Функционирование глагола bol- в аналитических конструкциях в правовых документах уйгурских гражданских актов X–XIV веков

Р.А.  Авакова; А.А. Авалиев; Е. Баят

doi:10.32523/2664-5157-2026-2SI-32-55

Авторлар

Р.А. Авакова әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті https://orcid.org/0000-0003-4631-1755
А.А. Авалиев Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті https://orcid.org/0000-0001-5284-8693
Е. Баят Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті https://orcid.org/0000-0002-1056-1683

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2026-2SI-32-55

Кілт сөздер:

ескі ұйғыр тілі, құқықтық құжаттар, bol- етістігі, аналитикалық конструкциялар, құқықтық мәртебе, азаматтық актілер, көмекші етістік, құқықтық және сот дискурсы, семантика, тарихи грамматика

Аннотация

Мақалада X–XIV ғасырларға тән көне ұйғыр ескерткіштеріндегі азаматтық актілер негізіндегі құқықтық құжаттардың аналитикалық құрылымындағы bol- етістігінің қызметі мен қолданысы лингвистикалық, тарихи-филологиялық тұрғыдан қарастырылады. Аталмыш етістікпен жасалған фразеологиялық тіркестер мен олардың семантикасын талдауға айырықша назар аударылады. Өйткені бұл етістік көне ұйғыр тілінің байырғы жазба дәстүрінде фразеологиялық, идиомалық құрылымдарды түзуде және заңдық, предикативтік қатынастар мен стандартты формулаларды қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Осы мақаланың зерттеу мақсаты X–XIV ғасырлардағы ұйғыр азаматтық актілеріндегі құқықтық және заңдық құжаттар құрамындағы bol- етістігінің аналитикалық құрылымдарда қолданылу ерекшеліктерін анықтау, сондай-ақ сол кезеңдегі көне ұйғыр тілі жүйесіндегі семантикалық қызметтерін айқындау болып табылады. Зерттеу салыстырмалы-тарихи, сипаттамалы, құрылымдық-семантикалық және контекстуалдық талдау әдістеріне негізделеді. Эмпирикалық дереккөз ретінде X–XIV ғасырлардағы ұйғыр азаматтық актілерінің мәтіндері, атап айтқанда сатып алу-сату келісімдері, қарыз қолхаттары, неке шарттары және өзге де құқықтық құжаттар пайдаланылды. Жұмыстың ғылыми жаңалығы – алғаш рет bol- етістігінің ұйғыр азаматтық актілеріндегі қызметіне кешенді талдау жасалып, ортағасырлық ұйғыр тілінің құқықтық дискурсындағы аналитикалық құрылымдардың қолданылу ерекшеліктері анықталды. Бұған дейінгі зерттеулерде бұл мәселелер арнайы қарастырылмаған. Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, bol- етістігі есімдермен, сын есімдермен, көсемше тұлғаларымен тіркесе отырып, негізгі емес, көмекші етістік ретінде белсенді қолданылған және аналитикалық құрылымдарда тұрақты құқықтық клишелерді қалыптастырған. Бұйрық рай формасында қолданылатын bolsun формасы сол кезеңнің құқықтық тәжірибесіне қатысты талаптарды, ниеттерді және нормативтік ережелерді айқындайтын құқықтық құжаттардағы ең жиі кездесетін түрі болып табылады. Осы форма арқылы меншік құқығы, мәртебелік қатынастар және құқықтық жауапкершілік секілді ұғымдар бекітілген. Бұл құрылымдар шарттарда бекітілген тараптардың құқықтары мен міндеттерін айқындайды. Мәселен, құқықтық мәтіндерде жиі кездесетін мысалдар: ärkligbolsun «иелік етуді», korsuzbolsun «жауапкершіліктен босатуды», korlubolsun «жауапкершілік жүктеуді» білдіреді. Келтірілген мысалдардан bol- етістігінің семантикалық өрісінің едәуір кеңейіп, ондаған мағыналарды қамтығанын көруге болады. Ол негізінде «болу» және «айналу» мағыналарымен қатар, «міндеттілік», «рұқсат», «шарттылық» немесе «тыйым» сияқты модальды-құқықтық реңктерді де білдіреді. Есім компоненттерімен тіркескенде bol- етістігі предикативтік құрылымдарды қалыптастырып қана қоймай, құқықтық тұжырымдардың нақтылығы мен айқындығын қамтамасыз етуге қатысады және құжат тіліне бірізділік беріп, тұрақты құқықтық терминологияның қалыптасуына ықпал етеді.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Р.А. Авакова, әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті

филология ғылымдарының докторы, профессор

А.А. Авалиев, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті

PhD докторант, Түркітану және тіл теориясы кафедрасы

Е. Баят, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті

PhD, аға оқытушы, филология факультеті

Әдебиет

Ablikim Yasin, 2001. Issledovanie yazykovoj struktury svetskih dokumentov na ujgurskom pis'me iz Turfana [Research on the language structure of secular documents in Uyghur script from Turpan]. Urumchi: Sin'czyanskij universitet. 176 p. [in Russian].

Ahat Ablimit, 1989. Qädimki uyghur tili lughiti [Dictionary of the Old Uyghur language]. Urumchi: Shinjan yaşlar-ösmürlär näşriyati. 548 p. [in Uyghur].

Iskhakov G.M., Litvinskiy B.A., Sherkova T.A. et al., 1991. Kratkaya istoriya uygurov: [A Brief History of the Uyghurs]. Alma-Ata: Gylym. 254 p. [in Russian].

Litvinskiy B.A. (ed.), 1992. Vostochnyy Turkestan v drevnosti i rannem srednevekov’e: etnos, yazyki, religii: [Eastern Turkestan in Antiquity and the Early Middle Ages: Ethnos, Languages, Religions]. Moscow: Nauka. 688 p. [in Russian].

Malov S.E., 1951. Pamyatniki drevletyurkskoj pis'mennosti: teksty i issledovaniya [Monuments of ancient Turkic writing: texts and research]. Moskva; Leningrad: Izd-vo AN SSSR. 451 p. [in Russian].

Nadelyaev V.M., Nasilov D.M., Tenishev E.R., Shcherbak A.M., 1969. Drevnetyurkskiy slovar’: [Old Turkic Dictionary]. Leningrad: Nauka. 677 p. [in Russian].

Tugusheva L.Yu., 1975. Yazyk delovyh dokumentov kak funkcional'no-lingvisticheskaya raznovidnost' literaturno-pis'mennogo yazyka v drevneujgurskom obshchestve [The language of business documents as a functional-linguistic variety of the literary written language in ancient Uyghur society]. Pis'mennye pamyatniki i problemy istorii kul'tury narodov Vostoka [Written monuments and problems of the history of culture of the peoples of the East]. P. 70–73. [in Russian].

Tenishev E.R. (ed.), 1997. Yazyki mira. Tyurkskie yazyki: [Languages of the World. Turkic Languages]. Bishkek: Kyrgyzstan. 543 p. [in Russian].

Tugusheva L.Yu., 2013. Ujgurskie delovye dokumenty X–XIV vv. iz Vostochnogo Turkestana [Uyghur business documents of the 10th–14th centuries from East Turkestan]. Moskva: Vostochnaya literatura. 328 p. [in Russian].

Arat R. Rahmeti, 1964. Eski Türk Hukuk Vesikaları [Old Turkish Legal Documents]. Türk Kültürü Araştırmaları. 1(1). P. 1–53. [in Turkish].

Caferoğlu A., 1993. Eski Uygur Sözlüğü [Old Uyghur Dictionary]. İstanbul: Endurum Kitabevi. 210 p. [in Turkish].

Eraslan K., 2023. Eski Uygur Türkçesi Grameri [Grammar of Old Uyghur Turkish]. İstanbul: Türk Dil Kurumu Yayınları. 550 p. [in Turkish].

Erdal M., 2004. A Grammar of Old Turkic. Leiden; Boston: Brill. 575 p.

Keskin B., 2019. Eski Uygur hukuk belgelerinde kısaltmalar [Abbreviations in Old Uyghur legal documents]. International Journal of Old Uyghur Studies. 1(2). P. 233–248. [in Turkish].

Korkmaz S., 2022. Uygur Hukuk Vesikaları Üzerine Türkçe Literatürün Hukuki Tahlili [Legal Analysis of Turkish Literature on Uyghur Legal Documents]. Adalet Dergisi. 69. P. 249–291. [in Turkish].

Saral R., 2023. Eski Uygur Türkçesi hukuk belgeleri üzerine değerlendirme [An evaluation of Old Uyghur Turkish legal documents]. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi. 63(1). P. 261–268. [in Turkish].

Sayit M., Yüsüp I., 2000. Qedimki uyghur yéziqidiki wesiqiler [Documents in the Old Uyghur script]. Ürümchi: Shinjang xelq neshriyati. 445 p. [in Uyghur].

Şen S., 2017. Eski Uygur Türkçesi dersleri [Old Uyghur Turkish lessons]. 3. baskı. İstanbul: Kesit Yayınları. 303 p. [in Turkish].

Wilkens J., 2021. Handwörterbuch des Altuigurischen [Handy Dictionary of Old Uyghur]. Göttingen: Universitätsverlag Göttingen. 929 p. [in German].

耿世民 (Geng Shimin), 2006. Huihuwen shehui jingji wenshu yanjiu [Research on Old Uyghur Socio-Economic Documents]. Beijing: Central Nationalities University Press. 327 p. [in Chinese].