Конструктивные особенности камчи с рукоятью из таволги из  кургана Улькенсор (междисциплинарный анализ)

Сергей Ярыгин; Даурен Ауталипов

doi:10.32523/2664-5157-2022-3-128-140

Авторлар

Сергей Ярыгин А.Х. Марғұлан атындағы Археология институты филиалы https://orcid.org/0000-0001-9505-2839
Даурен Ауталипов «Атамекен» ұлттық кәсіпкерлер палатасы https://orcid.org/0000-0002-2335-2573

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2022-3-128-140

Кілт сөздер:

этнография, фольклор, түркі фольклоры, археология, қамшы, тобылғы, тобылғы сапты қамшы, көшпенділер

Аннотация

Ұзақ уақыт бойы көшпелі мал шаруашылығымен айналысқан Еуразияның
далалық халықтары мәдениетінде қамшының алатын орны ерекше.

Көшпелі халықтың негізгі тұрмыс-тіршілігі, әдет-ғұрып, салт-дәстүр, жөн-жоралғы сынды
жүйесі де қамшымен тікелей байланысты. Ол басқарудың символы, ер-азаматтың серігі,
батырдың қаруы, ал дәстүрлі мәдениетте шаңырақтың киесі саналады.
2020 жылы Бурабай маңындағы ежелгі сақ дәуіріне (б.д.д. VII-VI ғғ.) тиесілі қорғанға зерттеу
жұмысы жүргізілді. Археологиялық зерттеу барысында қорымнан салтанатты белдік, қанжар,
садақ жебесінің қалдықтары бар қорамсақ және қамшы сынды бірқатар материалды емес
мәдениеттің үлгілері табылды. Осы орайда қамшының аталған өңірден табылған алғашқы
мәдени артефактілік олжа екендігін баса айта кеткен жөн. Үлкенсор өзені маңындағы қорымнан
табылған заттардың ішінен сабы тобылғы сынды ағаштан жасалған қамшының құрылымына
қызығушылық ерекше болғандықтан, ол осы ғылыми мақаланың зерттеу нысанына алынды.
Мақала авторлары ерте сақ дәуіріне тиесілі қорғанның археологиялық сипаттамасын береді,
сондай-ақ қорымнан табылған заттарға талдау жасап, қамшының визуалды реконструкциясын
жүзеге асырады. Сонымен бірге археологиялық, этнографиялық, фольклорлық дереккөздердің
негізінде қамшының сабы, қолға ұстар былғарысы, сабының материалы сынды құрамдас бөліктерін
пәнаралық тұрғыдан талдайды. Үлкенсор қорғанынан табылған қамшының компоненттері мен
семантикасын талдау жазба дереккөздер мен фольклорлық мәтіндермен расталады.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Сергей Ярыгин, А.Х. Марғұлан атындағы Археология институты филиалы

Ph.D, жетекші ғылыми қызметкер

Даурен Ауталипов, «Атамекен» ұлттық кәсіпкерлер палатасы

магистр, жетекші сарапшы

Әдебиет

Akishev K.A., 1974. Kurgan «Issyk» (Predvaritelnye itogi raskopok) [Mound «Issyk» (Preliminary results of excavations)]. V glub vekov. Arheologicheskii sbornik [Into the depths of centuries. Archaeological collection]. Alma-Ata, Science of the Kazakh SSR. P. 61-77. [in Russian].

Al-Kashgari M., 2005. Divan lugat at-Turk. Almaty: Daik-Press. 1288 p. [in Russian].

Beysenov A., Dzhumabekova G., Bazarbayeva G., Duysenbay D., 2016. Nakhodka kostyanogo futlyara v kurgane tasmolinskoy kultury (Tsentralnyy Kazakhstan) [Finding of a bone case in the burial mound of the Tasmolin culture (Central Kazakhstan)]. Tyragetia. Arheologie, Istorie, Antica. Vol. X [XXV]. nr. 1. P. 225-236. [in Russian].

Vishnevskaya O.A., 1973. Kultura sakskih plemen nizovyev Syrdari v VII-V vv. do n.e.: Po materialam Uygaraka [Culture of the Saka tribes in the lower reaches of the Syrdarya in the 7th-5th centuries. BC: Based on materials from Uygarak]. Moscow: Science. 160 p. [in Russian].

Destunis Spyridon Vizantiyskiye istoriki. Deksipp. Evnapiy. Olimpiodor. Malkh. Petr Patritsiy. Menandr. Kandid. Nonnos i Feofan Vizantiyets. Perevedennyye s grecheskogo. Primechaniya Gavriila Destunisa. [Byzantine Historians. Dexippus, Eunapius, Olympiodorus, Malchus, Peter the Patrician, Menander, Candide, Nonnos and Theophan the Byzantine. Translated from Greek. Notes by Gabriel Destunis]. 2022. St. Petersburg, Printing house of Leonid Demis, 1860 p. [Electronic resource]. URL: http://krotov.info/acts/05/marsel/istviz_06 .htm (date of access: 03.05.2022). [in Russian].

Drevnetyurkskii slovar [Ancient Turkic dictionary]. 1969. Moscow-Leningrad: Science. 676 p. [in Russian]. Gerodot, 1972. Istoriya v devyati knigah [History in nine books]. Translation and notes by G.A. Stratanovsky, under the general editorship of S.L. Utchenko. Translation editor N.A. Meshchersky. Leningrad: Science. 600 p. [in Russian].

Isaev Yu.N., 2012. Etnolingvisticheskie osobennosti chuvashskogo dendronima tupălha «tavolga» [Ethnolinguistic features of the Chuvash dendronim tupălkha «meadowsweet»]. Bulletin of the Chuvash University. No4. P. 243-251. [in Russian].

Kukushkin I.A., Dmitriev E.A., 2018. Rannealakulskie drevnosti mogilnika Tanabai (po materialam kurgana 4) [Early Alakul Antiquities of the Tanabay Burial Ground (Based on Materials from Mound 4)]. Bulletin of archaeology, anthropology and ethnography. No 2 (41). P. 28-40. [in Russian].

Kuzmina E.E., 1977. V strane Kavata i Afrasiaba [In the country of Kavat and Afrasiab]. Moscow: Science. 144 p. [in Russian].

Mustafina R.M., 1992. Predstavleniya, kulty, obryady u kazahov [Representations, cults, rituals among the Kazakhs]. Alma-Ata: Kazakh University. 176 p. [in Russian].

Olkhovskii V.S., 2005. Monumentalnaya skulptura naseleniya zapadnoi chasti evraziiskih stepej epohi rannego zheleza [Monumental sculpture of the population of the western part of the Eurasian steppes of the Early Iron Age]. V.S. Olkhovskii; [res. ed. M.G. Moshkova; E.A. Popova]; Institute of Archaeology RAS. Moscow: Science. 299 p. [in Russian].

Rassadin V.I., 2019. Ocherki po istorii slozheniya tyurko-mongolskoy yazykovoy obshchnosti. pod red. A.V. Dybo. [Essays on the history of the formation of the Turkic-Mongolian linguistic community. ed. A.V. Dybo]. St. Petersburg: Nestor-History. 608 p. [in Russian].

Reitenfels Yakov, 2022. Skazaniya svetlejshemu gercogu toskanskomu Kozme Tretemu o Moskovii. Tekst vosproizveden po izdaniyu: Utverzhdenie dinastii. [Legends of the Most Serene Duke of Tuscany Cosmas the Third about Muscovy. The text is reproduced according to the publication: The statement of the dynasty]. M. Sergei Dubov Fund, 1997 p. [Electronic resource]. URL: https://www.vostlit.info/Texts/rus9/Reutenfels/posv.phtml?id=1176 (date of access: 03.05.2022). [in Russian].

Semenov A.I., 1980. Ksilotomicheskoye svidetelstvo kulta tavolgi na Srednevekovom Kavkaze [Xylotomic evidence of meadowsweet cult in the Medieval Caucasus]. X. Krupnovskiye chteniya po arkheologii Severnogo Kavkaza [X. Krupnov readings on the archeology of the North Caucasus]. Moscow: Institute of Archeology of the Academy of Sciences of the USSR. P. 57-59. [in Russian].

Tadysheva N.O., 2018. Otrazhenie kulta dereva v tradicionnoi mirovozzrenii tyurkov Sayano-Altaya [Reflection of the tree cult in the traditional worldview of the Sayano-Altai Turks]. Bulletin of Tomsk State University. Story. No51. P. 118-123. [in Russian].

Ualihanov Sh., 2022. Vooruzhenie kirgiz v drevnie vremena i ih voennye dospekhi [Armament of the Kirghiz in ancient times and their military armor]. [Electronic resource]. URL: https://shoqan.kz/completed/works_kirgiz_arm/ (date of access: 03.05.2022). [in Russian].

Chugunov V.K., 2018. Cari i bogi Aziatskoi Skifii (po materialam kurgana Arzhan-2) [Kings and gods of Asiatic Scythia (based on the materials of the Arzhan-2 mound)]. Archeology and ancient history of Ukraine. Iss. 2 (27). P. 25-34. [in Russian].

Shulga P.I., 2005. O nahodkah nagaek skifskogo vremeni na Altae [On the finds of whips of the Scythian time in Altai]. Snaryazhenie kochevnikov Evrazii [Equipment of Eurasian nomads]. Barnaul: Alt. un-ty. P. 183-188. [in Russian].

Shulga P.I., 2010. Sintszyan v VIII-III vv. do n.e. (Pogrebalnyye kompleksy. Khronologiya i periodizatsiya): monografiya [Xinjiang in the 8th-3rd centuries BC. (Burial complexes. Chronology and periodization): monograph]. Barnaul: ASTU. 238 p. [in Russian].