Түркі халықтарындағы керамикалық ыдыстардың зерттелу тарихы

Меруерт Амирова; Мырзатай Жолдасбеков

doi:10.32523/2664-5157-2024-2-8-22

Авторлар

Меруерт Амирова Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті
Мырзатай Жолдасбеков Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2024-2-8-22

Кілт сөздер:

ыдыс-аяқ, керамика, материалдық мәдениет, түркі халықтары, Орталық Азия, қала, керамика өндірісі, қыш күйдіретін пештер, ортақ мәдениет, артефакті

Аннотация

Мақалада жалпы түркі халықтарының ортақ материалдық мәдениеті болып есептелетін керамикалық ыдыс-аяқ түрлері мен оның шығу тегіне, қолданылу аясына, ыдыс-аяқ жасалу технологиясы мен ыдыс-аяққа байланысты салт-дәстүрлердің орындалу жүйесіне қатысты әдебиеттер талданады. Энеолит, қола және ортағасырлардағы Еуразия даласынан табылған керамикалық ыдыстардың ортақ түркі халықтарының ыдыс-аяқ мәдениетінің зерттелу тарихына шолу жасау, ыдыс аяқ түрлері мен оның материалына қарай талдау жасау болып табылады.
Осы тұрғыда Орталық Азия елдері мен Сібірді мекендеген түркі халықтарының археологиялық қазба жұмыстарынан табылған артефактілер мен керамика түрлері салыстырылады. Мұнда ортақ ұқсастықтар мен ерекшеліктер қарас тырылады. Мақалада Орталық Азия түркі халықтарының ыдыс-аяқ пластикасының зерттелу тарихы мен оның жасалу технологиясындағы ерекшеліктерге шолу жасалып, оның ортақ ұқсастықтары классификацияланды. Сонымен қатар керамикалық ыдыстардың тұрмыста қолданылуы мен қажеттілігіне қарай әр кезде өзгеріп отырған ыдыс түрлері беріліп, оның жасалуындағы тиімді әдістердің дамыған орталықтары көрсетіледі. Оның ішінде Өзбекстан, Түрікменстан, Қазақстан территориясынан табылған керамикалық ыдыстардың ортақ ұқсастықтары беріледі. Бұл Орталық Азия территориясындағы қалалық аймақтарда керамика өндіретін орындардың көп болғанын айғақтауға негіз болады. Мақаланы дайындау барысында археологиялық қазба жұмыстарының материалдары, этнографиялық деректер мен арнайы әдбеиеттер пайдаланыла отырып, түркі халықтарының ыдыс-аяқ дәстүрінің шығу тегі мен қолданылуы аясында жазылған зерттеулерге тарихнамалық тұрғыдан талдау жасалады.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Меруерт Амирова, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

докторант

Мырзатай Жолдасбеков, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

ф.ғ.д., профессор

Әдебиет

Ajıgalı S.E., 2002. Arhıtektýra kochevnıkov – fenomen ıstorıı ı kúltýry Evrazıı (památnıkı Aralo-Kaspııskogo regıona) [Nomadic architecture is a phenomenon of the history and culture of Eurasia (monuments of the Aral-Caspian region)]. Almaty: Naýchno-ızdatelskı sentr «Ǵylym». 654 p. [in Russian].

Akıshev K.A., 1978. Kýrgan Issyk: ıskýsstvo sakov Kazahstana [Kurgan Issyk: art sakov of Kazakhstan]. An KazSSR; In-t. ıstorıı, arheologıı ı etnografıı ım. Ch.Ch. Valıhanova. Moscow: «Iskýsstvo». 130 p. [in Kazakh].

Aqymbek E.Sh., 2016. Keramıkalardyń syrtyn óńdeý jáne ásemdeý úderisin taldaý (Ortaǵasyrlyq Aqtóbe qalasy materıaldary boıynsha) [Analysis of the process of processing and beautifying the surface of ceramics (based on the materials of the medieval city of Aktobe)]. Qazaqstan Respýblıkasy táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyna arnalǵan «Halyq – tarıh tolqynynda» memlekettik baǵdarlamasy aıasyndaǵy «Arheologıadaǵy zertteýdiń jańa ádisteri» atty halyq. ǵyl.-tájirıbelik konf. m-ly (Almaty q., 30 qarasha 2016 j.). Jaýap. red. Bekseıtov Ǵ.T. Almaty: Qazaq ýnıversıteti. P. 92-94. [in Kazakh].

Baipakov K.M., 2012. Drevnáá ı srednevekovaıa ýrbanızasıa Kazahstana (po materıalam ıssledovanı Iýjno-Kazahstanskoı kompleksnoı arheologıcheskoı ekspedısıı) [Ancient and medieval urbanization of Kazakhstan (based on research materials of the South Kazakhstan Complex Archaeological Expedition)]. Almaty. 390 p. [in Russian].

Vaktýrskaıa N.N., 1959. Hronologıcheskaıa klassıfıkasıa srednevekovoı keramıkı Horezma (IX–XVII vv.) [Chronological classification of medieval ceramics of Khorezm (IX–XVII centuries.)]. Trýdy HAEE. T. IV. Moscow. P. 259-342. [in Russian].

Vorobeva M.G., 1961. Opyt kartografırovanıa goncharnyh pecheı dlá ıstorıko-etnografıcheskogo atlasa Sredneı Azıı ı Kazahstana [Experience in mapping pottery kilns for the historical and ethnographic atlas of Central Asia and Kazakhstan]. Materıaly k ıstorıko-etnografıcheskomý atlasý Sredneı Azıı ı Kazahstana. Moscow-Leningrad. P. 147-179. [in Russian].

Djanabaeva G.D., 2019. Iskýsstvo narodov Sentralnoı Azıı [Art of the peoples of Central Asia]. Monografıa. Redaktor M.S. Rozanova. Vashıngton: Programma ızýchenıa Sentralnoı Azıı, Ýnıversıtet Djordja Vashıngtona. 89 p. [in Russian].

Yeleuov M., Moldakhmet A.A. 2023. Kumbyz (furnace) found in the medieval city of Kyshkala. Turkic Studies Journal. No 2. P. 34-48.

Kvertfeld E.K., 1947. Keramıka Blıjnego Vostoka [Pottery of the Middle East]. Leningrad. 140 p. [in Russian].

Kýzmına E.E., 1974. Kýbkoobraznye sosýdy Kazahstana epohı bronzy v Sredneı Azıı [Cup-shaped vessels of Kazakhstan from the Bronze Age in Central Asia]. V glýb vekov. Alma-Ata. P. 16-24. [in Russian].

Kyzylasov L.R., 1964. O naznachenıı drevnetúrkskıh kamennyh ızvaıanı, ızobrajaıýshıh lúdeı [On the purpose of ancient Turkic stone sculptures depicting people]. Sovetskaıa arheologıa. No 2. Moscow. P. 28. [in Russian].

Lýnına S.B., 1962. Goncharnoe proızvodstvo v Merve X – nach. XIII vv. [Pottery production in Merv X – beginning. XIII centuries]. Trýdy IÝTAKE. T. XI. Ashhabad. P. 217-417. [in Russian].

Masson V.M., 1959. Drevnezemledelcheskaıa kúltýra Margıany [Ancient agricultural culture of Margiana]. MIA. M., No 73. Tabl. I, 16, 18, 20; Tabl. VII, 1-3. 215 p. [in Russian].

Masson V.M., 1971. Poselenıe Djeıtýn [Settlement of Dzheitun]. MIA, 180. Leningrad. 208 p. [in Russian].

Masımov I.S., 1976. Keramıcheskıe proızvodstvoepohı bronzy v Iýjnom Týrkmenıstane. [Ceramic production of the Bronze Age in Southern Turkmenistan.]. Ashhabad. 111 p. [in Russian].

Mandelshtam A.N., 1966. Památnıkı stepnogo krýga epohı pozdneı bronzy v Sredneı Azıı [Monuments of the steppe circle of the Late Bronze Age in Central Asia]. Srednáá Azıa v epohý kamná ı bronzy. Lenıngrad. P. 239-243. [in Russian].

Petrova A.G., 2015. Tradısıonnaıa posýdnaıa plastıka Saha: kúltýrno-ıstorıcheskıe svázı ı obshaıa harekterıstıka [Traditional Sakha pottery: cultural and historical connections and general characteristics]. Álmanah sovremennoı naýkı ı obrazovanıa. No 8. P. 107-111. [in Russian].

Peshereva E.M., 1958. Goncharnoe proızvodstvo Sredneı Azıı [Pottery production in Central Asia]. Trýdy Instıtýta etnografıı. T. XLII. Moscow-Leningrad. 396 p. [in Russian].

Podýshkın N.P., 1973. Goncharnye pechı rannezemledelcheskıh poselenı dolıny Arysı [Pottery kilns of early agricultural settlements of the Arys Valley]. Arheologıcheskıe ıssledovanıa v Kazahstane. Alma-Ata: Naýka Kaz.SSR. P. 183-187. [in Russian].

Pýgachenkova G.A., 1950. Samarkandskaıa keramıka XV veka [Samarkand ceramics of the 15th century]. TSGÝ. Arheologıa Sredneı Azıı. Tashkent. Novaıa serıa, vyp. XI. Gýmanıtarnye naýkı, kn. 3. P. 91-120. [in Russian].

Pýgachenkova G.A., 1973. Keramıcheskıe pechı Kýshanskogo vremenı v Iýjnom Ýzbekıstane [Ceramic kilns of the Kushan period in Southern Uzbekistan]. SA. No 2. P. 205-215. [in Russian].

Saiko E.V., 1966. Istorıa tehnologıı keramıcheskogo remesla Sredneı Azıı VIII–XII vv. [History of ceramic craft technology in Central Asia in the 8th-12th centuries.]. Dýshanbe: AN Tadj. SSR. 211 p. [in Russian].

Saiko E.V., 1969. Sredneazıatskaıa glazýrovannaıa keramıka XII-XV vv. [Central Asian glazed ceramics of the 12th-15th centuries]. Dýshanbe: Donısh. 184 p. [in Russian].

Smagýlov E.A., 2010. Drevnı Saýran [Ancient Sauran]. Almaty. 358 p.: ıll. [in Russian].

Tashhodjaev Sh.S., 1975. Keramıcheskoe proızvodstvo Afrasıaba ı voprosy organızasıı trýda remeslennıkov X nachala XIII vv [Ceramic production of Afrasiab and issues of labor organization of artisans of the 10th early 13th centuries]. Afrasıab. Tashkent: FAN-Vyp. IV. P. 58-68. [in Russian].

Tashhodjaev Sh.S., 1967. Hýdojestvennaıa polıvnaıa keramıka Samarkanda [Artistic glazed ceramics of Samarkand]. Tashkent: Fan 155 p. [in Russian].

Tólegenov A., Kembaeva Á., 2022. Ortaǵasyrlyq Qastek qalasynyń keramıkasy [Ceramics of the medieval city of Kastek]. Qazaqstan arheologıasy. No 1 (15). P. 70-78. https://doi.org/10.52967/akz2022.1.15.70.81 [in Kazakh].

Sharafýtdınov I.N., 2009. Nekotorye voprosy semantıkı drevnetúrkskıh kamennyh ızvaıanı v otechestvennoı ıstorıografıı [Some issues of semantics of ancient Turkic stone sculptures in Russian historiography]. Izvestıa Samarskogo naýchnogo sentra Rossıskoı akademıı naýk. Vol. 11. No 2. P. 203-205. [in Russian].