Тасмола мәдениетінің Балықты көлі маңындағы жауынгерлік  қорымы

Данияр Дүйсенбай; Айбар Қасенәлі; Жасұлан Укеев; Ұлан Үмітқалиев; Пердехан Мұсырманқұл

doi:10.32523/2664-5157-2024-1-23-39

Авторлар

Данияр Дүйсенбай Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі
Айбар Қасенәлі Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі
Жасұлан Укеев Тарихи-мәдени мұраны қорғау және пайдалану орталығы
Ұлан Үмітқалиев Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті
Пердехан Мұсырманқұл Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2024-1-23-39

Кілт сөздер:

Солтүстік Сарыарқа, Тасмола мәдениеті, Балықты, жауынгер жерлеу обасы, қорым, ат әбзелдері, аң стилі, пәнаралық зерттеулер

Аннотация

Мақалада 2022 жылы Ақмола облысы, Бурабай ауданы, Балықты көлінің
маңында орналасқан Балықты қорымына жүргізілген қазба және пәнаралық зерттеу жұмыстарының қорытындылары берілген.
Қорым диаметрлері 5-7 м болатын қатардағы үйінділерден тұрады. Ескерткіш биіктеу дөңнің үстінде орналасқан. Қазба жұмыстары жүргізілген №1 обадан 20-дан астам қоладан бұйымдар табылды. Ат әбзелдер жиынтығы мен жебе ұштары, тас қайрақ, сүйек біздің жоғары деңгейде әзірленіп, «аң стилі» негізінде жасалған. Табылған жәдігерлер бойынша ескерткіш тасмола мәдениетіне тән «жауынгер»
жерлеу орны ретінде қарастырылды. Қазба жұмыстарынан бөлек, цифрлық өңдеу жұмыстары бойынша ескерткіштің ортофотожоспары мен топотүсірілімдері атқарылды. Антропологиялық талдаулар бойынша 45-50 жас шамасындағы ер адам жерленген. Хронологиялық мерзімі жағынан радий көміртекті талдаулар
нәтижесі бойынша б.з.д. 6-5 ғғ. мерзімделеді. Тас қайраққа минералогиялық талдау жасалып, шикізаттың тау жынысы анықталды. Аймақтағы басқа да шағын жерлеу орындарының құрылыстары және олардан табылған заттар бойынша
салыстырмалы талдаулар жасалды. Заттық материалдар мен пәнаралық зерттеулер қорытындысы негізінде қорым Тасмола мәдениетінің солтүстік бөлігін мекен еткен тайпа өкілінің жерлеу орны деген тұжырым жасалды. Жерлеу орнының Солтүстік Сарыарқадағы «жауынгер» жерлеу орындарын зерттеудегі маңызы ерекше. Элитарлы жерлеу ескерткіштерін ғана емес, шағын обаларды зерттеу арқылы жауынгер, қарапайым тұрғындардың заттық кешендері мен ғұрыптық мәселелері бойынша толыққанды ғылыми нәтижелерді алуға болады.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Данияр Дүйсенбай, Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі

магистр

Айбар Қасенәлі, Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі

PhD

Жасұлан Укеев , Тарихи-мәдени мұраны қорғау және пайдалану орталығы

магистр

Ұлан Үмітқалиев, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

тарих ғылымдарының кандидаты

Пердехан Мұсырманқұл, Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі

магистр

Әдебиет

Alekseyev V.P., Debets G.F., 1964. Kraniometriya. Metodika antropologicheskikh issledovaniy [Craniometry. Methodology of anthropological research]. Moscow: Nauka. 245 p. [in Russian].

Alekseyev V.P., 1966. Osteometriya. Metodika antropologicheskikh issledovaniy [Osteometriya. Methods of anthropological research]. Moscow: Nauka. 153 p. [in Russian].

Anan’yev V.P., Peredelskiy L.V., 1980. Inzhenernaya geologiya i gidrogeologiya [Engineering geology and hydrogeology]. Moscow: Nauka. 271 p. [in Russian].

Beysenov A.Z., Duіsenbay D.B., 2017. Voinskoye pogrebeniye tasmolinskoy kul’tury na reke Atasu. Istoriya i kul’tura narodov Yugo-Zapadnoy Sibiri i sopredel’nykh regionov (Kazakhstan, Mongoliya, Kitay): Materialy Mezhdunarodnoy nauchnoprakticheskoy konferentsii [Military burial of the Tasmola culture on the Atasu River. History and culture of the peoples of South-Western Siberia and adjacent regions (Kazakhstan, Mongolia, China)]. Gorno-Altaysk, May 22–24, 2017. Gorno-Altaysk: Gorno-Altayskiy gosudarstvennyy universitet. P. 18-25. [in Russian].Beysenov A.Z., 2015a. Pamyatniki rannego etapa tasmolinskoy kul’tury [Monuments of the early stage of Tasmolin culture], Vestnik TGU [Istoriya]. 3 (54). P. 119-126. [in Russian].

Beysenov A.Z., 2015b. Poseleniya i mogil’niki sakskoy epokhi Tsentral’nogo Kazakhstana [Settlements and burial grounds of the Saka era in Central Kazakhstan], Sakskaya kul’tura Saryarki v kontekste izucheniya etnosotsiokul’turnykh protsessov Ctepnoy Yevrazii [Saka culture of Saryarka in the context of studying ethnosociocultural processes of Steppe Eurasia] (Almaty. NІTSIA «Begazy-Tasmola». P. 11-38. [in Russian].

Val’chak S.B., Demidenko S.V., Malashev V.YU., Sakenov S.K., Sviridov A.N., Yarygin S.A., 2017. Novyye rannesakskiye pogrebeniya iz Severnogo Kazakhstana [New Early Saka burials from Northern Kazakhstan], Rossiyskaya arkheologiya. 4. Р. 142-154. [in Russian].

Pamyatniki tasmolinskoy kul’tury. Drevnyaya kul’tura Tsentral’nogo Kazakhstana., 1966. [Monuments of Tasmolin culture. Ancient culture of Central Kazakhstan.]. (Nauka. Alma-Ata. P. 436. [in Russian].Akmola öňíríníň mәdeni mūralary: zhaňa zertteuler, 2021. [Cultural heritage of the Akmola region: new research] (Kоkshetau. 108 p.).[in Kazakh].

Ongaruly A., Kairmagambetov A.M., Nuskabay A.A., Rakhimzhanova S.Z., 2020. Kurgan voyennoy elity Torgaya [Mound of the military elite of Torgai], Povolzhskaya arkheologiya. Akademiya nauk Respubliki Tatarstan Mariyskiy gosudarstvennyy universitet. 3 (33). P. 233-247. [in Russian].

Itogi izucheniya ulubay-tasmolinskoy kul’tury severnoy Saryarki. Kazakhstan v sakskuyu epokhu, 2017. [ Results of the study of the Ulubay-Tasmolin culture of northern Saryarka. Kazakhstan in the Saka era] (Institut arkheologii im. A.Kh. Margulana. Almaty. 228 p. [in Russian].

Khabdulina M.K., 1994. Stepnoye Priishim’ye v epokhu rannego zheleza [Steppe Priishimye in the Early Iron Age]. Almaty: Rakurs. 170 p. [in Russian].

Khabdulina M.K., 1984. Kinzhal rannesakskogo vremeni iz Petropavlovskogo Priishim’ya [Early Saka dagger from the Petropavlovsk Ishim region]. Drevnosti Yevrazii v skifo-sarmatskoye vremya [Antiquities of Eurasia in Scythian-Sarmatian times]. Moscow: Nauka. P. 227-232. [in Russian].

Khabdulina M.K., 2019. Novoye v izuchenii Tasmolinskoy arkheologicheskoy kul’tury Saryarki [New in the study of the Tasmolа archaeological culture of Saryarka]. Turkic Studies Journal. 2 (1). Р. 21-33. [in Russian].

Khokhlov A.A., Grigor’yev A.P., 2020. K metodike otsenki metricheskikh dannykh po osnovnym absolyutnym priznakam i ukazatelyam skeleta cheloveka (po antropologicheskim materialam nekropoley g. Samary XVIII-XIX vv.) [Towards a methodology for assessing metric data based on the main absolute characteristics and indicators of the human skeleton (based on anthropological materials from the necropolises of Samara in the 18th-19th centuries)], Vestnik Moskovskogo universiteta. [Antropologiya], 3 (23). Р. 68-76. [in Russian].

Yarygin S.A., Sakenov S.S., Mysyr O., 2023. Kurgan rannesakskogo vremeni Ulkensor [Early Saka burial mound Ulkensor], Povolzhskaya arkheologiya. Akademiya nauk Respubliki Tatarstan Mariyskiy gosudarstvennyy universitet. 1 (43). P. 127-140. [in Russian].

Yarygin S.A., Sakenov S.S., 2021. Rannesakskoye pogrebeniye kurgana Shagalaly V. Margulanovskiye chteniya-2021: materialy mezhdunarodnoy nauchno-prakticheskoy konferentsii «Velikaya step’ v kontekste etnokul’turnykh issledovaniy», posvyashchennoy 30-letiyu Nezavisimosti Respubliki Kazakhstan i 30-letiyu Instituta arkheologii im. A.Kh. Margulana [Early Saka burial mound of Shagalaly V materials of the international scientific and practical conference «The Great Steppe in the context of ethnocultural research»]. Almaty: Institut arkheologii im. A.Kh. Margulana. P. 23-28. [in Russian].