«Бабырнама» тіліндегі әйел бейнесі: тарихи-лингвистикалық талдау

М. Ескеева; А. Халметов

doi:10.32523/2664-5157-2026-3-121-138

Авторлар

М. Ескеева Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті https://orcid.org/0000-0002-5157-9687
А. Халметов Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті https://orcid.org/0009-0000-1148-5478

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2026-3-121-138

Кілт сөздер:

түркі жазба ескерткіштері, Захир ад-дин Мұхаммед Бабыр, «Бабырнама», шағатай жазба тілі, Ұмай культі, түркілік дүниетаным, этномәдени мазмұн, қоғамдағы әйел рөлі, антропоним, тілдік репрезентация

Аннотация

Мақалада түркі дүниесінің ұлы перзенті Захир ад-дин Мұхаммед Бабырдың (ХV-ХVІ ғғ.) «Бабырнама» тарихи шығармасының тілі негізінде түркі қоғамындағы әйелдің орны сараланады. Мұхаммед Бабыр Орталық Азия түркілерінің іштей ыдырауына сәйкес жаңа мемлекеттік құрылымдардың қалыптасу үдерістері қарқынды жүріп жатқан күрделі кезеңде өмір сүрді. Қоғамдағы күрделі мәдени-әлеуметтік үдерістердің арнасын туған халқының мүддесіне қарай бейімдеу ерекше ақыл-ой иелерінің шығармашылығы мен іс-әрекеті арқылы жүзеге асады. Кемел тұлға әрдайым өз заманының, өз халқының проблемасын терең түсінеді, тұлғалық сапасы неғұрлым жоғары болған сайын оның рухани-моральдық жауапкершілігі де жоғарылай беретіні белгілі. Захир ад-дин Мұхаммед Бабырдың шығармашылығы дәстүрлі мәдениетті өзге мәдениеттердің ықпалынан сақтауға, түркілік дүниетанымды насихаттауға, түркілердің тарихи шежіресін келер ұрпаққа жеткізуге бағытталады. Түркітануда қалыптасқан дәстүр бойынша «Бабырнама» қарлұқтық тілдік белгілері сипаттайтын классикалық (ескі) өзбек тілінің үлгісі ретінде қарастырылатыны белгілі. Түркі тіл біліміндегі мұндай бір жақты көзқарасты «Бабырнама» ескертішінің мазмұны мен Орталық Азияны мекендейтін түркі халықтарының тарихы, жазба мұраның тілдік ерекшеліктері теріске шығарады. «Бабырнама» ескерткішінің тілі – оғыз-қарлұқ-қыпшақ аралас тілдік жүйені сақтаған Орталық Азия түркілерінің бәріне ортақ жазба тіл. «Бабырнама» мәтініндегі хан-сұлтандардың аналары мен әйелдері, әпке-қарындастары мен қыздары туралы деректерді саралау – түркітану ғылымында әлі зерттеу нысанына алынбаған мәселе. Бұл көне түркілер дүниетанымынан бастау алатын «әйелге құрмет» идеясын сипаттайтын тілдік бірліктерді тарихи-лингвистикалық тұрғыдан саралаудың түркі тіл біліміндегі өзектілігін сипаттайды. Зерттеудің мақсаты – «Бабырнама» мәтініндегі әйел бейнесін сипаттайтын синтаксистік, мәнмәтіндік деңгейдегі тілдік репрезентацияның этномәдени мазмұнын ашу арқылы түркі әйелінің қоғамдағы орнын анықтап, «әйелге құрмет» идеясын жалпытүркілік рухани-мәдени құндылық ретінде дәйектеу. Нәтижесінде, XVI ғасырдағы түркі әйелдерінің үлкен құрметке ие қоғамның толыққанды мүшесі болғаны; отбасындағы, бала тәрбиесіндегі әйелдің орны жоғары бағаланғаны; белгілі бір дәрежеде саяси-дипломатиялық істерге араласқаны анықталып, тілдік деректер негізінде дәйектелді. «Бабырнама» ескерткіш тілінде хан әулеті әйелдерінің өздігінен ажырасу құқығы болғаны туралы деректердің сақталуы Захир ад-дин Мұхаммед Бабыр заманындағы гендерлік теңдіктің айқын дәлелі бола алады. «Бабырнама» ескерткішінде әулеттегі әйелдер туралы барлық мәліметтердің – шежірелік тегі, бастан кешкен оқиғалары, қыздардың кімге ұзатылғаны және қанша ұл-қызы болғаны толық жазылуы тек Захир ад-дин Мұхаммед Бабырдың ғана емес, тұтас қоғамның әйелдерге деген көзқарасын айқындайды. Көнетүркілік Ұмай-ана культінен бастау алатын әйелге құрмет жалпытүркілік дүниетанымды сипаттайтын рухани-мәдени құндылық тұрғысынан қарастырылды.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

М. Ескеева, Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

филология ғылымдарының докторы

А. Халметов, Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

докторант

Әдебиет

Aidarov Ğ., 1995. Kültegin eskertkіshі [The monument of Kultegin]. Almaty: Ana tіlі. 232 p. [in Kazakh].

Babur-name. Zapiski Babura, 1958. Perevod. M. Salʹe [Babur-name. The Memoirs of Babur].. Tashkent: Izdatelʹstvo AN UzSSR. 528 р. [in Russian].

Babyr Zakhir ad-din Mukhammed. Babyrnama, 1993. Audarǵan B.Qojabekov. Almaty: Ataek. 448 р. [in Kazakh].

Blagova G.F., 1954. Kharakteristika grammaticheskogo stroya (morfologii) starouzbekskogo literaturnogo yazyka kontsa ХV v. Po «Bobur-name» [Characteristics of the grammatical structure (morphology) of the Old Uzbek literary language of the late 15th century, based on 'Babur-name']. Moskva. 17 р. [in Russian].

Blagova G.F., 1966. K istorii izucheniya «Babur name» v Rossii [On the history of the study of 'Babur-name' in Russia].

Tyurkologichskiy sbornik: k 60-letiyu A.N. Kononova. Moskva: Nauka. Р.168-176. [in Russian].

Blagova G.F., 1994. Babur-name. Yazyk, pragmatika teksta, stilʹ: K istorii chagatayskogo literaturnogo yazyka [Babur-name. Language, Text Pragmatics, Style: Toward a History of the Chagatai Literary Language]. Moskva: Nauka. 403 р. [in Russian].

Eskeeva M., 2011. Köne türkі jazba eskertkіshterіnіñ lingvofilosofiyalıq negіzі [Linguophilosophical basis of the ancient Turkic written monuments]. Astana: Saryarqa. 319 b. [in Kazakh].

Ilʹminskiy N.I., 1857. Baber-name ili Zapiski Sultana Babera [Babur-name, or The Memoirs of Sultan Babur]. Kazanʹ. 508 р. https://nodir.natlib.uz/Record/Details/17985 [in Russian].

Klyashtornyy S. G., 1981. Mifologicheskie syuzhety v drevnetyurkskikh pamyatnikakh [Mythological themes in ancient Turkic monuments]. Tyurkologicheskiy sbornik. Moskva: Nauka. S. 131-137. [in Russian].

Kondybay S., 2005. Kazakhskaya mifologiya [Kazakh mythology]. Almaty: Nūrly álem. 272 s. [in Russian].Filosofiya, 2005. Qurastyrgan T.Gabitov. Almaty: Raritet. 400 b. [in Kazakh].

Arat R., 1970. Baburname. Babur’un Hatıratı. İstanbul. 403 s. [in Turkish].

Beveridge A. S., 1922. The Babur-nama in English (Memoirs of Babur) Translated from the original Turki Text Z̤ahiru’d-dīn Muḥammad Bābur Padshah Ghazi. London: Luzac. 880 p.

Gülbeden, Hümayunname. 1987. Farschadan cheviren Abdürrab Yelgar. Ankara: Türk Tarih Kurumu. 368 s. [in Turkish].

Mukherjee S., 2001. Royal Mughal Ladies and Their Contributions. New Delhi: Gyan Publishing House. 286

Zahiriddin Muhommad Bobur. Boburnoma, 2015. Nashrga tayyorlovchi P. Shamsiyev. Toshkent: Yangi asr avlodi. 704 р. [in Uzbek].

Leyden J., Erskine W., 1922. Memoirs of Zehir-ed-din Muhammed Babur Emperor of Hindustan. Written by himself translated by Leyden J., Erskine W. Oxford University Press. 426p.