The Kazakh farmstead of the ethnographic settlement of Kozykosh

Марал Хабдулина; Светлана Шнайдер; Аділ Еғінбай; Зулхумар Каримбаева

doi:10.32523/2664-5157-2022-4-113-130

Авторлар

Марал Хабдулина Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті
Светлана Шнайдер РҒА СБ Археология және этнография институты
Аділ Еғінбай L.N. Gumilyev Eurasian National University
Зулхумар Каримбаева М.К. Аммосов атындағы Солтүстік-Шығыс федералдық университеті

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2022-4-113-130

Кілт сөздер:

Сарыарқа, Қозыкөш, Нұра, қазба жұмыстары, қоныс, тұрғын үй, усадьба, қыстау, шымды кірпіштер

Аннотация

Көшпенділердің отырықшы мәдениетін зерттеу мәселесін соңғы онжылдықтарда Қазақстанның түрлі археологиялық ұжымдары белсенді түрде дамытып келеді.
Палеоэтнографиялық деп аталатын бұл жаңа бағыт XX ғасырдың 70-ші жылдарында ғылыми
сипатқа ие болды. Қазіргі уақытта жинақталған материалдың көлемі кейінгі орта ғасырлардағы
стационарлық ескерткіштерді екі хронологиялық кезеңге бөлуге мүмкіндік береді: Қазақ
хандығының XV-XVIII ғғ. және XIX-XX ғғ. этнографиялық уақытының ескерткіштері. Далалық
Сарыарқадағы Қазақ хандығы дәуіріне тиеслі қоныстар әзірше белгісіз. 2021 жылы Ақмола
өңірінде XIX ғ. аяғы мен XX ғ. басындағы Қозыкөш кеш ортағасырлық қонысында қазба
жұмыстары басталды.
Осы мақаланың мақсаты: Қозыкөш өзеніндегі қазақтардың этнографиялық қонысының
жоспарлау-композициялық құрылымына сипаттама беру, қазылған №3 тұрғын үйдің материалдары бойынша XIX ғасырдағы тұрғын үй-шаруашылық кешендерін, сәулетін, құрылыс ісін
сипаттау, Қазақстандағы ХХ ғасырдың басындағы қоғамдық-саяси өзгерістерге байланысты
қоныстардың (қыстақтардың) кеңістіктік орналасуы мен жоспарлау бейнесінің өзгеруін көрсету.
Зерттеу материалдары Қозыкөш қонысының №3 мекенінің тұрғын үй-шаруашылық кешенінің
археологиялық қазба жұмыстарына негізделген, талдау кезінде қашықтықтан, геофизикалық
және тарихи-этнографиялық зерттеу әдістері қолданылған. Қозыкөш қонысындағы қазба
жұмыстарының маңыздылығы Қазақ қыстаулары бойынша этнографиялық мәліметтерді
растайтын және нақтылайтын материалдарды алудың бірінші ауқымды тәжірибесінен көрінеді.
80-нен астам тұрғын үй-шаруашылық кешені бар бір үлкен ескерткіш шеңберінде стационарлық
қазақи тұрғын үйді дамыту мен трансформациялаудың екі кезеңі бөліп көрсетіледі. Біздің
қазба жұмыстарымыздың нәтижелері шаруашылық қызметтің көптеген жақтарына, табиғатты
пайдаланудың тарихи қалыптасқан қазақи үлгілерінің сипаттамаларына қатысты.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Марал Хабдулина, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

тарих ғылымдарының кандидаты, К.А. Ақышев атындағы археология ҒЗИ директоры

Светлана Шнайдер, РҒА СБ Археология және этнография институты

тарих ғылымдарының кандидаты, аға ғылыми қызметкер

Аділ Еғінбай, L.N. Gumilyev Eurasian National University

Қ.А. Ақышев атындағы археология ҒЗИ ғылыми қызметкері

Зулхумар Каримбаева, М.К. Аммосов атындағы Солтүстік-Шығыс федералдық университеті

антропология және этнология кафедрасының магистрі

Әдебиет

Azhigali S.Е., 2004. Epokha kul’turno-istoricheskogo pereloma v kazakhskoy stepi: seredina XIX v. [The era of cultural and historical turning point in the Kazakh steppe: the middle of the XIX century]. Trudy Tsentral’nogo muzeya. Vol. 1. Almaty: Ġylym. P. 67-71. [in Russian].

Baypakov K.M., Shardenova Z.Zh., Peregudova S.Ya., 2001. Rannesrednevekovaya arkhitektura Semirech’ya i Yuzhnogo Kazakhstana na Velikom Shelkovom puti [Early medieval architecture of Semirechye and South Kazakhstan on the Great Silk Road]. Almaty: Ġylym. 238 p. [in Russian].

Beysenbayqyzy B., 2017. Qazaqtın qıstawları [Kazakh wintering]. Kokshetau: «Äreket». 220 p. [in Kazakh].

Beysenov A.Z., 2019. K.A. Akishev i voprosy izucheniya pamyatnikov kazakhskogo vremeni [Akishev and questions of studying the monuments of the Kazakh time].Margulanovskiye chteniya – 2019: Proceedings of the international scientific and practical conference dedicated to the 95th anniversary of the outstanding Kazakh archaeologist K.A. Akishev. Nur-Sultan. P. 10-38. [in Russian].

BSE., 1958. Moscow: Bol’shaya sovetskaya Entsiklopediya [Great Soviet Encyclopedia]. V. 51. 651 p. [in Russian].

Bukesheva G.K., 2021. Issledovaniye zimovok usadebnogo tipa kompleksa Kyzyl-Meshit Tengiz-Korgalzhynskogo regiona [Study of homestead-type wintering areas of the Kyzyl-Meshit complex of the Tengiz-Korgalzhyn region]. European Scientific Conference: collection of articles of the XXVI International Scientific and Practical Conference. Penza: Nauka i Prosveshcheniye. P. 101-106. [in Russian].

Vostrov V., Zakharova I., 1989. Kazakhskoye narodnoye zhilishche [Kazakh folk dwelling]. Alma-Ata: Nauka KazSSR. 181 p. [in Russian].

Glukhov A., 1927. Zimneye zhilishche aktyubinskikh i adayevskikh kazakhov [Winter dwelling of the Aktobe and adai Kazakhs]. Materialy komissii ekspeditsionnykh issledovaniy. Leningrad: AN SSSR. Issue. 2. P. 108-134. [in Russian].

Dukombaev A.T., 2020. Raskopki kazakhskogo poseleniya Sarkyrama [Excavations of the Kazakh settlement Sarkyrama]. Sakral’nyy landshaft Saryarki: Nur-Sultan: ENU. P. 136-158. [in Russian].

Zholdasbayev S., 1975. Material’naya kul’tura kazakhov XV-XVII v. [Material culture of the Kazakhs in the XV-XVII centuries]. Abstract of the dissertation of the candidate of Historical Sciences. Alma-Ata. 43 p. [in Russian].

Zholdasbaev S., 2017. Qazaq eliniñ XV-XVIII ğasırlardağı turaqtı meken-jayları [Permanent settlements of the Kazakh country in the XV-XVIII centuries]. Astana: Kazakh Research and Culture Institute. 304 p. [in Kazakh].

Zilivinskaya E., 2008. Usad’by zolotoordynskikh gorodov [Estates of the Golden Horde cities]. Astrakhan: «Astrakhanskiy universitet» Publishing House. 172 p. [in Russian].

Istoriko-kul’turnyy atlas kazakhskogo naroda, 2011. [Historical and cultural atlas of the Kazakh people.]. Almaty: Print-S . 300 p. [in Russian].

Krasovskiy N.I., 1868. Oblast’ sibirskikh kirgizov: [Statisticheskoye opisaniye] [The Siberian Kyrgyz region: [Statistical description]]. Part 3. St. Petersburg: printing house Transhelya, Retgera i Shneydera. 282 p. [in Russian].

Kumekov B., Ibrayev Sh., 2020. Tsennyy vklad v etnologicheskoye kazakhovedeniye [Valuable contribution to ethnological Kazakh studies]. Turkic Studies Journal. No1. Vol. 2. P. 93-104. [in Russian].

Obzor Akmolinskoy oblasti za 1898 god, 1899. [Overview of the Akmola region for 1898]. Omsk: Printing house of the Akmola regional government. 130 p. [in Russian].

Rakhimov E.K., 2012.Kazakhskiye zimovki-kustau XIX v. (po pis’mennym istochnikam) [Kazakh wintering-kystau XIX century (according to written sources)]. Materials of the 1st and 2nd Symposia on Kazakh Monuments. Almaty-Atyrau: Agata. P. 141-149. [in Russian].

Savelyeva T.V., 1994. Osedlaya kul’tura severnykh sklonov Zailiyskogo Alatau v VIII-XIII vv. [Settled culture of the northern slopes of the Trans-Ili Alatau in the VIII-XIII centuries]. Almaty: Ġylym. 215 p. [in Russian].

Khabdulina M.K., 2019. Novoye v izuchenii tasmolinskoy arkheologicheskoy kul’tury Saryarki [New in the study of the Tasmolin archaeological culture of Saryarka]. Turkic Studies Journal. Number 2, Vol. 1. P. 21-33. [in Russian].

Shne V., 1894. Zimovka i drugiye postoyannyye sooruzheniya kochevnikov Akmolinskoy oblasti [Wintering and other permanent structures of the nomads of the Akmola region]. Zapiski Zapadno-Sibirskogo otdeleniya RGO. B. 17. Issue 1. P. 21-44. [in Russian].