Мәмлүк-қыпшақ тіліндегі «Китаб Муқаддима» қолжазбасына (XV ғасыр) мәтінтанулық талдау: Айа-Софийа MS 1451 және Фиқһ Ханафи MS 721 нұсқалары негізінде

К.К.  Аубакирова; М.М.  Исаханова Кырджа

doi:10.32523/2664-5157-2026-2SI-56-76

Авторлар

К.К. Аубакирова Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті https://orcid.org/0000-0002-9555-3753
М.М. Исаханова Кырджа Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті https://orcid.org/0000-0002-8067-4456

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2026-2SI-56-76

Кілт сөздер:

мәтінтану, араб тілі, мәмлүк-қыпшақтар, мәмлүк-қыпшақ тілі, ортағасырлық қолжазбалар, түркі жазба ескерткіштері, әс-Самарқанди, «Китаб Муқаддима», Фиқһ Ханафи MS 721, Айа-Софийа MS 1451

Аннотация

Кез-келген ұлттың тарихы мен діні, мәдениеті мен тілі туралы құнды деректер біздің заманға дейін жеткен көне жазба мұраларда сақталған. Түркі әлеміне ортақ осындай жазба мұралардың қатарына мәмлүктер дәуірінде араб графикасымен жазылған қыпшақ тіліндегі жазба ескерткіштерді жатқызуға болады. Мәмлүк-қыпшақ тіліндегі лингвистикалық және әдеби ескерткіштер жан-жақты зерделеніп жүргенімен, діни еңбектер әлі де зерттеуді қажет етеді. Осы кезге дейін кейбір нұсқалары беймәлім болып келген қыпшақша діни еңбектердің бірі – «Китаб Муқаддима» қолжазбасы. Осы мақалада Самарқан қаласынан шыққан ислам әлемінің ғұламасы Әбу Ләйс әс-Самарқандидің мәмлүк-қыпшақ тіліне аударылған «Китаб Муқаддима» жазба ескерткішінің қолжазбалық нұсқалары, оның ішінде ғылыми айналымға енгізілмеген мысырлық (Фиқһ Ханафи MS 721) нұсқасы қарастырылады. Қолжазбаның ғылымда белгілі ыстамбұлдық нұсқасы (Айа-Софийа MS 1451) жан-жақты қарастырылса, кониялық (узлук) және басқа да қыпшақша нұсқалары әлі де кешенді түрде зерттелуі керек. Ал зерттеу нысаны ретінде алынған бұл қолжазбаның мысырлық нұсқасы туралы әлемдік түркітану ғылымында ешқандай мәлімет кездеспейді. Шетелдік қолжазбалар қорындағы ізденістер нәтижесінде Каир қаласындағы (Мысыр) Дар әл-кутуб кітапханасында сақталған «Китаб Муқаддима Әбу Ләйс әс-Самарқанди» («كتاب مقدمة أبو الليث السمرقندي») қолжазбасының тағы бір қыпшақша нұсқасы анықталды. Қолжазба Фиқһ Ханафи бөлімінде 721 нөмірімен сақталған. Ұсынылып отырған мақаланың мақсаты – осы қолжазбаның жаңадан анықталған мысырлық нұсқасына толық сипаттама беріп, бізге белгілі ыстамбұлдық нұсқасымен салыстыра зерттеп, ғылыми айналымға енгізу. Қолжазбаны кешенді зерттеу мақсатында тарихи-салыстырмалы, графикалық құрылымды жүйелеу, деректанулық, палеографиялық, кодикологиялық және мәтінтанулық талдау әдістері қолданылды. Қолжазбаның палеографиялық сипаты оның жазу стилі, каллиграфия түрі, графикалық жүйесі, жазу тәсілі арқылы, ал кодикологиялық сипаты оның материалдық құрылымы, бет композициясы, қағаз сапасы, сия түрі және қосымша белгілері арқылы анықталды. Мәтінтанулық талдау нәтижесінде қолжазбаның мәмлүк-қыпшақ жазба дәстүріне жататыны анық байқалды. Жазу стилі мен графикалық ерекшеліктеріне сүйене отырып, оның ХІІІ-ХV ғасырлардағы мәмлүк кезеңіне тән үлгіге сәйкес құрастырылғаны айқындалды. Қолжазбаның Фиқһ Ханафи MS 721 нұсқасын араб тіліндегі діни мәтінді қыпшақ тілді аудиторияға түсіндіруге арналған ислами медреселік дәстүрдегі маңызды оқу құралы ретінде қарастыруға болады. Сондықтан бұл жазба ескерткіш мәмлүктер дәуіріндегі Мысыр қоғамы ғана емес, сонымен қатар олармен тарихи-мәдени байланыста болған Дешті қыпшақ халықтарына қатысты құнды дереккөз болып табылады.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

К.К. Аубакирова, Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті

PhD, шетел тілдері және аударма кафедрасының аға оқытушысы

М.М. Исаханова Кырджа , Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті

Ph.D, Түркітану және Шығыс елдерінің тарихы кафедрасының оқытушысы

Әдебиет

Aubakirova Q.Q., 2023. Irshadul-muluk uas-salatin eskertkishindegi (XIV gh.) teolingvistikalyq kengistik [The theolinguistic space in the monument “Irshad al-Muluk wa al-Salatin” (14th century)]. Qyzylorda: Zhienai. 160 p. [in Kazakh].

Dasturli Islam jauharlary: orta gasyrlarda (X–XVI gg.) jazylgan dini enbekter men shygarmalardan uzindiler jinagy [Traditional Islamic Gems: excerpts from religious works and writings of the medieval period (10th–16th centuries)], 2016. Astana. 392 p. [in Kazakh].

Demirci, J., 2003. Cumhuriyet’in 80. Yilinda türkiye’de memlûk-kipçak türkçesi çalişmalari [Studies on Mamluk-Kipchak Turkish in Turkey on the 80th Anniversary of the Republic]. Turkoloji Dergisi. 16(2). P. 53-63. https://doi.org/10.1501/Trkol_0000000031 [in Turkish].

D’Hulster K., 2025. Qayt Sharifi’s Turkic Class Notes and Tamurbay’s First Arabic Scribbles: Language and Education at the Mamluk Barracks. Mamluk Studies Review. Vol. 28. P. 39-103.

Ezhelgi dauir adebietinin antologiyasy: Altyn Orda dauirindegi adebi zhadigerler (dini-didaktikalyk shygarmalar) [Anthology of Ancient Literature: Literary Heritage of the Golden Horde Period (religious-didactic works)], 2020. Almaty: Evo Press. 576 p. [in Kazakh].

Isahanova M., 2024a. Teolingvisticheskaya rukopis “Kitab Mukaddima Abu al-Lays as-Samarkandi” sredi tsennykh rukopisey na mamlyuksko-kipchakskom yazyke [Theolinguistic manuscript “Kitab Mukaddima Abu al-Lays as-Samarkandi” among valuable manuscripts in the Mamluk-Kipchak language]. Proceedings of the Second International Scientific Conference “Modern Science: Fundamental and Applied Aspects”. Rome, 3-14 August 2024. P. 29-33. https://doi.org/10.5281/zenodo.13344447 [in Russian].

Issakhanova M., 2024b. The Importance of Abu al-Lays as-Samarkandi in Spreading Islam among the Mamluks and the Significance of His Manuscript “Al-Muqaddim fi-s-Salat” (“Introduction to Prayer”). Proceedings of the XI International Scientific and Practical Conference “Theoretical and Practical Perspectives of Modern Science”. Stockholm, Sweden, 27-28 August 2024. P. 27–28. https://doi.org/10.5281/zenodo.13647167

Kılıç A., 2018. Kitab-ı Mukaddime-i Ebu’l-Leysi’s-Semerkandi. Dil Arastirmalari [The Introduction to the Book of Abu'l-Leysi's-Samarqandi. Language Studies]. 12 (23). P. 330-333. [in Turkish].

Ozgur C., 2014. Memluk Kipchakchasyla yazylmysh Kitab-ı Mukaddime-i Ebu’l-Leys es-Semerkandi’nin soz varlygy [Vocabulary of the work “Kitab-ı Mukaddime-i Ebu’l-Leys es-Semerkandi” written in the Mamluk-Kipchak language]. Turk Dunyasy Bilgeler Zirvesi [Summit of the Wise Men of the Turkic World]. Eskisehir. P. 525-534. [in Turkish].

Ozkan A., 2000. Kitab-ı Mukaddime-i Ebu’l-Leysi’s-Semerkandi’nin dil ozellikleri [Linguistic features of “Kitab-ı Mukaddime-i Ebu’l-Leysi’s-Semerkandi”]. SDU Fen-Edebiyat Fakultesi Sosyal Bilimler Dergisi. No. 5. P. 177-200. [in Turkish].

Ozkan A., 2018. Kitab-ı Mukaddime-i Ebu’l-Leysi’s-Semerkandi: Girish, inceleme, metin, dizinler, tipkibasym [“Kitab-ı Mukaddime-i Ebu’l-Leysi’s-Semerkandi”: Introduction, analysis, text, indices, facsimile]. Konya: Palet Yayinlari. 275 p. [in Turkish].

Sadykbekov Q.A., 2016. Kitab Muqaddima Abu Lays as-Samarkandi eskertkishi zhane onyn tili [The monument “Kitab Muqaddima Abu Lays as-Samarkandi” and its language]. Almaty: Tangbaly. 412 p. [in Kazakh].

Sadykbekov, K.A., 2025. -A, -e zhane -u, -u kosemshe zhurnaqtarynyng funkcionaldyq semantikalyq erekshelikteri (mamluk qypshaq eskertkishteri negizinde) [-A, -e and -u, -u converb suffixes: functional-semantic features (based on Mamluk Kipchak monuments)]. Tiltanym. 100 (4). P. 36–44. https://doi.org/10.55491/2411-6076-2025-4-36-44 [in Kazakh].

Shalkarov D., Aubakirova K., 2023. The Reflection of Religious Worldviews in Islamic Culture in the Work “Irshad al-Muluuk wa as-Salatiin”. Eurasian Journal of Religious Studies. 33 (1). P. 58-67. https://doi.org/10.26577//EJRS.2023.v33.i1.r7

Toparli R., 1992a. Irshadul-muluk ves-selatin [Irshad al-Muluk wa al-Salatin]. Ankara: TDK yayinlari. 627 p. [in Turkish].

Toparli R., 1992b. Kitab Mukaddime Ebu Leys es-Semerkandi [The book “Mukaddima” by Abu Leys as-Samarkandi]. Ankara: TDK yayinlari. 100 p. [in Turkish].

Zajackowski A., 1962. Le traite Arabe, Mukaddima d’Abou’l-Lait as-Samarkandi en Version Mamelouk-Kiptchak [The Arabic treatise “Mukaddima” by Abu’l-Lait as-Samarkandi in the Mamluk-Kipchak version]. Warszawa. 108 p. [in French].