«Хұсрау уа Шырын» материалы негізіндегі орта ғасырлық  сөздіктің тарихи-лексикографиялық құндылығы

Мырзаберген Малбақұлы; Айнұр Сейтбекова

doi:10.32523/2664-5157-2024-2-174-191

Авторлар

Мырзаберген Малбақұлы А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты
Айнұр Сейтбекова А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2024-2-174-191

Кілт сөздер:

түркі лексикографиясы, қазақ лексикографиясы, тарихи салыстырмалы сөздік, диахронды зерттеу, синхронды зерттеу, жазба ескерткіш, лексика

Аннотация

Мақалада XIV ғасырға тиесілі Құтбтың «Хұсрау уа Шырын» материалы негізінде 1979 жылы белгілі кеңес түркологы Ә.Нәжіп тарапынан жазылған «Түркі тілдерінің тарихи-салыстырмалы сөздігі» талданады. Ғалымның атап өтуі бойынша, сөздіктің жазылуына Алтын орда дәуірінің өзге де қыпшақ ескерткіштері – Хорезмидің «Нахдж әл-Фарадис» және «Мұхаббат-наме» материалдары да пайдаланылған. Айтылған ақпараттың дәлдігі тұрғысында мақалада «Нахдж әл-Фарадис» еңбегінен фрагменттер келтіріледі. Мақала авторлары Ә.Нәжіпті көне шығыс білгірі ретінде тани отырып, терең тарихи-мәдени білімін, ғылыми-практикалық тәжірибесінің молдығын, түпнұсқадан ескерткіш мәтіндерін оқудағы қабілетін, иран және түркі тілдерін меңгергендігін атап өтеді. Авторлардың пікірінше, шығыс қолжазбаларының мол қорына қол жеткізу, дәл осы қолжазбаларды зерттеу бағытындағы күнделікті тынымсыз еңбек ғалымның мүмкіндіктерін аша түсті және тарихи тұрғыда ареалды мәдени және тілдік байланысты ашып көрсететін бірегей тарихи-салыстырмалы оғыз-қыпшақ сөздігінің жасалуына жол ашты. Ә.Нәжіп салыстырмалы-тарихи әдісті пайдалана отырып, түркі тілдерінің ортақ лексика-грамматикалық бірліктерін анықтап, ескі қыпшақ пен қазіргі қыпшақ тілдерінің (қазақ, қарақалпақ, ноғай және т.б.) ортақтығын ашып көрсетті. Осы тұрғыда сөздікте антропонимдер, этнонимдер, топонимдер, өзге тақырыптық топтар, сондай-ақ олардың сөз формалары, сөз тіркестері мен туынды сөздер қамтылған. Сондай-ақ лексемалардың семантикалық талдауы мен олардың мағыналық топтарға жіктелуінің маңызы зор.
Мақала авторларының пайымдауынша, «Хұсрау уа Шырын» ескерткіші негізінде жасалған түркі тілдерінің тарихи-салыстырмалы сөздігі түркі, қыпшақ тілдерінің, соның ішінде қазақ тілінің тарихи лексикографиясын жан-жақты ашып көрсетеді.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Мырзаберген Малбақұлы, А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты

филология ғылымдарының докторы, бас ғылыми қызметкер

Айнұр Сейтбекова, А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты

филология ғылымдарының кандидаты, жетекші ғылыми қызметкер

Әдебиет

Zajonchkovskij А.К., 1967. K izucheniju srednevekovyh pamjatnikov tjurkskoj pis’mennosti (XI-XVI vv.) [Towards the study of medieval monuments of Turkic writing (XI-XVI centuries)]. Voprosy jazykoznanija. No6. P. 10-14. [in Russian].

İbatov А., 1974. Qutbtyñ «Husrau ua Şırın» poemasynyñ sözdıgı [Dictionary of Qutb’s poem «Khusrau ua Şırın»]. Almaty: «Ğylym» baspasy. 278 p. [in Kazakh].

Malbaqūly М., 2015. Sözdık jäne söztanym mäselelerı [Problems of vocabulary and vocabulary]. Almaty. 316 p. [in Kazakh].

Nadzhip Е.N., 1979. Istoriko-sravnitel’nyj slovar’ tjurkskih jazykov XIV veka [Historical and comparative dictionary of Turkic languages of the XIV century]. Moscow. 480 p. [in Russian].

Nadzhip E.N., 2012. Tjurkojazychnyj pamjatnik XIV-go veka «Nahdzh al-Faradis» i ego jazyk [The 14th-century Turkic-speaking monument «Nahj al-Faradis» and its language]. Turkestan. 448 p. [in Russian].

Sabyr M.B., 2004. Orta türkı tılı leksikasy men qazaq tılı leksikasynyñ sabaqtastyğy (XIV ğasyr jazba eskertkışterı negızınde) [Continuity of the vocabulary of the middle Turkic language and the vocabulary of the Kazakh language (based on Written monuments of the XIV century)]. Almaty: Qazaq universitetı. 315 p. [in Kazakh].

Tenishev E.R., 1970. Mesto kypchakskogo (poloveckogo, kumanskogo) i pechenezhskogo jazykov sredi sovremennyh tjurkskih jazykov [The place of Kipchak (Polovtsian, Cuman) and Pecheneg languages among modern Turkic languages]. Izvestija AN KazSSR. Serija obshhestvennaja, No5. P. 78-81. [in Russian].

Tuna О.N., 1989. Sümer – Türk Dillerinin Tarihi İlgisi ve Türk Dilinin Yaşı meselesi [The issue of the Historical Interest of the Sumerian – Turkic Languages and the Age of the Turkic Language.] Elazığ. P. 257-293. [in Turkish].

Zajaczkowski A.K., 1954. Zabytek jezykowy ze Zlotej Ordy «Husrev u Sirin» Qutba [Language monument of the Golden Horde «Husrev u Sirin» Qutba. Warsaw]. Warszawa. P. 45-123. [in Polish].

Zajaczkowski A.K., 1958. Najstarsza wersja turecka «Husrav u Sirin» Qutba. [The oldest Turkish version of «Husrav u Sirin» Qutba.] Cz.I. Tekst, Warszawa, 1958. Cz.II. Facsimile, Warszawa. 304 p. [in Polish].

Zajaczkowski A.K., 1961. Najstarsza wersja turecka «Husrav u Sirin» Qutba. [The oldest Turkish version of «Husrav u Sirin» Qutba]. Cz.III. Slownik, Warszawa. 322 p. [in Polish].