Ортағасырлық «Орда-Балық ескерткішіндегі» қытай мәтіні

Тұрсынхан Қайыркен

doi:10.32523/2664-5157-2025-4-147-169

Авторлар

Тұрсынхан Қайыркен Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті https://orcid.org/0000-0002-3808-4989

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2025-4-147-169

Кілт сөздер:

көне түріктер, тоғыз оғыздар, Орда-Балық ескерткіші, зерттеу тарихы, дереккөздер, қытай мәтіні, Ұйғыр қағанатының тарихы, қағандар, Таң әулетімен байланыс, манихейлік дін, тарихи атаулар мен ұғымдар

Аннотация

Орталық Моңғолиядағы Орхон өзені алқабы түркі мемлекеттілігінің «алтын бесігі», ежелгі түріктердің материалдық және рухани мәдениетінің орталығы болып табылады. Мұны көне Ұйғыр қағанаты дәуірінде көне түрік, қытай, соғды тілдерінде жазылған Орда-Балық ескерткіші дәлелдейді. Қазіргі уақытта ескерткіштің бірнеше атауы бар: Қарабалғасун жазуы (ең көп таралғаны), Тоғыз ұйғыр Білге қағанның ескерткіші (ескерткіш оның құрметіне қойылған), Орда-Балық ескерткіші (атауы оның орналасқан жеріне байланысты). Қытай деректерінде бұл ескерткіш «Ай-Тәңірде Құтболмыш Алып Білге қаған ескерткіші» деп аталады – 九姓回鶻愛登裏羅汩沒蜜施合毗伽可汗聖珯汗聖. Ескерткіш туралы алғашқы мәлімет ХІІІ ғасырда Моңғол империясының астанасы Қарақорымға сапар шеккен парсы тарихшысы Ата-Мәлік Жувейниден алынған. Одан кейін ХІХ ғасырдың соңында үш тілді ескерткіш туралы мәліметтер Н.Ядринцев, А.Гейкель, В.Радловтың экспедицияларынан мәлім болды. Кейін Г.Шлегель осы экспедициялардың материалдарын жинақтап, қытай тіліндегі мәтінді зерттеп, оның аудармасын жариялады. Мақала авторы бұған дейінгі зерттеулер мен Цзю Таншу және Синь Таншу секілді қытай деректеріне сүйене отырып, ескерткіштің қытай тіліндегі мәтінін талдайды, оның бірнеше бөлікке бөлініп қалған үзінділерін жинақтайды, түсіндірме береді, ескерткіш кімге арналғанын және кімдер тарапынан орнатылғанын
анықтайды, сондай-ақ ескерткіш мәтінінде бейне-ленген қағандардың қызметі мен Орхон Ұйғыр қағанатының тарихын жан-жақты ашуға тырысады. Орда-Балық ескерткіші ежелгі түріктер арасында манихейлік ағымның тараған дәуірі – VIII-IX ғасырларға жатады. Қытайша мәтінде Таң әулетінің ішкі аймақтарында туындаған әскери көтерілісті басуға көмектесу үшін келген Түрік Бөгу-қағанның Лоян қаласында манихейлік екі миссионермен кездесіп, олардың ықпалымен манихей дінін қалай қабылдағаны баяндалған. Бұдан соң, Бөгу қаған манихейлік дінді Орхон түріктері арасында одан әрі таратуға бұйрық береді. Бұл, автордың пікірінше, мемлекет ішіндегі діни қайшылықтардың туындауына жол ашып, Орхон Ұйғыр қағанатының тез арада жойылуының басты себебіне айналды. Автор 745 жылы құрылған Ұйғыр қағанатының өзінен бұрынғы Екінші Түркі қағанатының жалғасы әрі аталмыш екі қағанатты құрушы бір халық екеніне, тек саяси билік қана ауысқанына маңыз береді. Сол себептен, Ұйғыр қағанатын ғылыми тұрғыдан Біріккен Түркі қағанаты немесе Үшінші Түркі қағанаты деп атауды ұсынады. 840 жылы ішкі және сыртқы күштердің әсерінен Ұйғыр қағанаты ыдырады: оғыздар мен түріктер үш бағытта қоныс аударды. Олардың көпшілігі Алтай мен Тарбағатай тауларын басып өтіп, Жетісуға жетіп, жергілікті халықпен араласып, Қарахан мемлекетін құруға атсалысты.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

Тұрсынхан Қайыркен, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

тарих ғылымдарының докторы, Қ. Сартқожаұлы атындағы Түркология және алтайтану ҒЗИ директоры

Әдебиет

Barthold V.V., 1964. K voprosu ob yazykakh sogdiyskom i tokharskom [Questions about Sogdian and Tokhar languages]. Coch., T. II, part 2. M. P. 461-470. [in Russian].

Bolin S.L., 1960. Svedeniya arabskikh stochnikov IX-XVI vv. o doline reki Talas i smezhnykh rayonakh [Information from Arab sources of the 9th-16th centuries o the Talas River valley and adjacent areas]. TIIAE AN Kazakh SSR, T VIII. P. 83. [in Russian].

Chavanese E., Pelio P., 1958. Mó ní jiào liúxíng zhōngguó kǎo (féngchéngjūn yì) [A Study of the Popularity of Manichaeism in China (Translated by Feng Chengjun)] xīyù nánhǎi shǐ dì kǎozhèng yì cóng bā biān [A Collection of Translations on the History and Geography of the Western Regions and the South China Sea (Volume 8).]. Běijīng: Zhōnghuá shūjú. 62 p. [in Chinese].

Chen Sulo, 1978. Shì hànwén jiǔ xìng huíhú pí jiā kè hàn bēi xià guān huíhú hé táng cháo de guānxì [Reflections on the relationship between the Uyghurs and the Tang dynasty in the monument of Togyz Oghuz Bilge Khagan]. Zhōngyāng mínzú xuéyuàn xuébào [Journal of Central University for Nationalities]. Beijing, No. 2. P. 11-21. [in Chinese].

Cíhǎi, 1979. Cíhǎi (suōyìn běn) [Cihai (abridged edition)]. Shanghai. 2214 p. [in Chinese].Gen Shimin, 2003. Wéiwú'ěr gǔdài wénxiàn yánjiū [ Research on the ancient literary and historical heritage of the Uyghurs]. Beijing. 546 p. [in Chinese].

Jizhi-Tongjian, 1963. Jizhi-Tongjian [Mirror of state governance], Volume 237. Hu Sansheng zhuwen [Annotations by Hu Sansheng]. Zhonghua Shuju. Beijing, 7638 p. [in Chinese].

Kayrken T.Z., 2022. Kultegin eskertkishi. Tarihiy-derektanulyq taldau [Kultegin monument. Historical-data analysis]. Astana. 262 p. [in Kazakh].

Kayrken T.Z., 2024. Tastağı tarïh. Köne türki eskertkişteriniñ qıtayşa mätinderi [History in stone. Chinese texts of ancient Turkic monuments]. Almaty: Arda. 382 p. [in Kazakh].

Kharzhaubai S., 1982. Otchet epigraficheskogo otryada SMIKE v 1976-1982 gg. [Report to the epigraphic detachment of SMIKE in 1976-1982.]. Rukopis', arkhiv instituta istorii AN MNR [Manuscript, archive of the Institute of History of the Academy of Sciences of the Mongolian People's Republic]. Ulaanbaatar. P. 3-42. [in Russian].

Li Zhao, 1979. Tángguó shǐ bǔ [Supplement to the History of the Tang Dynasty]. Volume II. Shanghai. 66 p. [in Chinese].

Lin Gan, 1987. Tūjué yǔ huíhé lìshǐ lùnwén xuǎnjí [Selected Papers on Turkic and Uighur History (2 volumes)]. Beijing. 1030 p. [in Chinese].

Liu Yitang, 1975. Weiwuer yanju [Liu Yitang. Uyghur Studies]. Taipei. Zhengzhong shuju. 584 p. [in Chinese].

Moriyasu Tagau, 1980. Guanyu huigu de xi qian [On the Westward Migration of the Uighurs]. Minzu i-tsung [Ethnic Translation Series]. Beijing. No. 1. P. 60-70. [in Chinese].

Niú Rǔ jí, 1997. Wéiwú'ěr gǔwénzì yǔ gǔ wénxiàn dǎolùn [Introduction to Uyghur Ancient Writings and Ancient Historical Documents].Urumqi. 320 p. [in Chinese].

QTTQD, 2005. QTTQD-Qazaqstan tarïxı twralı Qıtay derektemeleri [Chinese sources on the history of Kazakhstan]. T. I. Almaty: Dyke Press. 393 p. [in Kazakh].

Radlov V.V., 1892. Predvaritel'nyy otchet o rezul'tatakh arkheologicheskogo issledovaniya r. Orkhona [Preliminary report on the results of archeological research. Orkhona]. STOE. St. Petersburg. Issue. 1. P. 1-12. [in Russian].

Sartkhozhauly K., 2002. Ob"yedinennyy kaganat tyurkov [The United Khaganate of the Turks (745-840)]. Astana. 202 p. [in Russian].Sartkozhauly K., 2003. Orhon muraları [Orkhon Heritage]. Vol. I. Astana. 392 p. [in Kazakh].

Vasiliev V.P., 1897. Kitayskiye nadpisi v orkhonskikh pamyatnikakh v Koshotsaydame i Karabalgasune [Chinese inscriptions in the Orkhon monuments in Koshotsaydam and Karabalgasun]. Sbornik trudov Orkhonskoy ekspeditsii [Collection of works of the Orkhon expedition]. St. Petersburg. Vol. III. P. 1-36 + table. [in Russian].

Wang Zhilai, 2004. Zhōngyà Tōngshǐ – Gǔdài juǎn [History of Central Asia – Ancient Times]. Vol. II. Urumqi. 577 p. [in Chinese].

Yadrintsev N.M., 1892. Otchet ekspeditsii na Orkhon, sovershennoy v 1889 g. [Report on the expedition to Orkhon, completed in 1889]. STOE. St. Petersburg. Vyp. 1. P. 79-81. [in Russian].

Yang Fuxue, 2003. Huíhú wénxiàn yǔ huíhú wénhuà [Historical heritage and culture of the Uyghurs]. Beijing. 580 p. [in Chinese].

Zakenuly T., 2005. Köne «uyğır» étnonïmi jäne «quyğırlar» [The ancient ethnonym "Uyghur" and "Kuyghurs"]. Izdenis (Search). No. 3 (2). P. 42-44. [in Kazakh].

Zakenuly T., 2008. Köne türki eskertkişterindegi mädenï dïalog körinisteri [Cultural dialogue manifestations in ancient Turkic monuments]. «Ultaralıq jäne konfessïyaaralıq kelisim – Qazaqstandağı turaqtılıqtıñ negizi» attı xalıqaralıq ğılımï-praktïkalıq konferencïya materïaldarı [Proceedings of the international scientific and practical conference "Interethnic and interfaith harmony - the basis of stability in Kazakhstan"]. Ust-Kamenogorsk. P. 78-86. [in Kazakh].

Zhonggo Baike.., 1999. Zhonggo Baike da Cidian [Encyclopedia of China]. V. Beijing. 7942 p. [in Chinese].

Zhu Aishan lian, 1981. Shìlùn Móní jiào yǔ Huíhú de guānxì jí qí zài Táng cháo de fāzhǎn [On the Relationship between Manichaeism and the Uighurs and Its Development in the Tang Dynasty]. Shibei Shidi [Northwest History and Geography]. No. 1. 36 p. [in Chinese].

Bang W., Gabain A. v., 1929. Türkische Turfan-texte. II. Berlin. P. 3-14. [in German].

Gabain A.V., 1989. Das Leben im uigurischen Konigreich von Qoco (850-1250) Gāochāng huíhú wángguó de shēnghuó [Life in the Gaochang Uighur Kingdom]. China-Turfan. 299 p. [in Chinese].

Heikel A.O., 1892. Inscription de L̉ Orhon recueillees par l̉ expedition Finnoise 1890 et publiees par la Societe Finno-ougrienne. Helsingfors. 38 p.

Murayama S., 1959. Sind die Naiman Türken oder Mongolen? .CAJ. V.IV. No. 3. P.21-37. [in German]. Scopus ID: 58524536000

Ramstedt J.G., 1913. Zwei Uigurische Runenischiften in der Nord-Mongolen. Helsinki. P. 3-63 p. [in German].

Schlegel G., 1896. Die chinesische Inschrift auf dem uigurischen Denkmal in Kara Balgassun. Helsingfors. MSFOU. 141 p. [in German].