Рукописи исторического сочинения Jāmiʿ at-Tawārīkh «Сборник летописей» Кадыр Али бека

Гүлдана Тогабаева

doi:10.32523/2664-5157-2022-2-96-115

Авторлар

Гүлдана Тогабаева Сегедский университет

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2022-2-96-115

Кілт сөздер:

Қадыр Әли бек, Jāmiʿ at-Tawārīkh «Жылнамалар жинағы», Санкт-Петербург қолжазбасы, Қазан қолжазбасы, бірінші Лондон қолжазбасы, екінші Лондон қолжазбасы, Қадыр Әли бектің расталмаған қолжазбалары

Аннотация

Jāmiʿ at-Tawārīkh «Шежірелер жинағы» – Қадыр Әли бектің 1602 жылы жазылған
тарихи шығармасы. Шығарма түпнұсқасының бүгінгі күнге дейін сақталмау ықтималдығы
жоғары. Дегенмен, қазіргі уақытта бұл еңбектің екі тізімі (Санкт-Петербург қолжазбасы мен Қазан
қолжазбасы) және үш үзіндісі (Қышғары ауылынан табылған үзіндісі, бірінші Лондон қолжазбасы
және екінші Лондон қолжазбасы) белгілі. Сондай-ақ, Қадыр Әли бектің авторлығымен тіркелген
екі қолжазба бар (Париж қолжазбасы және Берлин қолжазбасы). Соңғы екі қолжазбаның оған
тиесілі екендігі күмән туғызады.
Бұл мақалада Қадыр Әли бек шығармасының осы күнге дейін белгілі болған барлық
тізімдері мен үзінділері талданған. Зерттеу жұмысы барысында екі тізім мен үш үзіндінің
арасында кейбір болмашы орфографиялық өзгешеліктерді есепке алмағанда, айтарлықтай
мәтіндік айырмашылықтар ұшыраспайтыны анықталды. Екі тізім бірін-бірі толықтырады және
бір түпнұсқаның көшірмелері болуы ықтимал. Шығарманың үзінділерінде ешқандай қосымша
мәлімет кездеспейді, сондықтан да мәтін тұрғысынан олардың құндылығы жоқ есеп, бірақ Қадыр Әли бек еңбегінің қаншалықты маңызды екендігінің айтулы айғақтары болып саналады.
Қолжазбалардың Лондонда сақталып тұруы – аса қызғылықты жайт, өйткені «Шежірелер жинағы»
шығармасы үзінділерінің Британияға қалай барғандығы туралы мәселені қозғайды. Лондон
қолжазбаларының ерекшелігі – олардың мәтінінде Санкт-Петербург қолжазбасының шеттерінен
алынып, сөздердің конкорданциясы түрінде берілген қосымша жазбалардың бар екендігі.

Downloads

Download data is not yet available.

Әдебиет

Berezin I. Tatarskii letopisets, Sovremennik Borisa Fedorovicha Godunova [Tatar Chronicler, Contemporary of Boris Fedorovich Godunov]. In: Moskvitynin [Muscovite]. no. 24. Book 2, 1851. P. 543-554. [in Russian].

Rahim А. Tarihi-dokumental’, ädäbi häm biografik zhïentïk [History-documentary, literary and biographic collection]. Kazan, Zhien, 2008. 480 p. [in Tatar and Russian].

Usmanov M.A. Tatarskie istoricheskie istochniki XVII-XVIII vv. [Tatar Historacal Sources of the 17th-18th centuries]. Kazan, Universitet. Publ., 1972. 223 p. [in Russian].

Syzdykova R. Yazyk “Zhamiʿ at-Tawarikh” Zhalairi [Language of Zhalairi’s ‘Zhamiʿ at-tawarikh’]. Alma-Ata, Nauka, 1989. 243 p. [in Russian].

Hofman H.F. Turkish Literature: A Bio-Bibliographical Survey: Section III. Part 1. – Vol. 5. Utrecht, The Library of the University of Utrecht, 1969. 305 p.

Alimov R. Kadir Ali bek’in Cāmiʿ at-Tavārīḫ’i ve bu eserin Londra (I) nüshası [Qādir Ali beg’s Jāmiʿ at-Tavārīḫ and the London (I) copy of this work], Turkish Studies Çekirge budu festschrift in honor of Robert Dankoff, 2015. – V. 44. Harvard University, Department of Near Eastern Languages and Civilizations. P. 61–83. [in Turkish and Turkic].

Alimov R. O dvuh novyh sochineniyah Kadyr Ali-beka [About two new copies of the composition of Kadyr Ali-bek]. In: Russian Turkology, 2(15). 2016. P. 40–48. [in Russian].

Alimov R. Nekotorye zametki otnositel’no Kadyr Ali-beka i ego sochineniya “Jami at-Tavarih” [Some notes on Qadyr Ali-bek and his work “Jami at-Tavarih”]. In: Materialy vtoroy nauchnoy konferencii srednevekovoy istorii Desht-I Kypchak [Materials of the second scientific conference of the medieval history of Desht-i Kypchak]. Pavlodar. P. 251-258. [in Russian].

Nagamine H. Esche raz o sochinenii Qadir Ali Bega (“Jami at-tavarikh”/Sbornik letopisei) [Rethinking Qādir ‘Ali Beg’s Historiography (Jāmiʿ al-Tavārikh)]. In: Zolotoordynskoe obozrenie [Golden Horde Review]. – V. 7, no. 1. 2019. P. 115-130. [in Russian].

Blagova G.F. TURKS. Chakataj – RUSSK. Chagatai-djagatai- (Opyt sravnitel’nogo izucheniya starogo zaimstvovaniya) [TURKIC Chaqataj – RUSSIAN Chagatay-djagatay- (Experience of comparative study of old borrowing)]. In: Turkological collection. Moscow, Nauka, 1972. 167-205. [in Russian].

Eckmann J. Chagatay Manual. Indiana University, 1966. 203 p.

Kincses-Nagy É. Mongolic Copies in Chaghatay (Turcologica 115). Wiesbaden, Harrassowitz Verlag, 2018. 292 p.

Péri B. Notes on the Literary-Linguistic Term “Čaġatay”: Evaluating the Evidence Supplied by Native Sources. Altaica Budapestinensia MMII. Proceedings of the 45th Permanent International Altaistic Conference (PIAC). Budapest, June 23-28, 2002. Budapest. 2003. P. 248-255.

Bartold V.V. Raboty po istorii islama i arabskogo halifata [Works on the history of Islam and the Arab Caliphate]. – V. 6. Moscow, Nauka, 1966. 779 p. [in Russian].

Zaatov I. Krymskotatarskaya istoriya i «Jami at-tawarih» Jalayiri v tvorchestve Chokana Valikhanova [Crimean Tatar history and Jalayiri’s “Jami at-tawarih” in the work of Chokan Valokhanov]. In: Crimean Historical Review. Kazan – Bakhchysarai, 1, 2015. P. 232–244. [in Russian].

Berezin I. Biblioteka vostochnykh istorikov. Sbornik letopisei. Tatarskii tekst s russkim predisloviem [Library of Oriental Historians. “Compendium of Chronicles”. Tatar Text with Russian Preface]. – Vol. 2. Part. I. Kazan, Tip. Gubernskogo pravleniya, 1854. VII. 171 p. [in Russian and Turkic].

Ivanics M., Usmanov M.A. Das Buch der Dschingis-Legende (Däftär-i Čingiz-nāmä). I. (Vorwort, Einführung, Transkription, Wörterbuch, Faksimiles) (Studia uralo-altaica 44). Szeged, Dept. of Altaic Studies, University of Szeged, 2002. 324 p. [in German and Turkic].

Rieu Ch. Catalogue of the Turkish Manuscripts in the British Library. London, The British Library, 1888. 345 p.

Desmaisons Petr I. Histoire des Mongols et des Tatares par Aboul-Ghazi Behadour Khan: Souverain de Kharezm et Historien Djaghatai 1603-1664 A.D. St. Leonards: Ad Orientem LTD. Amsterdam, Philo Press, 1970. 386 p. [in French and Turkic].

Johanson L. Turkic. Cambridge University Press, 2021. 1063 p.

Berezin I. Biblioteka vostochnykh istorikov. Istoriya Abul’-Gazi. [Library of Oriental Historians. The history of Abu’l-Gazi]. – Vol. 3. Part. 1. Kazan, Tip. Gubernskogo pravleniya, 1854. XVIII. 130 p. [In Russian].

Zajcev I.V. Zapadnoe hristianstvo na vostochnom rubezhe rossiyskoy imperii (Iz nepravoslavnyh hristianskih missiy sredi rossiyskih musul’man: katolicheskaya i presviterianskaya missiya v Astrahani v XVIII-XIX vv.) [Western Christianity on the Eastern Frontier of the Russian Empire (From the history of non-Orthodox Christian missions among Russian Muslims: The Catholic and Presbyterian mission in Astrakhan in the 18th-19th centuries)]. In: Religii mira: istoriya i sovremennost’ [Religions of the world: history and modernity]. Moscow, Nauka, 2007. P. 145-168. [in Russian].

Zajcev I.V. Arabskiye, persidskiye i tyurkskiye rukopisi iz Haji-Tarhana(Astrahani). Russkaya Astrahan’ kak centr perepiski rukopisey [Arabic, Persian and Turkic manuscripts from Khadzhi-Tarkhan(Astrakhan). Russian Astrakhan as a center for the correspondence of manuscripts]. In: Mir Islama [World of Islam]. Pax Islamica. (3)2, 2009. P. 206-211. [in Russian].

Blochet E. Catalogue des Manuscrits Turc. Tome II. Suplément nos 573-1419. Paris, Bibliothèque nationale, 1933. 314 p. [in French].

DeWeese D. Islamization and native religion in the Golden Horde: Baba Tükles and conversation to Islam in historical and epic tradition. Pennsylvania, The Pennsylvania State University Press, 1994. 638 p.

Frank A.J. Islamic historiography and ‘Bulghar’ identity among the Tatars and Bashkirs of Russia. Boston – Köln, Brill, 1998. VIII. 232 p.