Topography and narrative in the ‘Danişmendname’

T. Беккер-Нильсен

doi:10.32523/2664-5157-2026-2-77-110

Авторлар

T. Беккер-Нильсен Оңтүстік Дания университеті https://orcid.org/0000-0003-4628-5411

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2026-2-77-110

Кілт сөздер:

Ахмед Данишменд, «Данишменд-наме», Крест жорықтары, Селжүктер, ғази, эпос, XII ғасыр, Анадолы, фольклор, ауыз әдебиеті, Токат, Амасия

Аннотация

«Данишменд-наме», яғни «Данишменд кітабы» түрік тілінде сақталған ең көне эпикалық поэмалардың бірі болып табылады. XII ғасыр шегіндегі, Бірінші крест жорығы кезеңінің оқиғаларын баяндайтын жалғыз шығарма. Оның басты кейіпкері Ахмед Данишменд («дана адам») – тарихи тұлға. Алайда, оның византиялықтарға қарсы шайқастарының сипаттамалары көбінесе қиялға негізделген, әсірелеулерге толы, әрі басқа эпикалық дәстүрлерден, тіпті христиандық агиографиядан алынған элементтермен көркемделген десек артық айтқандық болмас. Мәтін шамамен б.з. 1050 жылдары құрастырылып, алғаш рет шамамен 1175 жылы Селжүктер сарайында жазылған деген болжам бар. Аталмыш шығармада Селжүк әулетімен байланыс орнату үшін жазылған ойдан шығарылған эпилог та қосылған екен. Осы сынды, Данишменд оқиғаларын эпикалық қаһарман Сайид Батталдың тарихымен байланыстыратын пролог та енгізілген. XIV ғасырда Тоқат билеушісі Ариф Әли жазбаша нұсқаны кеңейтіп, тарауларға бөліп, өз өлеңдерін қосады. Оның дәл осы нұсқасы кейінгі барлық «Данышменд-наме» қолжазбаларының ең басты түпнұсқасына айналды. Алайда, бұл зерттеу топографиялық сипаттамаларды жан-жақты талдай отырып жазған Ирен Меликоффтың (Irène Mélikoff, 1960) пікіріне қарамастан, олардың Ариф Әлиге тиесілі емес, бастапқы мәтіннің ажырамас бөлігі екенін көрсетеді. Сонымен қатар, Букет Китапчы Байри (2020) анықтаған «баяндау әлемі» атты тұжырымдамасын қолдана отырып, зерттеу бастапқы автордың туған жері мен дүниетанымын айқындауды мақсат етеді. Негізінде, автор Тоқат пен Комана маңындағы Ирис өзенінің жоғарғы аңғары мен Чорум-Амасья-Турхал үшбұрышындағы аймақпен шамасы жақсы таныс болса керекті. Чанкыры және Никсармен де таныс болуы әбден мүмкін, өйткені шығармада оның барлығы автордың жеке бақылауларына негізделген түрде сипатталады. Ол жер бедерін әскери адамның көзімен қабылдайды. Бәлкім, Византия мен ислам әлемі арасындағы шекаралық жорықтарға қатысқан болуы да ғажап емес. Ал эпоста аты аталған басқа қалалар – Малатья, Анкара, Самсун, Османджик, Синоп, Кастамону және басқалары тек атау ретінде ғана беріледі, олардың орналасуы мен келбетіне сипаттама берілмейді. Автор өз өңірінен тыс жерлердің географиясын нақты білмейтін сынды, Малатья немесе Бағдатқа дейінгі қашықтықты жиі қате бағдарлайтынын аңғардық. Осылайша, «Данишменд-наме»-ның авторы, осы аймақтың тумасы, жергілікті жыршылық дәстүрлер мен туған өлкесінің географиясын жетік білетін, бірақ, жалпы әлем туралы түсінігі аздау, шектеулі адам болған деген қорытынды жасауға болады.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

T. Беккер-Нильсен, Оңтүстік Дания университеті

PhD, гуманитарлық ғылымдар докторы, құрметті доцент, мәдениет және тіл кафедрасы

Әдебиет

M., 2022. Anadolu’nun XI. - XIII. Yüzyıllar Arasındaki Tarihî Coğrafyası Hakkında Bir Kaynak: Dânişmend Gazi Destanı. Karadeniz Araştırmaları. 19. P. 673-697. https://dergipark.org.tr/tr/pub/karadearas/article/1172203 DOI: https://doi.org/10.56694/karadearas.1172203

Akar A., 2016. Mirkatü’l-Cihad (Cihadın basamakları): Dil İncelemesi, Metin, Dizin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Akkaya S., 1957. Kitab-i Melik Danischmend Gazi: Ein türkisch-historischer Heldenroman aus der Mitte des 13. Jahrhunderts. Z.V. Togan (ed.). Proceedings of the Twenty-Second Congress of Orientalists. 2. Leiden: Brill. P. 432-435. DOI: https://doi.org/10.1163/9789004612860_119

Anderson J.C.G., 1900. A Journey of Exploration in Pontus. Bruxelles: Lamartine. https://dn720702.ca.archive.org/0/items/journeyofexplora00ande/journeyofexplora00ande.pdf

Aydoğan Z., 2016. Changing Perceptions along the Frontiers: The Moving Frontier with Rum in Late Medieval Anatolian Frontier Narratives, K. Schull, C. Verhaaren (eds). Living in the Ottoman Realm: Empire and Identity, 13th to 20th Centuries. Bloomington: Indiana University Press. P. 29-41.

Aydoğan Z., 2021, Oral performance and Text: Narrators, Authors, and Editors in the Anatolian Turkish Warrior Epics, L. Rzehak, T. Loy, A. Ahmad, A. Durdu, O. Günther (eds).

The Written and the Spoken in Central Asia: Festschrift for Ingeborg Baldauf. Potsdam: Tethys. P. 405-422.

Başat Ü., 2022. Antakya Haçlı Prinkepsi Bohemond’un Niksar’daki Esareti ve Bunun Kişiliğine Etkileri. Ç. Yılmaz (ed.). 5. Tokat Sempozyumu, 14-15-16 Ekim 2022. Tokat: Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi. P. 27-41. https://www.scribd.com/document/1002818600/5-Tokat-Sempozyumu-1-Cilt

Bayrı B.K., 2020. Warriors, Martyrs, and Dervishes: Moving Frontiers, Shifting Identities in the Land of Rome (13th-15th Centuries). Leiden: Brill. https://brill.com/display/title/55940 DOI: https://doi.org/10.1163/9789004415843_005

Bekker-Nielsen T., 2021. Evliya Çelebi in Vezirköprü. Cedrus 9. P. 459-472. https://dergipark.org.tr/en/pub/cedrus/article/959455 DOI: https://doi.org/10.13113/CEDRUS.202123

Bekker-Nielsen T., 2023. Textual problems in the Danişmendname. Mediterranean Journal of Humanities 13. P. 59-70. http://proje.akdeniz.edu.tr/mcri/mjh/13/MJH-13-5-Tonnes_BEKKER_NIELSEN.pdf DOI: https://doi.org/10.13114/MJH.2023.593

Bosworth C.E., 2004. The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual. Edinburgh: Edinburgh University Press.

A., Winfield D., 1985. The Byzantine monuments and topography of the Pontos. Washington, DC: Dumbarton Oaks Research Library and Collection. https://archive.org/details/bryer-winfield-1985-byz-pontus-01-02/page/n721/mode/2up

Cahen C., 1968. Pre-Ottoman Turkey: a General Survey of the Material and Spiritual Culture and History c. 1071-1330. London: Sidgwick and Jackson.

Çetin C., 2013. Ulak Yol Durak Anadolu Yollarında Padışah Postaları (Menzilhaneler)(1690-1750). Istanbul: Hikmetevi. https://archive.org/details/cemal-cetin-anadolu-yollarindapadisah-postalari-ulak-yol-durak/page/n1/mode/2up

Dedes Y., 1996. Battalname: English Translation, Turkish Transcription, Commentary and Facsimile. 1-2. Cambridge. MA: Department of Near Eastern Languages and Civilizations. Harvard University.

Demir N., 2002. Dānişmend-name: Critical Edition, Turkish Translation, Linguistic

Analysis, Glossary, Facsimile. Cambridge. MA: Department of Near Eastern Languages and Civilizations. Harvard University.

Demir N. 2020. Dānişmendname: Eski Türkiye Türkcesi, Türkiye Türkcesi, Dil incelemesi ve sözlük. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.

Erciyas D.B., 2021. Komana’da Bizans’tan Selçuklu’ya Geçişte Kimlik, Nüfus Dinamikleri ve Kırsal Ekonomi. K. Durak, N. Necipoğlu, T. Uyar (eds). Türkiye’de Bizans Çalışmaları: Yeni Araştırmalar, Farklı Eğilimler. Istanbul: Türkiye Bankasi Kültür Yayınları. P. 103-118.

Fleischer C.H., 2016. Bureaucrat and Intellectual in the Ottoman Empire: the historian Mustafa Âli (1541-1600). Princeton. NJ: Princeton University Press.

Galmés de Fuentes A., 1979. Le Charroi de Nîmes et la tradition arabe. Cahiers de civilisation médiévale. 22. P. 125-137. https://www.persee.fr/doc/ccmed_0007-9731_1979_num_22_86_2102 DOI: https://doi.org/10.3406/ccmed.1979.2102

Hamilton W.J., 1842. Researches in Asia Minor, Pontus and Armenia 1-2. London: John Murray. https://archive.org/details/Travel1838HamiltonArm/page/n13/mode/2up

İzmirler Y., 2023. Dânişmendli devleti paraları: The Coins of the Danishmendids. İstanbul: Ege Yayinları.

Karasu Y.E., 2021. Komana Örneği Üzerinden Anadolu Selçuklu Dönemi Kırım Seramik Ticareti ve Usta Göç Hareketliliği. Karadeniz Araştırmaları. 18/71. P. 717-733. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/2277564 DOI: https://doi.org/10.12787/KARAM1744

Köroğlu K., Danişmaz H., 2018. The Origin of Stepped Rock-Cut Tunnels in Eastern Anatolia. Ancient Near Eastern Studies 55. P. 107-124. https://www.academia.edu/36806332/The_Origin_of_Stepped_Rock_Cut_Tunnels_in_Eastern_Anatolia

Kurşun Z., Kahraman S.A., Dağlı Y., 1999. Evliya Çelebi Seyahatnamesi Topkapı Saray

Kütüphanesi Bağdat 304 Numaralı Yazmanın Transkripsiyonu. 2 kitap. Istanbul: Yapı Kredi Yayınları.

Lindahl C., 2012. Singers and Tales in the 21st Century: The Legacies of Milman Parry and Albert Lord. Fabula 52. P. 302–307. https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/fabula-2011-0025/html DOI: https://doi.org/10.1515/fabula-2011-0025

Mélikoff I., 1960. La geste de Melik Dānişmend: Étude critique du Dānişmendname, 1-2. Paris: Institut Français d’Archéologie d’Istanbul. https://archive.org/details/melikoff1960danishmendname

Meulder M., 2013. Le ”cheval de Troie” sous une autre forme. Le guerrier déguisé en marchand: exemples antiques et médiévaux. Nouvelle Mythologie Comparée. 1. P. 1-42. https://www.academia.edu/86881069

Meulder M., 2014. Le stratagème normand de l’homme mort pour s’emparer d’une place forte a-t-il une origine indo-européenne? Classica et Mediaevalia 64. P. 287-366.

Mordtmann A.D., 1876. Die Dynastie der Danischmende. Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft. 30. P. 467–486. https://www.jstor.org/stable/i40131977

Oikonomidès N., 1983. Les Danishmendides, entre Byzance, Bagdad et le sultanat d’Iconium. Revue Numismatique. Series 6. 25. P. 189-207. https://www.persee.fr/doc/numi_0484-8942_1983_num_6_25_1843 DOI: https://doi.org/10.3406/numi.1983.1843

Purton P., 2010. A History of the Early Medieval Siege: c. 450-1200. Martlesham: Boydell& Brewer. Reichl K., 2000. Singing the Past: Turkic and Medieval Heroic Poetry, 2nd edition. Ithaca, NY: Cornell University Press. https://muse.jhu.edu/book/65032

Sökmen E., 2009. Characteristics of the Temple States in Pontos, J.M. Højte (ed.), Mithradates VI and the Pontic Kingdom. Aarhus: Aarhus University Press. P. 277-288. https://antikmuseet.au.dk/fileadmin/www.antikmuseet.au.dk/Pontosfiler/BSS_9/BSS9_16_sokmen.pdf DOI: https://doi.org/10.2307/jj.35529233.19