The concept of “happiness” in Turkic languages: A linguocultural  approach (based on Kazakh, Kyrgyz, Uzbek, Turkish)

Зульфия Кульманова

doi:10.32523/2664-5157-2025-4-214-232

Авторлар

Зульфия Кульманова Мичиган мемлекеттік университеті https://orcid.org/0000-0001-8791-032X

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2025-4-214-232

Кілт сөздер:

түркі тілдері, концепт, бақыт, лингвомәдениеттану, когнитивті лингвистика, мәдениетаралық салыстыру, метафоралық модель, мақал-мәтелдер, идиомалар когни тивтік модуль, эмоция

Аннотация

Мақалада түркі тілдеріндегі «бақыт» концептісінің ұлттық-мәдени ерекшелігі лингвомәдени және когнитивтік тұрғыдан қарастырылады. Сапалық зерттеу парадигмасына сүйене отырып «бақыт» ұғымының түркітілдес қоғамдардағы құрылымын зерттеу арқылы тіл, мәдениет және дүниетаным арасындағы байланысты анықтауды көздейді. Зерттеу әдіснамасы ретінде Лакофф пен Джонсонның (1980) концептуалдық метафора теориясы мен салыстырмалы және интерпретативтік лингво-мәдени тәсілдер қолданылған. Талдау қазақ, қырғыз, өзбек және түрік тілдерінің мақал-мәтелдері мен идиомаларына сүйенеді, бұл тілдер түркі тілдері отбасының әртүрлі тармақтарына жатады. Олардың зерттелуі «бақыт» ұғымының түркі дәстүріндегі ортақ және өзіндік лингвомәдени бейнелерін анықтауға мүмкіндік береді. Зерттеудің негізгі мақсаты – түркі тілдеріндегі «бақыт» лексемасының концептуалдық құрылымын, семантикалық өрісін, метафоралық үлгілерін және мәдени репрезентацияларын ашып көрсету болып табылады. Зерттеу үш негізгі бағытқа: негізгі терминдердің этимологиялық шолуына (мыс., бақыт, мутлулук, баҡыт), паремиологиялық материалдар мен тұрақты тіркестер негізіндегі лингвомәдени интерпретацияға және метафоралық үлгілерді салыстырмалы талдауға шоғырланған. Паремиологиялық материалдарға сүйенсек, түркі мәдениеттерінің басым көпшілігінде бақыт – Құдайдың еркімен немесе тағдырмен келетін сый ретінде қабылданады. Ең жиі кездесетін метафоралар – нұр, құс, сәттілік, сый. Бұл бақыттың киелі әрі сырттан келетін болмыс екенін білдіреді. Мысалы, қазақ және түрік мақал-мәтелдерінде бақыт жиі ұшып кететін немесе белгілі бір рухани не әлеуметтік үйлесіммен келетін уақытша құбылыс ретінде сипатталады. «Бақыт» концептісін лингвомәдени тұрғыдан зерттегенде, түркі халықтарының тарихи-философиялық дүниетанымы мен дәстүрлі өмір салтының маңызды рөл атқаратынын байқауға болады. Мысалы, көшпенді өмір салтында табиғатпен үйлесімде өмір сүру, үлкенге құрмет, тағдырға мойынсұну – бақыт ұғымының іргетасы болып табылады. Ислам дінінің әсері де зор: мұсылмандық түсінік бойынша, нағыз бақыт – рухани тыныштық пен Алланың разылығына жету. Бұл көзқарастар тілде көрініс тапқан: «Сабыр түбі – сары алтын», «Қанағат – қарын тойғызар» сияқты мақалдарда бақыт материалдық емес, рухани тұтастықпен өлшенетіні аңғарылады. Сондай-ақ, түркі әдебиетінде бақыт жиі әділ патша, дана адам, не болмаса жомарт қоғам бейнесінде көрініс табады. «Бақыт» концептісі түркі халықтарының мәдени санасында тек тілдік құбылыс ретінде ғана емес, сонымен қатар ұлттық болмыс, ұжымдық құндылықтар, тарихи тәжірибе және дүниетанымдық құрылымдардың көрінісі ретінде орныққан. Бұл жұмыс түркі дүниесінің мәдени семантикасын түсінуге ықпал етіп, тілдің мәдени дүниетанымды қалай жасақтайтыны мен сақтайтынын көрсетуге мүмкіндік береді.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

Зульфия Кульманова, Мичиган мемлекеттік университеті

PhD, Лингвистика және Мәдениет факультеті

Әдебиет

Abdramanova S., 2022. Conceptualization of Happiness by Young Native Speakers of Kazakh. TILTANYM. №3. P. 72–77.

Abdramanova S., 2023. HEART in the Kazakh Language. Brill’s Studies in Language, Cognition and Culture.

Goddard C., Ye Z., 2014. Exploring “happiness” and “pain” across languages and cultures. International Journal of Language and Culture, 1(2). P. 231–258; 131-148.

Hajdukova E.B., Winter L., McLellan R., 2017. Culturally Situated Understandings of Wellbeing. Cambridge Repository. P. 1542-1566.

Lakoff G., Johnson M., 1980. Metaphors We Live By. Chicago: University of Chicago Press. 256 p.

Madayev O., 2010. O‘zbek xalq og‘zaki ijodi. Tashkent: Mumtoz So‘z. 714 p.

McLellan R., Faucher C., Winter L., 2022. Wellbeing conceptualization in Kazakhstan. In Cross-Cultural Perspectives. P. 1542-1566.

McLellan R., Faucher C., Winter L., 2022. Young People's Wellbeing in Kazakhstan: A Derived Etic Approach. In Cross-Cultural Perspectives on Wellbeing. P. 135-154.

Sagatova A.S., Nurligenova Z.N., 2020. The Idea of Unity in the Kazakh Spirit. Bulletin of Karaganda University. P. 162-174. https://www.academia.edu/download/63789739/Bulletin_of_Karaganda_university_philosophy_2_98_202020200630-22627-gfemvs.pdf#page=163.

Sadalova T.M., 2002. Altayskie narodnye skazki. Novosibirsk: Nauka. Pamyatniki folklora narodov Sibiri i Dal’nego Vostoka; Vol. 21. 454 p.

Suiyerkul B., Chakyroglu A.K., 2014. Representation of the concepts “Happiness & Unhappiness” in the Kazakh proverbs and sayings. Procedia - Social and Behavioral Sciences, 136. P. 455–459.

Tekin T., 1968. A Grammar of Orkhon Turkic. Bloomington: Indiana University. 218 p.

Tezcan Aksu B., Akalın Ş.H., Toparlı R., 2023. Türk Atasözleri Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu. 694 p.

Wierzbicka A., 2004. Happiness in Cross-Linguistic Perspective. Daedalus, 133(2). P. 34–43.

Дербишева З. К., 2019. Основы лингвокогнитивного сравнения языков. Москва: ФЛИНТА. 335 с.

Караулов Ю.Н., 1987. Русский языковой образ мира: Очерки по русской лингвокультурологии. М.: Наука.

Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. 2011. 1-том. Алматы: DPS. 738 б.

Севортян Э.В., 1974. Этимологический словарь тюркских языков. Выпуск I: А – Б. М.: Наука. 766 c.

Стефанова Е.А., 2019. Сопоставительный анализ концепта “счастье”. Вестник ТГУ. C. 73-76.

Reference

Abdramanova S., 2022. Conceptualization of Happiness by Young Native Speakers of Kazakh. TILTANYM. №3. P. 72–77.

Abdramanova S., 2023. HEART in the Kazakh Language. Brill’s Studies in Language, Cognition and Culture. DOI: https://doi.org/10.1163/9789004548640_003

Goddard C., Ye Z., 2014. Exploring “happiness” and “pain” across languages and cultures. International Journal of Language and Culture, 1(2). P. 231–258. DOI: https://doi.org/10.1075/ijolc.1.2

Goddard C., Ye Z., 2014. Exploring “happiness” and “pain” across languages and cultures. International Journal of Language and Culture. P. 131-148. DOI: https://doi.org/10.1075/ijolc.1.2.01god

Hajdukova E.B., Winter L., McLellan R., 2017. Culturally Situated Understandings of Wellbeing. Cambridge Repository. P. 1542-1566.

Lakoff G., Johnson M., 1980. Metaphors We Live By. Chicago: University of Chicago Press. 256 p.

Madayev O., 2010. O‘zbek xalq og‘zaki ijodi. Tashkent: Mumtoz So‘z. 714 p.

McLellan R., Faucher C., Winter L., 2022. Wellbeing conceptualization in Kazakhstan. In Cross-Cultural Perspectives. P. 1542-1566.

McLellan R., Faucher C., Winter L., 2022. Young People's Wellbeing in Kazakhstan: A Derived Etic Approach. In Cross-Cultural Perspectives on Wellbeing. P. 135-154. DOI: https://doi.org/10.1007/978-3-030-95205-1_9

Samuratova T.K., et al., 2015. Space and Time as Fundamental Elements of Kazakh World Image. Mediterranean Journal of Social Sciences. P. 127-132. https://pdfs.semanticscholar.org/b482/707f40fcef3b4fe17ff122c2ee5a6defe29c.pdf.

Sagatova A.S., Nurligenova Z.N., 2020. The Idea of Unity in the Kazakh Spirit. Bulletin of Karaganda University. P. 162-174. https://www.academia.edu/download/63789739/Bulletin_of_Karaganda_university_philosophy_2_98_202020200630-22627-gfemvs.pdf#page=163. DOI: https://doi.org/10.31489/2020HPh2/162-174

Sadalova T.M., 2002. Altayskie narodnye skazki. Novosibirsk: Nauka. Pamyatniki folklora narodov Sibiri i Dal’nego Vostoka; Vol. 21. 454 p.

Suiyerkul B., Chakyroglu A.K., 2014. Representation of the concepts “Happiness & Unhappiness” in the Kazakh proverbs and sayings. Procedia - Social and Behavioral Sciences, 136. P. 455–459. DOI: https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2014.05.302

Tekin T., 1968. A Grammar of Orkhon Turkic. Bloomington: Indiana University. 218 p.

Tezcan Aksu B., Akalın Ş.H., Toparlı R., 2023. Türk Atasözleri Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu. 694 p.

Wierzbicka A., 2004. Happiness in Cross-Linguistic Perspective. Daedalus, 133(2). P. 34-43. DOI: https://doi.org/10.1162/001152604323049370

Derbisheva Z.K., 2019. Osnovy lingvokognitivnogo sravneniya yazykov [Fundamentals of Linguocognitive Comparison of Languages]. Moscow: FLINTA. 335 p. [in Russian].

Karaulov Yu.N., 1987. Russkii iazykovoi obraz mira: Ocherki po russkoi lingvokulturologii [Russian linguistic worldview: Essays on Russian linguoculturology]. Мoscow: Nauka. [in Russian].

Qazaqtyń etnografııalyq kategorııalar, uǵymdar men atawlarynyń dästürli jüıesi. Entsıklopedııa [Encyclopedia of Traditional System of Kazakh Ethnographic Categories, Concepts, and Names], 2011. Vol. 1. Almaty: DPS. 738 p. [in Kazakh].

Sevortyan E.V., 1974. Etymologicheskii slovar' tiurkskikh iazykov [Etymological Dictionary of Turkic Languages]. Volume I: A–B. Мoscow: Nauka. 766 p. [in Russian].

Stefanova E.A., 2019. Sopostavitel'nyi analiz koncepta “schast'e” [Comparative analysis of the concept “happiness”]. Vestnik TSU. P. 73-76. [in Russian].