Қырғызстанның Талас облысы Үр-Марал аймағындағы арабграфикалық жазулар
Қаралымдар: 156 / PDF жүктеулері: 80
DOI:
https://doi.org/10.32523/2664-5157-2025-4-170-195Кілт сөздер:
түркі жартас өнері, Қырғызстан, Талас облысы, арабграфикалы мәтіндер, таңбалар, XIX-XX ғасырлар, мал шаруашылығы, Қырғызстан тарихы, ислам, эпитафияАннотация
Қырғызстанның Талас облысы оңтүстігіндегі Үр-Марал аймағында алты түрлі жерде 17 арабграфикалық мәтін анықталып тіркелді, олар толық құжатталды. Жартаста қашалып жазылған мәтіндердің фотосуреттері алынды, барлығының қолсызбалары жасалды, өлшемдері анықталды. Әрбір ескерткіштің орналасқан жері GPS нүктелері немесе тахиметр арқылы жасалған жалпы карта көмегімен белгіленеді. Сондай-ақ олардың өлшемдері масштаб қойылған фотосуреттер арқылы анықталды. Сонымен қатар, арабграфикалық мәтіндер орналасқан өзге де археологиялық нысандар – қоныстар, қорымдар сияқты ескерткіштер де тіркелді. Ежелгі эпиграфикалық мәтіндерді зерттеуде мәтіндер транслитерацияланып, аударылды. Мәтін жазулардың мерзімі анықталды. Әсіресе мәтінде мерзімі көрсетілген нақты жылдары ескерілді. Сонымен қоса, мәтіндегі арабграфикалық жазба дәстүрдің тілдік ерекшеліктеріне, қаріп түрлеріне ерекше назар аударылды. Мәтін жазудың мазмұны ескерілді, мәтінмен тікелей байланысты таңбалар немесе жануар бейнелері болса, олар да қатар қарастырылады. Аталмыш мәтіндердің 11-і екі бөлек жерде қашалған (Шиім-Таш пен Жалтырақ-Таш). Ал басқа 13 мәтіні жартасқа терең ойылып қашалған әрі анық көрінеді, қалған 4 мәтін аздап ойылып жазылған және өте кішкентай өлшемді. Мәтіндер теңіз деңгейінен 2700-3700 метр биіктікте орналасқан. Бұл жазуларда негізінен тек ер адам есімдері (оның үшеуі молдаға қатысты) кездеседі. Екі-үш жағдайда марқұмдардың аты-жөні жазылған, ал жазулы мәтіндер эпитафиялық сарынды болғандығы «yadqar qïldï» («йадқар қылды, естелік етті, еске алдық») деген сөздерден көрініп тұр деуге болады. Сонымен қатар, арабграфикалық мәтіндердің кейбір тұстарында қалғандарын жазғы жайлауда немесе асудан өткеннен кейін малшы, қойшылар жасаған болса керек. Бір ғана жазудың діни сипаты бар, қажыларға қатысты («хажлары»), ал қалғандары жай ғана шопандардың есімдері, кейде әкелерінің атымен қоса анық жазылған. Аталмыш мәтіндер орта түрік әдеби тілінде жазылады деуге келеді, өйткені онда «оглу» («ұл») сөзін қолданған. Бір жазба мәтіндердің хронологиясы XVIII ғасыр -XIX ғасырдың басы болса, басқалары XIX ғасырдың аяғы -XX ғасырдың басында жазылған деп топшылаймыз. Мұнда үш мерзімдік атау кездесіп тұр, оның екеуі хижра күнтізбесі бойынша (1900 және 1909 жылдары). Ең соңғысы Григориан күнтізбесінен кейінгі күн (1919). Төрт жазулы мәтінде таңбалар қатар кездеседі. Тау биігінде малшы, шопандар қашап жасаған 17 арабграфикалық мәтін XIX ғасырға қатысты болуы, елді «советтендіруге» дейінгі қырғыз халқының сауаттылығы туралы жаңа мәліметтер береді. Сонымен қоса, Орталық Азиядағы малшы, жылқышы қауымдастығының тарихы туралы жаңа мәліметтер де айқын болып тұр. Сол себептен жартастағы өнер контексіндегі арабграфиялық жазбаларды жүйелі түрде құжаттау, ғылыми талдау және жариялау қажеттілігі бар.
Downloads
Әдебиет
Bazylkhan N., Zheleznyakov B., Hermann L., Zhambulatov K., 2013. Novie nakhodki arabographitchnikh nadpisei v gorakh Kulzhabasy [New Finds of Arabic Inscriptions in the Kulzhabasy Mountains]. Khabarlary izvestiya. №3 (289). Almaty. P. 152-155. [in Russian]
Dzhumagulov Tsh., 1987. Epigrafika Kirgizii [Epigraphy of the Kyrgyz]. Issue 3. Frunze: Izdatelstvo “Ilim”. 168 p. [in Russian]
Zheleznyakov B., Hermann L., Bazylkhan N., 2019. Arabografitschnie nadpisi iz Akkainara i Tamgaly [Arabic inscriptions from Akkainar and Tamgaly], Istoriya i arkheologiya Semiretschya [History and archaeology of Semirechie]. №6. Almaty. P. 234-239. [in Russian]
Gaponenko V.M., 1963. Naskalnie izobrazheniya Talasskoï doliny [Rock art of the Talas valleys]. Arkheologitscheskie pamyatniki Talasskoi doliny [Archaeological monuments of the Talas hills]. Frunze. P. 101-110. [in Russian].
Kaschey O.A., 2020. Naskalnye izobrazheniya Karatasha [Rock art of Karatash]. Arkheologiya Evraziiskikh stepei [Archaeology of the Eurasian steppes]. №5. Kazan. P. 39-49. [in Russian] https://doi.org/10.24852/2587-6112.2020.5.39.49
Muminov A.K., Duisenov B.D., 2023. «Abat-Baitak» Korymynyn arabzhazuly epigrafikalyk eskertkshşteri» [Epigraphic Monuments in Arabic Script from the "Abat-Baytad" Necropolis] – Kitap-albom. Almaty: Altın paraq. 496 p. [in Kazakh and Russian].
Tabaldiev K., 2012. Izutshenie epigrafiki i znakov-tamg Kyrgyzstana [Documentation of epigraphy and tamgas of Kyrgyzstan]. Istoritsheskoe kulturnoe nasledie i sovremennaya kultura [Historical cultural heritage and contemporary culture]. Almaty. P. 52-61. [in Russian].
Tabaldiev K. Sh., Belek K., 2008. Pamyatniki pismennosti na kamnie Kyrgyzstana (svod pamyatnikov pismennosti na kamnie) [Monuments of inscriptions on stone of Kyrgyzstan (collection of monuments of inscriptions on stones)]. Bishkek. 336 p. [in Russian].
Sher Ya. A., Мiklashevitsh Е.А., Samashev Z.S., Sovetova О.S., 1987. Petroglify Zhaltyrak-Tasha [Petroglyphs of Zhaltyrak-Tash]. Problemy arkheologitsheskikh kultur stepei Evrazii [Problems of the archaeological cultures of the Eurasian steppes]. Kemerovo. P. 70-78. [in Russian]
Amanbaeva B., Suleymanova A., Zholdoshov Ch., 2011. Rock art in Kyrgyzstan. Clottes J. (ed.). Rock art in Central Asia. Paris: ICOMOS. P. 43-71.
Castagné J., 1921. Les tamgas des Kirghizes (Kazaks) [Tamgas of the Kyrgyz (Kazakh)]. Revue du monde musulman. Vol. XLVII. Paris. P. 29-65. [in French]
Hermann L., 2017. Un site d’art rupestre dans l’Ur-Maral (oblast de Talas) au Kirghizstan [A rock art site in Ur-Maral (oblast of Talas) in Kyrgyzstan]. International Newsletter on Rock Art. №78. Foix. P. 10-13. [in French and English]
Hermann L., 2018. Le site de Chiim-Tash dans la région de l’Ur-Maral (oblast de Talas) au Kirghizstan [The site of Chiim-Tash in the Ur-Maral region (oblast of Talas) in Kyrgyzstan]. International Newsletter on Rock Art. №82. Foix. P.11-16. [in French and English]
Hermann L., 2019. L’art rupestre de la vallée de Kara-Too (oblast de Naryn) au Kirghizstan [The rock art of the Kara-Too valley (oblast of Naryn) in Kyrgyzstan]. International Newsletter on Rock Art. №83. Foix. P.14-24. [in French and English]
Hermann L., 2020. Repertory of the tamgas in the Talas region (Kyrgyzstan), JacobsonTepfer E., Novozhenov V. A. (eds.). Rock Art Chronicles of Golden Steppe from Karatau to Altai. №2. Almaty, P. 185-191.
Hermann L., Bazylkhan N., 2023. Kazakh ethnographic petroglyphs and an Arabic inscription in Eshkiolmes (South-Eastern Kazakhstan). Arkheologiya Kazakhstana. №2 (20). Almaty. P. 222-231. https://doi.org/10.52967/akz2023.2.20.222.231
Hermann L., Bazylkhan N., Soronkulov G., Delwiche L., Usein Uulu A., 2025a. The new Rock Art Site of Kara-Say (Province of Talas) in Kyrgyzstan with Tamgas and two Arabic Inscriptions. Arkheologiya Kazakhstana. №2 (28). Almaty. P. 359-375. https://doi.org/10.52967/akz2025.2.28.359.375
Hermann L., Soronkulov G., Delwiche L., 2025b. The rock art site of Sandyk-Tash (JalalAbad) in Kyrgyzstan. Expression. №49. Capo di Ponte. P. 44-60.
Tashbaeva I.-K., Francfort H.-P., 2005. Studies of the Zhaltyrak-Tash Petroglyphs. Bulletin of the International Institute for Central Asian Research. №1. Samarkand. Bishkek. P. 14-19.
Жүктеулер
Жарияланды
Дәйексөзді қалай келтіруге болады
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2025 Turkic Studies Journal
Бұл жұмыс Creative Commons Attribution-Коммерциялық емес 4.0 халықаралық лицензиясы.
