 1-4 [The Karakhanids. The Issues 1-4.]. Oriens, Vol. 3. No 2, Leiden. P. 209-228. (Reprint: Pritsak O. Studies in medieval Eurasian history London: Variorum Reprints, 1981. 376 p. Part XVII.). [in German].

Pritsak Omeljan, 1953b. Mahmud Kaşgari kimdir? (Çeviren Hasan Eren)) [Who is Mahmud Kashghari? (Translated by Hasan Eren)]. Türkiyat Mecmuası. Cilt 10. P. 243-246. (Reprint: Pritsak O. Studies in medieval Eurasian history London: Variorum Reprints, 1981. 376 p. Part XVIII. [in Turkish].

QB, Metin, 2024. Yûsuf Hâs Hâcib. Kutadğu Bilig. Metin / Hazırlayan Mustafa S. Kaçalin [Yusuf Has Hajib. The Blessed Knowledge. Text, prepared by Mustafa S. Kaçalin.]. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara. 343 p. URL: https://www.academia.edu/8048541/Kutadgu_Bilig_Yusuf_Has_Hacip_Orjinal_Tam_Metin (Accessed: 07.02.2025). [in Turkish].

Tchoroev Tynchtykbek K., 1987. «Divan lugat at-turk» Makhmuda Kashgari kak istochnik po istorii tyurkoyazychnykh narodov Srednei i Tsentral`noj Azii [«Divan lugat at-turk» by Mahmud Kashgari as a Source on the History of the Turkic-speaking Peoples of Central and Inner Asia]. Orientalistika v Kirgizii. Otv. red. Muhammed Ya. Sushanlo. Frunze: Ilim. P. 12-26. [in Russian].

Tchoroev Tynchtykbek K., Sadyrova Zamira T., 2023. Karakhanidy. Letopis` tyurkskoj civilizacii. Tom 1. Tyurkskij mir v VI-XII vv. Kollektivnaya monografiya [Karakhanids, in Chronicle of the Turkic civilization. Volume 1. The Turkic world in the 6th-12th centuries. Collective monograph]. Barnaul. Izd-vo Altajskogo gos. un-ta. [in Russian].

Tchoroev Tynchtykbek K., Urstanbekov Beishe, 1987. Osnovnyie etapy rasprostraneniya islama v Kirgizstane v VII-XIV vv. [The main stages of the spread of Islam in Kyrgyzstan in the 7th-14th centuries]. Voprosy istorii materal`noi i dukhovnoi kul`tury Kirgizstana: Sb. nauch. st. Otv. red. A.A. Asankanov. Frunze: Kir. gos. un-t. P. 28-44. [in Russian].

Togan Akhmet Zaki Validi, 1994-1998. Vospominaniya: v 2-x knigax [The Memories: in 2 books]. Kn. 1. Ufa: Bashkirskoe izdatel`stvo «Kitap», 1994. 400 p.; Kn. 2. Ufa: Bashkirskoe izdatel`stvo «Kitap», 1998. 368 p. [in Russian].

Tugusheva Liliya Yu., 1980. Fragmenty ujgurskoi versii biografii Syuantziana. Transkriptsiya, perevod, primechaniya i ukazateli L.Yu. Tugushevoi; otv. red. A.N. Kononov [Fragments of the Uyghur Version of the Biography of Xuánzàng. Transcription, translation, notes and indexes by L.Yu. Tugusheva; resp. ed. A.N. Kononov.]. M.: Nauka. 179 p. [in Russian].

Tugusheva Liliya Yu., 2013. Ujgurskie delovye dokumenty X-XIV vv. iz Vostochnogo Turkestana. Faksimile rukopisej. Predisl., transkr., per. s drevneujgurskogo L.Yu. Tugushevoi. Faksimile rukopisei [Uyghur Business Documents of the 10th-14th Centuries from East Turkestan. Facsimile of Manuscripts. Preface, transcribed, translated from Old Uyghur by L.Yu. Tugusheva. Facsimile of Manuscripts]. Moscow: Vost. lit. 326 p. [in Russian].

Türik Bitig, 2008. Türik Bitig: Žаzbа žäne ȩtnoarȟeologijalyḳ derektemeler tarı̊ȷȟı̊ȷ-mädeniȷ аḳparattyḳ közderǐ. Ḳаzаḳstan Respublikasy Mädeniȷjet žäne аḳparat ministrlǐgǐ. Тǐl komitetǐ. Abaĭ atyndağy Ḳаzаḳ Ǔlttyḳ pedagogikalyḳ universitetǐ: web site [Türk Bitig: The History of Archaeological and Ethno-Archaeological Research. Ministry of Culture and Information of the Republic of Kazakhstan. Language Committee. Kazakh Pedagogical University named after Abay]. Prepared by N. Bazhylhan, T.S. Sadykov, K.T.Iskakov G.Seržan. etc. Kazakhstan. (URL: http://www.irq.kaznpu.kz). [in Kazakh].