Phonetic and orthographic features of the Armeno-Turkish  translation of the Gospels

Хүсейін Йылдыз; Наргиза Жамалова; Абдулкадир Өзтүрік

doi:10.32523/2664-5157-2025-3-206-227

Авторлар

Хүсейін Йылдыз Орду университеті https://orcid.org/0000-0002-8055-7946
Наргиза Жамалова Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті https://orcid.org/0000-0002-1509-9555
Абдулкадир Өзтүрік Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті https://orcid.org/0000-0002-3077-458X

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2025-3-206-227

Кілт сөздер:

ХІХ ғасыр, түркі тілі, армян жазуы, армян әріптерімен жазылған түрік тілі, түрік мәтіні, Інжіл аудармасы, Османлы түрікшесі, талдау, фонетика, орфография, дауысты дыбыс, дауыссыз дыбыс

Аннотация

ХІХ ғасырда Осман империясының шекаралық аумағында өмір сүріп, түрік тілінде сөйлеген армяндар өз әліпбиін пайдалана отырып, дін, тіл, тарих, әдебиет және басқа да тақырыптар бойынша көптеген шығармаларды дүниеге әкелді. Олардың миссионерлік қызметінің бір бағыты түріктер арасында христиандықты тарату болды; осы мақсатта Інжіл түрік тіліне аударылды. Бұл мақала Інжілдің кейінгі осман (түрік) тіліне жасалған аудармасына арналады. Онда Иса Мәсіхтің дүниеге келген сәтінен бастап ақырғы күндеріне дейінгі өмірі, ілімдері мен ғажайып оқиғалары туралы баяндалады. Еңбектің толық аты: «Yeni Ahit – İncil-i Şerif Arakâlların Amelleri, Boğosun ve Sayip Arakâlların Mektüpleri» («Жаңа Өсиет – Қасиетті Інжіл – Апостолдардың амалдары, Қасиетті апостолдардың аяндары мен жолдаулары»). Бастапқыда Інжілдің грекше түпнұқасынан түрік тіліне тәржімеленіп, 1858 жылы Ыстанбұлда жарық көрген. Мәтінде христиандықтың ең іргелі Қасиетті жазбаларының бірі – Жаңа Өсиеттің таңдаулы бөлімдері мен жолдаулары қамтылған. Осман империясында мұндай еңбектерді басып шығару және тарату әртүрлі тілдер мен жазу жүйелерінде жазылған діни мәтіндердің жергілікті қауымдар үшін қолжетімділігін арттыруды көздеді. Бұл секілді діни трактаттардың Осман империясында араб графикасымен ғана емес, сондай-ақ латын, грек және армян графикалық жүйелерімен де жазылғаны баршаға белгілі. Ол дәуірге тән басқа да бір маңызды факторы – осман (түрік) тілінің діни мәтіндерді аудару үшін қолданылуы. Сондықтан осман (түрік) тіліндегі Інжіл сол кезеңнің тілдік ерекшеліктерінің көрініс табуы тұрғысынан айрықша мәнге ие болады. XIII-XVII ғасырлар ішінде армяндар қыпшақтармен де, Анадолы түріктерімен де тығыз аймақтық, әлеуметтік және де мәдени байланыстар орнатты. Бұл қарым-қатынастардың нәтижесінде «армян графикалы қыпшақ жазуы» және «армян графикалы түрік жазуы» деген аттармен де мәлім бірегей жазба дәстүр пайда болды. Армян графикалы түркі жазуында сақталып қалған бай әдеби мұрасы осы күнге дейін жеткені белгілі. Соңғы жылдары Түркияда армян графикасымен жазылған түркі (оның ішінде түрік) жазба ескерткіштерін зерттеу өзекті сипатқа ие болды. Мақала авторлары армян графикасымен кейінгі осман (түрік) тілінде жазылған Інжіл аудармасының ерекшеліктерін зерделеген. Ескерткіштің фонетикалық-фонологиялық құрылымы, вокализм мен консонантизм жүйесі, орфографиялық өзгешеліктері жанжақты талданған. Осылайша авторлар түрік тілінің тарихи фонологиясын зерттеуге де өз үлесін қосады.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Хүсейін Йылдыз, Орду университеті

филология ғылымдарының докторы, қауымдастырылған профессор, түрік тілі мен әдебиеті кафедрасы, ғылым және әдебиет факультеті

Наргиза Жамалова, Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті

PhD, түрік тілі кафедрасы, филология факультеті

Абдулкадир Өзтүрік, Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті

филология ғылымдарының докторы, қауымдастырылған профессор, түрік тілі кафедрасы

Әдебиет

Arıkan İ., 2006. Ermeni Harfli Kıpçak Türkçesi. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, Cilt 3, Sayı 4, ss. 130-141. [in Turkish].

Cankara M., 2015. Çifte Maduniyet, Çifte İşlev: Ermeni Harfli Türkçe Basında Dil ve Kimlik [Double Subalternity, Double Function: Language and Identity in the Armenian Script Turkish Press]. Ankara University ILEF Journal. Р. 155-130. [in Turkish].

Çengel H. K., 2007. Ermeni harfli Kıpçak Türkçesiyle yazılmış Töre Bitigi ve bu eserdeki “töre”, “yargı”, “bitik” terimleri üzerine. Gazi Türkiyat, Cilt 1, Sayı 1, s. 77-95. [in Turkish].

Gökdağ B. A., Şimşek, Y., 2014. Gregoryan Kıpçak Türkçesi Mi, Ermeni Kıpçakçası Mı? [Gregorian Kipchak Turkish or Armenian Kipchak?]. Yeni Türkiye. 60. Р. 756-767. [in Turkish].

Hamarat Y.Z., 2023. Ermeni Harfli Türkçe Atasözleri ve Deyimler İhtiva Eden Üç Kitap [Three Books Containing Proverbs and Idioms in Armenian Script Turkish]. Türkiyat Mecmuası-Journal of Turkology. 33/2. Р. 881-911. [in Turkish].

Kasapoğlu Ç.H., 2012. Ermeni Harfli Kıpçak Türkçesi [Kipchak Turkish Written in Armenian Script]. Dil Araştırmaları. 8. Р. 17-81. [in Turkish].

Kaymaz Z., 2013. Ermeni Harfli Bir Türkçe Atasözleri Kitabı [A Turkish Proverb Book Written in Armenian Script]. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi-Journal of Turkish World Studies. XIII/1. 173-212. [in Turkish].

Koptaş R., 2002. Ermeni Harfleriyle Türkçe [Turkish in Armenian Script]. Ermeni Harfli Türkçe Metinler-Turkish Texts in Armenian Script (Kevork Pamukçiyan). İstanbul: Aras Yayıncılık. [in Turkish].

Özkan N., 2007. Ermeni Harfleriyle Türkçe Metinler Üzerine [On Turkish Texts Written in Armenian Script]. Hoşgörü Toplumunda Ermeniler-Armenians in the Tolerant Society. C. III. Kayseri: Erciyes University Press. [in Turkish].

Öztürk A., Alpyağıl R., 2025. Gençler İçin Doğal İlahiyât yani Yaradıcı’nın Varlığına Mahlukâttan İspatlar [Natural Theology for Youth: Proofs of the Creator’s Existence from Creation]. Konya: Çizgi Publishing. [in Turkish].

Öztürk A., 2021. 19. Yüzyıl Türk Edebiyatında Ermeni Harfli Türkçenin Yeri [The Place of Armenian Script Turkish in 19th-Century Turkish Literature]. IX. Uluslararası Türkoloji Kongresi-Turkology Congress, Türk Kültür ve Medeniyetinin Sürekliliği Bildiri Kitabı-Proceedings on the Continuity of Turkish Culture and Civilization. Türkistan: Hoca Ahmet Yesevi International Turkish-Kazakh University Press. Р. 1103-1119. [in Turkish].

Öztürk A., 2011. Türk-Ermeni İlişkilerinde Dil [Language in Turkish-Armenian Relations]. International Journal of Social and Economic Sciences, 1/1: 81-87. [in Turkish].

Pamukciyan K., 2002. Ermeni Harfli Türkçe Metinler [Turkish Texts in Armenian Script]. İstanbul: Aras Yayıncılık. [in Turkish].

Yıldız H., Öztürk, A., 2016. 19. Yüzyıla ait Ermeni Harfli Türkçe Atasözleri Üzerine [On Armenian Script Turkish Proverbs from the 19th Century]. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi-Ordu University Journal of Social Science Research, 6(3). Р. 739-766. [in Turkish].

Yıldız H., Öztürk A., Mulkibaeva, E., 2025. “Ermeni Harfli Kıpçakçadaki Türkçe Kökenli Dinî Söz Varlığının Yapısı Üzerine Notlar”. Gazi Türkiyat, 36: 9-30. [in Turkish].