Словообразование и словоизменение несубстантивных   лексико-грамматических классов в древнетюркском языке

Маргарита Дубровина

doi:10.32523/2664-5157-2024-4-72-89

Авторлар

Маргарита Дубровина Санкт-Петербург мемлекеттік университеті

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2024-4-72-89

Кілт сөздер:

Руникалық мәтіндер, ежелгі түркі руникалық ескерткіштер тілі, түркі тілдерінің морфологиясы, сын есімдер, үстеулер, сан есімдер, сөзжасам, сөз түрлендіруі

Аннотация

Ұсынылып отырған мақалада автор түркілердің алғашқы жазба тілі – ежелгі түркі руникалық жазбалар тіліне назар аударады. Бұл жазбалар VI-IX ғасырлар аралығында пайда болған және олар тастардың бетіне арнайы руникалық белгілермен қашалып жазылған мәтіндерден тұрады. Ғалымдар бұл тілдің қазіргі түркі тілдерінің ешқайсысына қатысы жоқ екенін, алайда оғыз элементтері мен қыпшақ және қарлұқ топтарының кейбір маңызды элементтерін қамтитын әдеби тілдің (койне) аралас нұсқасы екенін дәлелдеді. Руникалық жазба тілі лингвистер үшін қай тұрғысынан алса да қызықты болғанымен, бұл зерттеудің көздеген нысаны – арнайы түркітану әдебиетінде жиі кездесе бермейтін есім, сын есімдер, үстеулер мен сан есімдердің морфологиясын зерттеу болмақ. Мұқият талдаудың нәтижесінде зерттеліп отырған тіл – ежелгі тіл екендігіне қарамастан, бұл тілде осы зат есім емес категориялардың сөзжасамдық формаларының жеткілікті дамыған жүйесі бар деген қорытындыға келуге болады: сын есімдер бірнеше форма арқылы жасалады, үстеулердің кемінде екі сөзжасамдық формасы бар деген сияқты. Сөз түрлендіру (формалар жасау) саласы да қалыптаса бастаған, бұл кезеңдегі тілде ол, ең алдымен, реттік және жинақтық формаға ие сан есімдерді қамтиды. Автор бұл соңғы формаларды сөзжасам емес, сөз өзгерту саласына жатқызады, себебі жаңа жасалған сан есім формалары бастапқы лексикалық мағынасын өзгертпей, нақты санды білдіруді жалғастырады.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

Маргарита Дубровина, Санкт-Петербург мемлекеттік университеті

филология ғылымдарының кандидаты, түркі филологиясы кафедрасы доценті

Әдебиет

Gubajdullina M.E., 2003 O mnogofunkcional’nosti morfologicheskih edinic (na primere formy –yn) kak sledstvii osobennosti stroya tyurkskih yazykov [On the multifunctionality of morphological units (using the example of the form -yn) as a consequence of the peculiarities of the structure of Turkic languages]. Materialy konferencii, posvyashchennoj 100-letiyu so dnya rozhdeniya prof. V.I. Cincius. (13-14 oktyabrya 2003g.). Saint-Petersburg: Nauka. P. 100-107. [in Russian].

Guzev V.G., 1987. Ocherki po teorii tyurkskogo slovoizmeneniya: Imya: Na materiale staroanatolijsko-tyurkskogo yazyka [Essays on the theory of Turkic inflection: Name: Based on the material of the Old Anatolian-Turkic language]. Leningrad. 144 p. [in Russian].

Dmitriev N.K., 1960. Tureckij yazyk [Turkish]. Moscow. 93 p. [in Russian].

Dubrovina M.E., Kamalova Sh.N., 2017. O ponyatii «sintaksicheskaya model’» primenitel’no k tyurkskim yazykam (na materiale yazyka drevnetyurkskih runicheskih pamyatnikov). [On the concept of “syntactic model” in relation to Turkic languages (based on the language of ancient Turkic runic monuments)]. Sovremennye problemy gumanitarnyh nauk. Sbornik nauchnyh trudov po itogam IV mezhdunarodnoj nauchno-prakticheskoj konferencii. Kazan’. P. 61-65. [in Russian].

Kamalova Sh.N., 2023. Modeli kosvennogo dopolneniya v yazyke drevnetyurkskih runicheskih pamyatnikov. [Models of indirect object in the language of ancient Turkic runic monuments]. Filologicheskie nauki. Voprosy teorii i praktiki. T. 16. No 11. P. 3809-3815. [in Russian].

Klyashtornyj S.G., 1971. Runicheskaya nadpis’ iz Vostochnoj Gobi. [Runic inscription from the Eastern Gobi]. Studia Turcica. Budapest: Akadémiai Kiadó. P. 249-258. [in Russian].

Klyashtornyj S.G., 2006. Pamyatniki drevnetyurkskoj pis’mennosti i etnokul’turnaya istoriya Central’noj Azii. [Monuments of ancient Turkic writing and ethnocultural history of Central Asia]. Saint-Petersburg. 591 p. [in Russian].

Kononov A.N., 1980. Grammatika yazyka tyurkskih runicheskih pamyatnikov VII-IX vv. [Grammar of the language of Turkic runic monuments of the 7th-9th centuries]. Leningrad. 255 p. [in Russian].

Kormushin I.V., 2020. Yazyk orhonskih i drugih runicheskih pamyatnikov kak drevnetyurkskoe literaturnoe kojne smeshannogo ujguro-oguzskogo haraktera. [The language of Orkhon and other runic monuments as an ancient Turkic literary Koine of mixed Uighur-Oguz character]. Mongolica. 2020. T. 23. No 2. P. 26-29. [in Russian].

Mel’nikov G.P., 1969. Sintaksicheskij stroj tyurkskih yazykov s pozicij sistemnoj lingvistiki. [Syntactic structure of Turkic languages from the perspective of system linguistics]. Narody Azii i Afriki. Moscow: Izdatel’stvo Nauka. No 6. P. 104-113. [in Russian].

Mel’nikov G.P., 2003. Sistemnaya tipologiya yazykov. [Systemic typology of languages]. Moscow. 395 p. [in Russian].

Potebnya A.A., 2024. Iz zapisok po russkoj grammatike. Sostavnye chleny predlozheniya i ih zameny v 2. Ch. [From notes on Russian grammar. Components of a sentence and their replacements]. Chast’ 1. Moscow. 292 p. [in Russian].

Sevortyan E.V., 1966. Affiksy imennogo slovoobrazovaniya v azerbajdzhanskom yazyke. Opyt sravnitel’nogo issledovaniya. [Affixes of nominal word formation in the Azerbaijani language]. Comparative research experience Moscow. 436 p. [in Russian].

Sevortyan E.V., 1963. Iz istorii prilagatel’nyh v tyurkskih yazykah [From the history of adjectives in Turkic languages]. Tyurkologicheskie issledovaniya. Moscow - Leningrad: Izd-vo AN SSSR. P. 58- 68 [in Russian].

Serebrennikov B.A., Gadzhieva N.Z., 1986. Sravnitel’no-istoricheskaya grammatika tyurkskih yazykov. [Comparative-historical grammar of the Turkic languages]. Izdanie 2-e, ispravlennoe i dopolnennoe. Moscow. 302 p. [in Russian].

Shcherbak A.M., 1977. Ocherki po sravnitel’noj morfologii tyurkskih yazykov. (Imya). [Essays on the comparative morphology of Turkic languages. (Name)]. Leningrad. 191 p. [in Russian].

Guzev V.G., Kljashtornyj S.G., 1995. The Turkic Runic script: Is the hypothesis of its indigenous origin no more viable? Rocznik Orientalistyczny. T. XLIX. Zeszyt 2. Warszawa. P. 83-92.

Korkmaz Z., 1962. Türkcede eklerin kullanılış şekilleri ve ek kalıplaşması olayları. Ankara. VIII + 98 p. [in Turkish].

Radloff W., 1897. Die Alttűrkischen Inschriften der Mongolei. Saint-Petersburg. VII. 181 p. + 36 p.Tekin T., 1988. Orhon yazıtları. Ankara. 200 p. + 23, 11, IV tabl. [in Turkish].