Арал-Каспий аймағындағы керуен-көш бағыттарындағы қоныстар  мен құдықтар: ортағасырлардан – ХХ ғасыр басына дейін

Тәттiгүл Картаева; Салтанат Ашимова

doi:10.32523/2664-5157-2025-3-76-105

Авторлар

Тәттiгүл Картаева әл-Фараби атындағы ҚазҰУ https://orcid.org/0000-0001-6180-4107
Салтанат Ашимова ЮНЕСКО қамқорлығындағы Мәдениеттерді жақындастыру орталығы https://orcid.org/0000-0003-3493-9457

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2025-3-76-105

Кілт сөздер:

Үстірт, Доңызтау, дәстүрлі технология, ортағасыр, құдық этимологиясы, құдық топонимикасы, қатынас жолдары, керуен жолы, көш жолы, халықтық білім

Аннотация

Қоңырат – Қарақобда арасын жалғастыратын қатынас жолы Арал-Каспий аралығын, Аралдың оңтүстік және солтүстік-батысын, Оңтүстік және Солтүстік Үстірт, Ақтөбе қаласының оңтүстігіндегі Қарақобда өзені аралығын қамтиды. Арал-Каспий аңғарына «Тұран жазығы» аталған кең байтақ қазақ жерінің бір бөлігі енеді. Геосаяси тұрғыдан ірі тарихи-мәдени ареалдар Орталық Азия, Алтай-Саян шатқалы, Кавказ, Шығыс Еуропаны жалғаған тарихи магистралды жолдар Еуропа мен Азия арасындағы қарым-қатынасты жүзеге асырған. Арал-Каспий аймағының шөлді, құрғақ, экожүйесінің аса күрделі жерлерімен өткен жолдардың қалыптасу тарихы толық зерттелмеген тақырыпқа жатады. Арал-Каспий аймағындағы тарихи дәуірлерде Орталық Азия мен Батыс арасын байланыстырған қатынас жолдары ХХ ғасырдың 20-30 жылдарының арасына дейін қолданыста болған. Ортағасырлық керуен жолдарының бір бөлігі ХІХ-ХХ ғасырдың бас кезінде Орталық Азия мен Орынбор арасы арқылы Шығыс Еуропаға шығатын сауда жолына қызмет еткен. Қоңырат Хиуа, Үргеніштен шыққан сауда керуенінің алғашқы бекеті болған. Қатынас жолдары бағыты, мақсатына қарай керуен және көш жолдары болып бөлінді. Үстірт үстінен өткен Қоңырат – Қарақобда қатынас жолының бойындағы Ақсай, Ащыайрық, Тұщыайрық, Қайнар, Тасастау мерзімдік қонысының топонимикасын зерттеу барысында құдықтарды құжаттау, сақталу деңгейін сараптау жүзеге асты. Орталық Азия мен ортағасырлық Қызылқала, Кетікқала арасын жалғап жатқан керуен жолының да оңтүстік бөлігі осы көш жолымен түйісті. Ортағасырлық керуен жолдарының белгілі бір бөліктері мал шаруашылығында көш жолдары ретінде қызмет еткен. Керуен-көш жолдарының екіге бөлінетін жол айрықтары керуеншілердің сауда-экономикалық мақсатына, көшпелілердің мерзімдік қоныстарын игеруіне қарай қалыптасқан. Қоңырат – Қарақобда керуен-көш жолының оңтүстік бөлігі «Қасқажол» деп аталған. Құдық этимологиясы мен тарихи топонимикасының еліміздің тарихы мен мәдениетіне, этнографиясына беретін деректік маңызы зор. Қазақ халқы ландшафты дәстүрлі игерудегі құдық қазу ісінің көне білімін бүгінгі күнге сақтап жеткізген. Құдықтың құрылысының күрделілігімен, адам атымен, жергілікті ландшафт ерекшелігімен, белгілі бір оқиғамен байланысты қалыптасқан этимологиясы, кәсіптік, аймақтық сөздер қазақ этнолингвистикасының маңызды қорын құрайды. Құдық байырғы қатынас жолдарында суат қана емес, маңызды бекет ролін атқарды. Тарихи дәуірлерде қолданыста болған қатынас жолдарының бойындағы құдықтардың ерекшелігі жергілікті ландшафтқа сай қалыптасты. Ұзақ бағыттардағы қара жолдарды игеруді ұйымдастыру – қазақ халқының табиғатпен етене өмір сүруі мен жер-суды тануының нәтижесі.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Тәттiгүл Картаева, әл-Фараби атындағы ҚазҰУ

тарих ғылымдарының кандидаты, Археология, этнология және музеология кафедрасының профессоры

Салтанат Ашимова, ЮНЕСКО қамқорлығындағы Мәдениеттерді жақындастыру орталығы

директор орынбасары

Әдебиет

Arnol'di M.V., 1885. V Zakasрiyskom krae v 1877 godu. Vospominaniya oficera. [Transcaspian region in 1877. Memories of an officer]. SPb.: Tipografiya Departamenta Udelov. 44 p. [in Russian].

Azhіgali S.E., 2015. Aktobe oblysynyn asa kornektі arhitekturalyk eskertkіshterі: fotokorme. [Outstanding architectural monuments of Aktobe region: photo exhibition. Scientific information publication]. Gylymi-akparattyk basylym. Almaty-Aktobe. 52 p. [in Kazakh, in Russian].

Belyaevskiy N.A., 1885. Put' ot zaliva Cesarevicha cherez Ust'-Urt do Kungrada. Sbornik geograficheskih, topograficheskih i statisticheskih materialov po Azii. [The route from Tsarevich Bay through Ust-Urt to Kungrad. Collection of geographical, topographic and statistical materials on Asia]. SPb.: Voennaya tipografiya. P. 1-89. [in Russian].

Budagov L.Z., 1871. Sravnitel'nyy slovar' turecko-tatarskih narechiy, so vklyucheniem upotrebitel'neyshih slov arabskih i persidskih i s perevodom na russkiy yazyk. [A comparative dictionary of Turkish-Tatar dialects, including the most common Arabic and Persian words and with a translation into Russian]. V.2. [K-N]. Sost. Lazar' Budagov. SPb.: tip. Imp. AN. 415 p. [in Russian].

Valihanov Ch.Ch., 1985. Sobranie sochineniy v pyati tomah. [Collected works in five volumes]. Tom 4. Alma-Ata: Glavnaya redakciya Kazahskoy sovetskoy yenciklopedii. 458 p. [in Russian].

Vyalov O.S., 1934. Kolodcy i istochniki Ustyurta. [Wells and springs of Ustyurt]. Izvestiya GGO. V. 6. No1. P.146-176. [in Russian].

Grodekov N.I., 1883. Hivinskiy pohod 1873 goda. Deystviya kavkazskih otryadov. [Khiva campaign of 1873. Actions of Caucasian detachments]. Sankt-Peterburg: Tip. V.S. Balashova. Izdanie redakcii istoricheskogo zhurnala «Russkaya starina». 345+65 p. http://militera.lib.ru/h/grodekov_ni/09.html (Date: 01.04.2025). [in Russian].

Edilhan A.M., 2013. O kolodcah Mangystau [About the wells of Mangystau]. Voprosy istorii i arheologii Zapadnogo Kazahstana. No1. P. 91-108. [in Russian].

Zhanbyrshyuly T., 2001. Men aytayyn – babannan [I speak on behalf of the ancestors]. Almaty: Ysh kiyan. 308 p. [in Kazakh].

Zalessky B., 1991. Kyrgyz Saharasyna Sayakhat. [La vie des Steppes Kirghizes, Journey to the Kyrgyz steppe]. Almaty: «Oner» baspasy. 132 p. [in Kazakh, in Russian].

Kazaktyn yetnografiyalyk kategoriyalar, ugymdar, ataularynyn dastyrlі zhyyesі [The Traditional system of ethnographical categories conceptions and designations of Kazakhs. Encyclopedia], 2017. 5 tomdyk yenciklopediya. V. 3, KRMOM. Almaty: Alem Damu Ingegraciya. 845 p. [in Kazakh].

Kazak tіlіnіn aymaktyk sozdіgі [Regional dictionary of the Kazakh language], 2005. Kurastyrgan: G.Kaliev, O.Nakysbekov, Sh.Sarybaev, A.Uderbaev zhane t.b. Almaty: Arys. 824 p. [in Kazakh].

Karutc R., 1911. Sredi kirgizov i turkmenov na Mangyshlake. Per s nem. E. Petri [Among the Kyrgyz and Turkmens in Mangyshlak. Translated from German by E. Petri]. SPb.: Izdanie A.F. Devrieva. 188 p. [in Russian].

Koychubaev E., 1974. Kratkiy tolkovyy slovar' toponimov Kazahstana [Brief explanatory dictionary of toponyms of Kazakhstan]. AN KazSSR. In-t yazykoznaniya. Alma-Ata: Nauka. 274 p [in Russian].

Konkashpaev G.K., 1963. Slovar' kazahskih geograficheskih nazvaniy [Dictionary of Kazakh geographical names]. Alma-Ata: AN.KazSSR. 184 p. [in Russian].

Koshimova B.A., 2010. Mangystau oniri zher-su ataularyn tusіndіrme sozdigi [Explanatory dictionary of place names of the Mangystau region]. Almaty: Nurly Alem. 238 p. [in Kazakh].

Levanevskiy M.A., 1894. Ocherki kirgizskih stepey Yembenskogo uezda. [Essays on the Kyrgyz steppes of the Embensky district]. Vyp. ІV. V.1. [in Russian].

Lomakin N.P., 1873. O poluostrove Mangyshlake i putyah ottuda v raznye punkty Zakaspiyskago kraya. [About the Mangyshlak Peninsula and the routes from there to various points in the Trans-Caspian region]. Zapiski Kavkazskago otdela IRGO. Kn. VIII. Tiflis. P. 1-42. [in Russian].

Mag-Gahan, 1875. Voennye deystviya na Oksuse i padenie Hivy. [Military operations on the Oxus and the fall of Khiva]. Moscow: Universitetskaya tipografiya Katkov i K. 304 p. [in Russian].

Manylov Yu.P., Yusupov N.Yu., 1982. Caravanserai Tsentralnogo Ustyurta (v predelah Karakalpak ASSR) [Caravanserai of Central Ustyurt (within the Karakalpak ASSR)]. Soviet archaeology. No. 1. P. 170-182. [in Russian].

Margulan A.Kh., 1949. Drevnie karavannye puti cherez pustynyu Betpak dala [Ancient caravan routes through the Betpak-Dala desert]. Vestnik Akademii nauk KazSSR. Almaty. P. 68-77. [in Russian].

Mahmud Kashkari, 1997. Tyrіk tіlіnіn sozdіgі (Diuani lugat-it-tyrіk) [Dictionary of Turkic dialects]. 3 tomdyk. Almaty: Hant. 528 р. [in Kazakh].

Mukanov S., 1974. Tandamaly shygarmalar. [Collection of works] 16 tomdyk. Vol.15. Halyk murasy. Almaty: Kazakstan. 236 p. [in Kazakh].

Rychkov N.P., 1772. Dnevnye zapiski puteshestviya kapitana Nikolaya Rychkova v kirgiz-kajsackoj stepi v 1771 g. [Daily notes of the journey of captain Nikolai Rychkov in the Kyrgyz-Kaisak steppe in 1771]. SPb. 104 p. [in Russian].

Hozyaystvo kazahov na rubezhe XІX-XX vekov, 1980. Materialy k istoriko-yetnograficheskomu atlasu [Economy of the Kazakhs at the turn of the 19th-20th centuries. Materials for the historical and ethnographic atlas]. Alma-Ata: Nauka. 256 p. + 4 karta. [in Russian].

Yeversman Ye.A., 1840. Estestvennaya istoriya Orenburskogo kraya [Natural history of the Orenburg region]. Volume 1. Orenburg. 413 p. [in Russian].