Kumbyz (furnace) found in the medieval city of Kyshkala

Мадияр Елеуов; Архад Молдахмет

doi:10.32523/2664-5157-2023-2-34-48

Авторлар

Мадияр Елеуов Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық универcитеті
Архад Молдахмет Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2023-2-34-48

Кілт сөздер:

Алтын Орда, Қышқала, қала, қазба, орта ғасыр, кірпіш күйдіретін құмбыз (пеш), оттық камерасы, күйдіру камерасы, арка

Аннотация

Ортағасырлық Қышқала қаласына жүргізілген көп жылдық зерттеулер нәтижесінде құрылысында толық қыш кірпіш қолданылған кесене, медресе, қыш кірпіштен қаланған қарапайым жерлеу орындары, қыш кірпіштерден салынған тұрғын үй бөлмелері мен культтік, мемориалдық құрылыс нысандарының қалдықтары анықталды. Осыншама көп кірпішті қайда күйдіріп жасағандығын білу мақсатында да бірқатар зерттеулер жүргізіліп, нәтижесінде 2019 жылы ортағасырлық Қышқала қаласындағы шахристанның шығыс бөлігінен ХІІІ-ХІV ғасырларға жататын Алтын Орда дәуіріне тиесілі кірпіш күйдіретін құмбыз (пеш) ашылып, шағын ақпараттар жарияланған болатын. Сондықтан мақалада осы кірпішті күйдіруге арналған құмбыз (пеш) сөзінің этимологиясына (шығу төркініне) байланысты кең көлемді анықтамалар бере отырып, Қазақстанның ортағасырлық тарихындағы қалалық мәдениеттің гүлденуіне тікелей әсер еткен кірпіш өңдейтін құмбыздардың зерттелу тарихына тоқталамыз. Мұндай құмбыздар Шу өңірінен және ортағасырлық Ақтөбе қаласынан, ортағасырлық Сарайшық және Жайық қалаларынан, сонымен қатар, Сырдың орта және төменгі ағысындағы ортағасырлық қалалардан ашылды. Мақалада құмбыздардың ашылу тарихы мен онда жүргізілген археологиялық зерттеулерге тоқтала
келіп, оларға салыстырмалы хронологиялық талдаулар жүргізіле отырып, алғашқы жарияланған нәтижелер қосымша материалдармен толықтырылды. Сондай-ақ, кірпіш күйдіретін немесе өңдейтін құмбыздардың (пештердің) түріне, жасалу технологиясына байланысты мәселелер қарастырылып, оларда уақытша сақтау, қорғау шараларын жүзеге асыру арқылы тарихи-мәдени құндылықтарды қайта қалпына келтіру барысында атқарылған жұмыстар баяндалады.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Мадияр Елеуов, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық универcитеті

тарих ғылымдарының докторы, профессор

Архад Молдахмет, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті

3-курс докторанты, археология, этнология және музеология кафедрасы

Әдебиет

Akishev K.A., Baipakov K.M., Erzakovi L.B., 1987. Otrar v XІІІ-XV vekah [Otrar in the XIII-XV centuries]. Alma-Ata. 256 p. [in Russian].

Akymbek E.Sh., 2017. Ortagasyrlyq Aqtobe qalasyndagy kіrpіsh kujdіretіn pesh [A brick-burning furnace in the medieval city of Aktobe]. National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan, “Social and humanitarian sciences” series No1. P. 76-87. [in Kazakh].

Akymbek E.Sh., 2013. Ortagasyrlyq Aktobe qalasy shahristanyndagy ІХ-ХІ gg. zhatatyn turgyn ui [Residential house belonging to IX-XI centuries in the shahristan of the medieval city of Aktobe]. News of the National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan. Social and humanities series. No3 (289). P. 199-209. [in Kazakh].

Akymbek E.Sh., 2016. Ortagasyrlyq Sortobe kіrpіsh kyidіretіn peshі [The brick burning furnace of medieval Sortobe]. Bulletin of Abay Kazakh National Pedagogical University. “History and Political Social Sciences” series No 4(51). 248 p. [in Kazakh].

Akymbek E.Sh., Saeleva T.V., 2017. Kirpicheobzhigatel’naya pech’ sredneveokogo gorodicha Aktobe [Brick burning furnace of the medieval city of Aktobe]. Bulletin of Abay Kazakh National Pedagogical University, “historical and socio-political sciences” series, No3 (54). 247 p. [in Russian].

Akymbek E.Sh., 2017. Shu onіrіndegі ortagasyrlyq kіrpіsh kyidіretіn peshter [Medieval brick burning furnace in the Shu region]. “Continuity of archaeological monuments in the Turkestan region”: Proceedings of the international scientific conference. Materials of the international scientific conference “Continuity of archaeological monuments of the Turkestan oasis”. Turkistan: IE “Seit”. 305 p. [in Kazakh].

Baipakov K.M., Smagulov E.A., Akhatov G.A., 2005. Ortagasyrlyq Zhajyq qala zhurty [People of medieval Zhaiyk town]. Almaty: Gredo. 221 p. [in Kazakh].

Zhabbarov I.M., 1959. Novye materialy k istorii goncharnogo remesla Horezma [New materials for the history of the pottery craft of Khorezm]. Proceedings of the Khorezm archaeological and ethnographic expedition. Moscow. V. 4. P. 379-396. [in Russian].

Drevnetyurkski slovar’ [Ancient Turkic dictionary]. 1969. Leningrad: Science. 677 p. [in Russian].Ekimova V.V., 1959. Goncharnoe proizvodstvo v Hivinskom rajone [Pottery production in the Khiva region]. Proceedings of the Khorezm archaeological and ethnographic expedition. Moscow. V. 4. P. 344-378. [in Russian].

Kallaur V.A., 2011. Dervnie goroda Syganak (Sunak), Ashnas ili Eshnas (Asanas) i drugie v Perovskom uezde, razrushennye Chingis hanom v 1219 godu [The ancient cities of Syganak (Sunak), Ashnas or Eshnas (Asanas) and others in the Perovsky district, destroyed by Genghis Khan in 1219]. Protokoly zasedani i soobsheni chlenov Turkesanskogo kruzhka lyubitelei arheologi. Istoriko-kul’turnye pamyatniki Kazahstan [Protocols of meetings and messages of members of the Turkesan club of archeology lovers. Historical and cultural monuments of Kazakhstan]. Authors of the preface and compilers Yeleuov M., Bakhtybaev M.M. Turkestan: Turan. P. 204-211. [in Russian].

Kalmenov M.D., 2013. Kirpicheobzhigatel’naya pech’ s gorodishcha Zhaiyk [Brick burning furnace from the settlement of Zhaiyk]. Volga Archeology. No4(6). P. 205-213. [in Russian].

Kartaeva T., 2021. Aral ajmagyndagy sudy qoldanudyn dasturlі zhujesі (ekspediciya materialdary bojynsha) [Traditional Water Use System in Аral Region (on expeditional materials)]. Turkic Studies Journal No 1, Vol. 3. Nur-Sultan. P. 13-32. [in Kazakh].Qazaq adebi tіlіnіn sozdigі [Dictionary of the Kazakh literary language]. 2011. Fifteen volumes, comp.: K. Kuderinova, O. Zhubayeva, M. Zholshaeva and others. Almaty. V. 8. 744 p. [in Kazakh].Kozhaev M., 1996. Otyrardagy keramika ondіrіsі [Production of ceramics in Otyrar]. Turkestan: Mura. 159 p. [in Kazakh].Mambetullaev M., 1984. Humbuztepe – keramicheski centr Yuzhnogo Horezma [Khumbuztepe. – Ceramic center of South Khorezm]. Archeology of the Aral Sea. Tashkent. Issue. 2. P. 21-39. [in Russian].Mami T., 2007. Keingі orta gasyrdagy Aral onіrіnіn qalalary (ХШ – ХVШ gg.) [Cities of the Aral region in the later Middle Ages (ХIII – ХVIII cent.)]. Monograph. Kyzyorda: Print. 252 p. [in Kazakh].Tolstov S.P., 1948. Po sledam drevne horezmijskoj civilizacii [In the footsteps of the ancient Khorezmian civilization]. Moscow-Leningrad: Publishing House of the Academy of Sciences of the USSR. 323 p. [in Russian].

Patsevich G.I., 1950. Goncharnaya pech’ na gorodishche Sarajchik [Pottery furnace at the settlement of Saraichik]. Proceedings of the IHAE. Archeology. Alma-Ata. V.1. P. 221-224. [in Russian].

Patsevich G.I., 1956. Raskopki na territorii drevnego goroda Taraz v 1940 godu [Excavations on the territory of the ancient city of Taraz in 1940]. Proceedings of the Institute of History, Archology and Ethnography. Almaty. P. 73-76. [in Russian].

Patsevich G.I., 1957. Pech’ dlya obzhiga kirpicha v drevnem gorode Sarajchike [Furnace for burning bricks in the ancient city of Saraichik]. Brief reports of the Institute of the History of Material Culture. Moscow. Issue. 69. P. 111-114. [in Russian].

Pisarchik A.K., 1954. Stroitel’nye materialy i konstruktivnye priemy narodnyh masterov Ferganskoj doliny v XІX – nachale XKX v. [Building materials and constructive techniques of folk craftsmen of the Ferghana valley in the XIX – early XX centuries]. Central Asian ethnographic collection. Moscow. P. 216-298. [in Russian].

Shalekenov U. Aldabergenov N., Bozer R., 2006. Orta gasyrdagy Aqtobe [Aktobe in the Middle Ages]. Ankara. 160 p. [in Kazakh].

Utubaev Zh.R., 2016. Babіsh molla oazisіndegі kozeshіler eldі mekenі [Potters settlement in Babish cemetry oasis]. «Qazaqstannyn tarihi-madeni muralarynyn ozektі maselelerі: otkenі, bygіnі men bolashagy» atty tarih gylymdarynyn doktory, professor Madiyar Eleuovtyn 70 zhyldyq merejtojyna arnalgan halyqaralyq gylymi-tazhіribelіk konferenciya materialdary [Materials of the international scientific-practical conference dedicated to the 70th anniversary of Professor Madiyar Yeleuov, doctor of historical sciences, entitled “Current issues of the historical and cultural heritage of Kazakhstan: past, present and future”]. May 6. Part 1. P. 123-127. [in Kazakh].