Сары ұйғыр тіліндегі мақал-мәтелдер
Қаралымдар: 299 / PDF жүктеулері: 398
DOI:
https://doi.org/10.32523/2664-5157-2022-2-%2056-71Кілт сөздер:
мақал-мәтелдер, жойылу қаупіндегі тілдер, сары ұйғыр тілі, паремиологиялық мағына, лингвофилософия, жалпытүркілік дүниетаным, рухани-мәдени құндылықтарАннотация
Өзіндік қалыптасу жолы бар қазіргі түркі тілдеріндегі мақал-мәтелдер жалпытүркілік паремиологиялық жүйемен тығыз байланыста дамиды, бұл жалпытүркілік тілдік жүйенің ішкі ыдырау үдерістерінің бағыттарын айқындайды. Белгілі бір тілдің зерттеу нәтижелері келесі бір түркі тіліндегі қайшылықты проблемалардың шешімін табуға, теориялық пайымдауларды толықтыра түсуге, жалпытүркілік дүниетанымның ерекшеліктерін анықтауға ықпал етеді. Қарқынды ассимиляциялық үдерістегі түркі тектес сары ұйғыр тілінде сақталған аздаған мақал-мәтелдер де этнос дүниетанымының ерекшеліктерімен қатар жалпытүркілік дүниетанымның қырларын аша түсуге, жалпы түркі тілдері паремиологиялық жүйесінің даму жолының ерекшеліктерін нақтылауға септігін тигізеді. Мақалада функционалдық қолданыс аясы тарылған сары ұйғыр тіліндегі мақал-мәтелдердің мағынасы мен қолданыс ерекшеліктері халықтың тарихы, тұрмыс-тіршілігі мен салт-дәстүрі аясында, рухани-мәдени құндылықтар тұрғысында қарастырылады. Біртұтас паремиологиялық мағынаның ситуациялық қолданысындағы өзгерістерге мақал-мәтелдер құрамындағы доминант лексемалардың семантикалық аясы да ықпал ететіні айқындалады. Тәңірлік сенімді, әлеуметтік қатынастарды, отбасылық және адамгершілік құндылықтарды сипаттайтын сары ұйғыр мақал-мәтелдерінің этномәдени мазмұны ашылады. Сары ұйғыр мақал-мәтелдері құрамындағы тірек лексемалар қазақ тіліндегі нұсқаларымен салыстырылып, тұлғалық, мағыналық ерекшеліктері мен ортақтықтары ажыратылады. Сары ұйғыр және қазақ мақал-мәтелдері салыстырыла талданып, паремиялар мазмұнындағы жалпытүркілік ортақтықтар мен әр халықтың даралығын сипаттайтын ерекшеліктер көрсетіледі. Зерттеу материалдарына Қытай Халық Республикасы Сунань аймағындағы сары ұйғырлар мекеніне ұйымдастырылған екі далалық экспедиция (07.2012; 09.2012) материалдары пайдаланылды.
Downloads
Әдебиет
Reshеtov A.M. Uygury. Shara uygur (shira iugur, iuygu) [Uighurs.Yellow Uighurs (shira iugur, iuygu)]. In: Narody i religii mira. Ensiklopediya [Peoples and religions of the world. Encyclopedia]. Moskow, Scientific publishing house «Big Russian Encyclopedia», 1998. 928 p. [in Russian].
Bichurin N.Ia. Sobranie svedeniy o narodah, obitavshih v Sredney Azii vdrevnie vremena [Collection of information about peoples inhabiting the central Asia in ancient times. Vol. 2.]. Moscow-Leningrad, Publishing House of the USSR Academy of Sciences, 1960. 362 p. [in Russian].
Hy Uey Guanh. Sary uygyrlardyn madeniyet tarihy [The cultural history of Yellow Uighurs]. Beijing, Nations publishing house, 2000. 315 p. [in Kazakh].
Baskakov N.A. Vvedeniye v izuchenie turkskih yazykov [Introduction to the studies of the Turkic languages]. Moscow, Higher School, 1969. 382 p. [in Russian].
Mankeeva Zh.A. Kazakh tilinin turkilik sabaktastygy [Turkic continuation of Kazakh language]. Turkik Studies Jornal. 2021. No3. Vol.3. P. 47-54. [in Kazakh].
Malov S.E. Yazyk zheltyh uygurov. Slovar i grammatika [The language of yellow Uighurs. Vocabulary and grammar]. Alma-Ata, Publishing House of the Academy of Sciences of the Kazakh SSR, 1957. 196 p. [in Russian].
Malov S.E. Yazyk zheltyh uygurov. Teksty I perevody [The language of yellow Uighurs. Texts and translations]. Moscow, Nauka, 1967. 218 p. [in Russian].
Tenishev E.R., Todaeva B.H. Yazyk zheltyh uygurov [The language of yellow Uighurs]. Moscow, Nauka, 1966. 84 p. [in Russian].
Tenishev E.R. Otchet po poezdke k uyguram, salaram i saryg-iuguram [Report on the travel to Uighurs, Salars and Yellow Uighurs]. Izvestia of the USSR Academy of Sciences. Department of Literature and Language. Vol.XX. Moscow, Publishing House of the USSR Academy of Sciences, 1961. P. 180-184 [in Russian].
Tenishev E.R. Story saryg-yugurskogo yazyka. Tekst [The structure of the Saryg-Yugur language. Text]. Moscow, Nauka, 1976. 307 p. [in Russian].
Kaydar A.T. Halyk danalygy [People’s wisdom]. Almaty, Tolgan-AI, 2004. 560 p. [in Kazakh].
Karlinskiy A.E. Osnovy teorii vzaimodeystvia yazykov [Basis of the theory of interaction of languages. Kazakh SSR, Institute of linguistics]. Alma-Ata, Nauka, 1990. 160 p. [in Russian].
Filosofia [Philosophy]. Compiled By T. Gabitov. Almaty, Rarity, 2005. 400 p. [in Kazakh].
Permiyakov G.L. Ot pogovorki do skazki (Zametki po obshey teorii klishe) [From proverb to fairy tale (Notes on the general theory of cliches)]. Moscow, Oriental literature, 1970. 240 p. [in Russian].
Жүктеулер
Жарияланды
Дәйексөзді қалай келтіруге болады
Журналдың саны
Бөлім
