Түркі тілдерін зерттеудің танымдық және диалектикалық ұстанымдары

Эльмира Оразалиева

doi:10.32523/2664-5157-2020-2-4-47-58

Авторлар

Эльмира Оразалиева Назарбаев Университеті

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2020-2-4-47-58

Кілт сөздер:

когниция, диалектикалық ұстанымдар, философия, түркі тілдері, концептуалды-құрылымдық байланыстар, қазақ тілі

Аннотация

Когнитивті қазақ тіл білімінің теориялық және қолданбалы ұстанымдары қазіргі заманғы өзек-
ті лингвистикалық тенденцияларды да, жаңа тұжырымдамалық тәсілдер мен әдіснамаларды да анықтайды. Бұл
тұрғыда қазақ тіл білімі ғылымындағы тұжырымдамалық және құрылымдық тәсілдердің өзара байланысының
ұстанымдарын зерттеудің маңызы зор. Тіл мен ойлау байланысы орнатылған қоршаған шындықтың немесе қор-
шаған әлемнің тіліндегі бейнесі қазіргі тіл білімінің антропоөзектік сипатын анықтайды. Сонымен, тілдік бірлік-
терді диалектикалық-динамикалық құбылыстар ретінде талдау қазақ халқы әлемінің тілдік және концептуалдық
бейнесін анықтауға, олардың этникалық менталитеті мен ділінің ерекшеліктерін ашуға және жалпы түркі тілдерін
зерттеудің концептуалды қорының негізін қалауға мүмкіндік береді. Нәтижесінде, дәл осы концептуалды методо-
логия тек қазақ тілі үшін ғана емес, басқа түркі тілдері үшін де маңызды диахроникалық және синхрондық зертте-
улер үшін өте жемісті болып шықты. Тілдік танымның тұжырымдамалық-когнитивті теориясы ХХ ғасырдың 20-
30 жылдарында қазақ лингвистикасында тіл, философия, психологиямен түйіскен тұста қалыптаса бастады және
ол адам болмысын танудағы салыстырмалы және құрылымдық тәсілдермен, тіл мен ойлаудың байланысымен
тығыз байланысты. Құрылымдық ұстанымдардың философиялық, логикалық және танымдық бағыттар элементіне
біртіндеп ауысуы қазіргі қазақ тіліндегі семантикалық зерттеулерге негіз болды. Мақалада қазақ ғалымдарының
диахрония мен синхрониядағы зерттеулерінен алынған лингвистикалық бірліктерді талдау арқылы қазақ тілінің
тұжырымдамалық және құрылымдық байланыстары ашылады.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

Эльмира Оразалиева, Назарбаев Университеті

филология ғылымдарының докторы, қазақ тілі және түркітану кафедрасының қауымдастырылған профессоры

Әдебиет

Ývarov A.I. Nelııneınaıa dıalektıka – fılosofskıı metod planetarnogo razýma [Non-linear dialectics - the philosophical method of planetary mind]. Sb.naých.trýdov. Aktýalnye problemy sotsıalno-gýmanıtarnyh naýk 2000 [Collection of scientific works. Actual problems of social sciences and humanities 2000]. // http: //www. Hf. Msiu.ru/nauka 1-5 htm [in Russian].

Danıelıan N.V. K voprosý o sýnostı dıalektıkı? [On the question of the essence of dialectics?]. Sb. Aktýalnye voprosy dıalektıkı (ıstorıko-fılosofskıe aspekty) – Tezısy HIII-ı ejegodnoı naýchno-praktıcheskoı konf. kafedry fılosofıı RAN [Collection. Topical Issues of Dialectics (Historical and Philosophical Aspects). Abstracts of the XIIIth Annual Scientific and Practical Conf. Department of Philosophy, RAS]. 31ıanvarıa – 1 fevralıa. – Moskva, 2000. – P. 59 -61//http://libelli.ru/works/ifran/ifran3.htm#%D0%B8%D0%BB%D0%B8%20%D0%B4%D0%BE%20%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D0%BE.[in Russian].

Loılın A.N., Loılına M.A. Dıalektıka metodov ı naýchnogo poznanııa [Dialectic of methods and scientific knowledge]. In: Sb. Aktýalnye voprosy dıalektıkı (ıstorıko-fılosofskıe aspekty) – Tezısy HIII-ı ejegodnoı naýchno-praktıcheskoı konf. kafedry fılosofıı RAN [Collection. Topical Issues of Dialectics (Historical and Philosophical Aspects). Abstracts of the XIIIth Annual Scientific and Practical Conf. Department of Philosophy, RAS]/ 31 ıanvarıa – 1 fevralıa. - Moskva, 2000. – P. 56 – 59. [in Russian].

Postovalova V.I. Iazyk kak deıatelnost. Opyt ınterpretatsıı kontseptsıı V.Gýmboldta [Language as an activity. The experience of interpreting the concept of W. Humboldt]. Moscow, «Naýka», 1982. 222 p. [in Russian].

Iskakov R., Gabıtov T. Logıka [Logics]. (Almaty, «Rarıtet», 2004, 232 p.). [in Kazakh].

Baıtýrsynov A. Sochınenııa. Stıhı, perevody, ıssledovanııa [Compositions. Poems, translations, research]. Almaty, Jazýshy, 1989. 320 p. [in Kazakh].

Jýbanov K. Issledovanııa po kazahskomý ıazyký [Studies in the Kazakh language]. Almaty, Gylym, 1999. 581 p. [in Kazakh].

Amanjolov S. Osnovy teorıı kazahskogo ıazyka [Fundamentals of the theory of the Kazakh language]. Almaty, Naýchno-ızdatelskıı tsentr «Gylym», 2002. 368 p. [in Kazakh].

Trýdy akademıka Nygmeta Saýranbaeva. Tom II. [Academician Nygmet Sauranbaev’s works. Volume II]. (Almaty, 2000, 392 p.). [in Kazakh].

Saýranbaev N.T. Problemy kazahskogo ıazykoznanııa. Izbrannye trýdy [Problems of Kazakh linguistics. Selected Works]. Alma-Ata, «Nauka», 1982. 352 p. [in Kazakh].

Kaıdar A. Narodnaıa mýdrost (tolkovyı slovar kazahskıh poslovıts ı pogovorok ı ıssledovanıe) [Folk wisdom (explanatory dictionary of Kazakh proverbs and sayings and research)]. Almaty, toganaı T., 2004. 560 p. [in Kazakh].

Kaıdar A. Aktýalnye problemy kazahskogo ıazyka [Actual problems of the Kazakh language]. Almaty, Ana tılı, 1998. 304 p. [in Kazakh].

Kaıdar A. Qanly. Almaty, «Daık-Press», 2004. 610 p. [in Kazakh].

Syzdyk R. Slova govorıat [Words speak]. Almaty, Arys, 2004. 232 p. [in Kazakh].

Syzdyk R. Abaı ı natsıonalnyı lıteratýrnyı ıazyk kazahov [Abai and the national literary language of the Kazakhs]. Almaty, Arys, 2004. 616 p. [in Kazakh].

Syzdyk R. Sıla slova [The power of a word]. Almaty, Sanat, 1997. 224 p. [in Kazakh].

Syzdyk R. Pletenııa ız slov Abaıa [Weaving from the words of Abai]. Almaty, Arys, 2004. 208 p. [in Kazakh].

Orazov M. Semantıka kazahskogo ıazyka [Semantics of the Kazakh language]. Almaty, Raýan, 1991. 216 p. [in Kazakh].