«Орал батыр» және «Қобыланды батыр» эпостарындағы орнитологиялық бейнелер

A. Ташағыл; А.Ж. Шәріп; А.Б. Тоқторбаева

doi:10.32523/2664-5157-2026-2-182-201

Авторлар

A. Ташағыл Фатих Султан Мехмет Вакыф университеті https://orcid.org/0000-0002-1435-8877
А.Ж. Шәріп Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті https://orcid.org/0000-0001-6704-2246
А.Б. Тоқторбаева Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті https://orcid.org/0009-0008-6601-0187

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2026-2-182-201

Кілт сөздер:

эпос, түркі халықтары, башқұрт, қазақ, орнитология, бейне, Самрау, Һомай, сұңқар, мифопоэтика, мәтінтану

Аннотация

Мақала башқұрттың «Орал батыр» және қазақтың «Қобыланды батыр» эпостарындағы орнитологиялық бейнелерді мифопоэтика және мәтінтану тұрғысынан салыстыра қарастырып, олардың мифологиялық, рәміздік, семантикалық және поэтикалық функцияларын өзара сабақтастықта зерделеуге арналған. Зерттеу нысаны ретінде екі батырлық эпостың классикалық нұсқаларының мәтіндеріне талдау жасалған. Түркі эпосы бойынша ізденістердің көптігіне қарамастан, оның құрылымындағы орнитологиялық бейнелер әлі жете зерттелмеген және еңбектердің көбінде жекелеген шығармалар ғана талданып, компаративтік көзқарас қамтылмаған. Мақаланы әзірлеу барысында авторлар тақырыпқа қатысты тарихи дереккөздерге, этнографиялық мәліметтерге, сондай-ақ фольклортану мен әдебиеттану саласындағы іргелі ғылыми еңбектерге жүгінген. Зерттеудің әдіснамалық негізін мәтінтанулық, семантикалық-символдық, салыстырмалы-типологиялық және мифтік-поэтикалық талдау әдістерін ұштастыратын кешенді тәсіл құрап, бұл мәтіндік материалдардың құрылымдық-мазмұндық мәнін ашуға, башқұрт және қазақ эпикалық дәстүрлеріндегі дүниетанымның архетиптік негіздерін анықтауға мүмкіндік берді. Зерттеу нәтижелері бойынша екі эпостың да поэтикалық құрылымында құстардың маңызды орын алатыны, бірақ олардың семантикалық және функционалдық сипаттарында айтарлықтай айырмашылықтар бар екені айқындалды. «Орал батыр» құбайырында орнитоморфтық бейнелер космогониялық және сакралды түсініктермен тығыз байланысты дербес мифологиялық кейіпкерлер түрінде көрініс тапқан. Самрау, Һомай (аққу), Айхылу (үйрек) секілді құс бейнелері «аспан әлемінің» өкілдері ретінде Көк, Күн, Ай символикасын танытып, жер мен көк арасында медиаторлық қызмет атқарады. Антропоморфтық тұрпатта көрінетін бұл бейнелер ғаламның үшқабатты моделін (жоғарғы, ортаңғы, төменгі әлемдер) құрылымдауда жетекші рөлге ие. Эпоста құстар тек тотемдік немесе культтік символдар ғана емес, сонымен бірге сөйлеу және кейпін өзгерту қабілеті бар, мифтік оқиғалардың белсенді қатысушысы ретінде бой көрсетеді. «Қобыланды батыр» жырында құс бейнелері өзгеше сипатталып, сұңқар, бүркіт пен қаршыға батырлық эпос поэтикасына тән тұрақты эпитеттер, теңеулер мен метафоралық қолданыстар арқылы қаһарманның дара болмысын асқақтатуға қызмет етеді. Мақалада сұңқар бейнесінің әмбебаптығы дәлелденіп, оның әйел кейіпкерлерге (Қарлыға, Құртқа) де қатысты қолданылғандығы көрсетіледі. Дәстүрлі фольклорлық шаблондардың (қарлығаш, аққу, сандуғаш, тоты) «жыртқыш құс» символикасына ауысуы ер адамдарға ғана тән нышандар шеңберінен шығып, жауынгер әйел архетипін жандандырады. Сондай-ақ, эпостың көркемдік өрімінде зооморфты (тұлпар) және орнитоморфты (сұңқар) кодтардың бинарлы параллелизмі байқалады. Қос эпоста да қарға/құзғын бейнесі кездесіп, амбивалентті сипатта көрінеді: архаикалық қабатта («Орал батыр») ол демиург және ілкі баба (қарғаның монологы, Катилдің туындағы бейне) ретінде сипатталса, оқиғалық контексте («Қобыланды батыр») қауіп-қатер мен өлімді ишаралайтын қайғылы жағдайдың хабаршысы боп суреттеледі. Осылайша, орнитологиялық бейнелерді кешенді талдау түркі эпосының семиотикасын тереңірек түсінуге септігін тигізеді және осы бағыттағы болашақ зерттеулерге негіз болады.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

A. Ташағыл, Фатих Султан Мехмет Вакыф университеті

тарих ғылымдарының докторы, профессор, тарих кафедрасы

А.Ж. Шәріп, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

филология ғылымдарының докторы, түркітану кафедрасының қауымдастырылған профессоры

А.Б. Тоқторбаева, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

PhD докторант

Әдебиет

Aminev Z.G., 2013. Epos «Ural - Batyr» i mifologiya bashkir [The epic “Ural - Batyr” and the mythology of the Bashkirs]. Ufa: DizainPress. 160 p. [in Russian].

Auezuly M., 1927. Аdebiet tarihy [History of Literature]. Kyzylorda: Tashkent. 198 p. [in Kazakh].

Babalar sozı: 100 tomdyq. Batyrlar jyry [Words of the ancestors: 100 volumes. Poems of heroes], 2006. V.38. Astana: Foliant. 332 p. [in Kazakh].

Bashkort halyk eposy. Ural - Batyr [Bashkir folk epos. Ural - Batyr], 2017. Translation by А. X. Khakimov. Ufa: Kitap. 260 p. [in Bashkir].

Bashkort halyk ijady. Osonso tom. Epos [Bashkir folklore. The third volume. Epic], 1998. Ufa: Kitap. 448 p. [in Bashkir].

Berdibay R., 1995. Epos – el qazynasy [The treasure of the nation]. Almaty: Rauan. 352 p. [in Kazakh].

Cirlot J.E. A., 2001. Dictionary of Symbols. Routledge. 507 p.

Galin S., 2009. Bashkort halkynyn auyz-tel ijady [Ural literature of the Bashkir people]. Ufa: Kitap. 472 p. [in Bashkir].

Dautova G., 2025. Turki eposyndagy qorgaushy batyr beinesi (genezis jane tipologia) [The image of the protector hero in the Turkic epic (genesis and typology)]. Almaty: Kazakh University. 220 p. [in Kazakh].

Eliade M., 1964. Shamanism: Archaic Techniques of Ecstasy (Bollingen Series LXXV). New York: Bollingen Foundation. 610 p.

İlimbetova A.F., 2023. Obraz mificheskoi ptisy Humai v tradisionnom mirovozzrenii bashkir [The image of the mythical bird Humay in the traditional Bashkir worldview]. İzvestia Altaiskogo gosudarstvennogo universiteta [Journal of the Altai State University]. Vol. 131. No. 3. P. 61–67. [in Russian].

Korogly Kh., 1976. Oguzskiy geroicheskiy epos [Oguz heroic epic]. Moscow: Nauka. 239 p. [in Russian].

Qondybai S., 2018. Baiyrgy qazaq dunietanymynyn negizderi [Fundamentals of the ancient Kazakh worldview]. Almaty: “Kazakh language” publishing house. 480 p. [in Kazakh].

Kotov V. G., 2006. Bashkirskii geroicheskii epos «Ural-batyr» istoriko-mifologicheskie osnovy [Bashkir heroic epic “Ural-batyr”: historical and mythological foundations.]. Ufa: Gilem. 408 p. [in Russian].

Margulan A.Kh., 1985. Ejelgi jyr anyzdar [Ancient Poems and Legends]. Almaty: Writer. Almaty: Jazushy. 368 p. [in Kazakh].

Meletinsky E.M., 1963. Proiskhozhdenie geroicheskogo eposa. Rannie formy i arkhaicheskie pamyatniki [The origin of the heroic epic. Early forms and archaic monuments]. Мoscow: Izdatelstvo vostochnoi literatury. 462 p. [in Russian].

Meletinskii E.M., 2000. Poetika mifa [Poetics of myth]. Moscow: Publishing company “Eastern Literature” of the Russian Academy of Sciences. 407 p. [in Russian].

Mirzaev T., 2009. Epos i skazitel [Epik and storyteller]. Tashkent: Fan. 410 p. [in Russian].

Nurmagambetova O., 2003. Qazaqtyng qakharmandyq eposy “Qobylandy batyr”. – “Kazakhskiy geroicheskiy epos “Qobylandy batyr” [Kazakh heroic epic Koblandy batyr]. Almaty: Deshti Qypshaq. 480 p. [in Kazakh and Russian].

Propp V. Ya., 1986. İstoricheskie korni volshebnoi skazki [Historical Roots of the Fairy Tale]. Leningrad State University Publishing House. Leningrad: Leningrad State University Publishing House. 370 p. [in Russian].

Propp V.Ya., 2001. Morfologia volshebnoi skazki [Morphology of a fairy tale]. Moscow: Labirint. 192 p. [in Russian].

Pukhov I.V., 1962. Yakutskiy geroicheskiy epos olonkho: osnovnye obrazy [Yakut heroic epic olonkho: main imagery]. Moscow: Izdatelstvo Akademii nauk SSSR . 255 p. [in Russian].

Radlov V.V., 1866. Obraztcy narodnoi literatury tyurkskikh plemen, zhivushikh v Yuzhnoi Sibiri i Dzungarskoi stepi. Ch. 1: Podnarechiya Alataya: altaitcev, teleutov, chernovykh i lebedinskikh tatar, shortcev i sayantsev [Samples of folk literature of the Turkic tribes living in Sourthen Siberia and the Dzungaian Steppe. Part 1: Sub-dialects of Altai: Altaians, Teleuts, Black and Lebedin Tatars, Shaors and Sayans]. Saint-Petersburg: Tipografiya Impratorskoi akademii nauk. 454 p. [in Russian].

Radlov V.V., 1870. Obraztcy narodnoi literatury tyurkskikh plemen, zhivushikh v Yuzhnoi Sibiri i Dzungarskoi stepi. Ch. 3: Kirgizskoe narechie. Saint-Petersburg. [n.p.]. 712 p. [in Russian].

Radlov V.V., 1885. Obraztcy narodnoi literatury severhykh tyurkskikh plemen. Ch. 5: Narechie dikokamennykh kirgizov [Samples of folk literature of the Northern Turkic tribes. Part.5: Dialect of the Dikokamenny (Kara) kirgiz]. Saint-Petersburg. [n.p.]. 599 p. [in Russian].

Reichl K., 2008. Tyurkskiy epos: traditsii, formy, poeticheskaya struktura [Turkic Ural epic: Traditions, forms, poetic structure] (V.Treyster, Trans.; D.A.Fank, Ed.). Moscow: Vostochnaya literatura. 383 p. [in Russian].

Rahmatullina Z.Ya., 2000. Bashkirskaya tradisiya (sosiolno-filosofski analiz) [Bashkir tradition (social and philosophical analysis)]. Ufa: Publishing House of Bashkir State University. 304 p. [in Russian].

Sagalaev A.S., 1992. Altay v zerkale mifa [Altai in the mirror of myth]. Novosibirsk: Nauka. 176 p. [in Russian].

Safina E.İ., 2025. Obsheturkskiye ornitonimy v tatarskom i tuvinskom yazykah (etnolingvisticheski aspekt) [Common Turkic ornithonyms in the Tatar and Tuvan languages (ethnolinguistic aspect)]. New research of Tuva. No.3. P. 352–370. [in Russian].

Sagitov M. M., 2009. Bashkort halyk eposynyn mifologik ham tarihi nigezzare [Mythological and historical foundations of the Bashkir folk epos]. Ufa: Kitap. 280 p. [in Bashkir].

Suleymanova M.N., 2005. Doislamskie verovaniya i obryady bashkir [Pre-islamic beliefs and rituals of the Bashkirs]. Ufa: RIO BashGU. 146 p. [in Russian].

Sultangareeva R. A., 2023. Bashkirskii narodnyi epos v XXI veke. Bytovanie i ispolnitelskie tradisii (kubairy, issledovania i videomaterialy) [Bashkir folk epics in the 21st century: existence and performance traditions (kubairs, research, and video materials)]. Ufa: Samrau. 234 p. [in Russian].

Stebleva İ. V., 2002. Ocherki tureskoi mifologii: Po materialam volshebnoi skazki [Essays on Turkish Mythology: Based on a Fairy Tale]. Moscow: Vostochnaya literatura. 102 p. [in Russian].

Valikhanov Ch.Ch., 1985. Sobranie sochinenyi v pyati tomakh [Collected works in five volumes] (2nd ed., rev. and enl., Vol.5). Alma-Ata: Glavnaya redaktsiya Kazakhskoy sovetskoy entsiklopedii. pp. 344-346. [in Russian].

Ybyraev Sh., 1993. Epos alemi: qazaqtyng batyrlyq jyrlarynyng poetikasy [The world of epic: poetics of Kazakh heroic songs]. Alamaty: Gylym. 295 p. [in Kazakh].

Zhirmunsky V.M., 1974. Tyurkskiy geroicheskyiy epos [Turkic heroic epic]. Leningrad: Nauka. 727 p. [in Russian].