Шығыс дереккөздеріндегі топонимдердің лексика-семантикалық таптастырылуы
Қаралымдар: 0 / PDF жүктеулері: 0
DOI:
https://doi.org/10.32523/2664-5157-2026-3-187-211Кілт сөздер:
топонимика, антропотопонимия, ойконимика, лексикалық және семан- тикалық жіктеу, араб-парсы дереккөздері, түркі топонимикасы, Шығыс дереккөздері, потамоним, дромоним, тайпаАннотация
Бұл мақалада ортағасырлық араб-парсы дереккөздерінде жазылған Қазақстан мен Өзбекстандағы топонимдер қарастырылады. Бұл топонимдерді зерттеу түркі халықтары туралы ортақ мәдени және тарихи ақпаратты, сондай-ақ сол дәуірдің негізгі экстралингвистикалық факторларын ашады. IX-XII ғасырлардағы шығыс дереккөздерінен лексикалық және семантикалық тұрғыдан жіктелген барлығы 250 топоним жиналды. Жұмыста жалпы ономастикадағы онимдердің лексикалық және семантикалық жіктелуі бойынша зерттеулерге ғылыми шолу, сондай-ақ араб-парсы тарихи құжаттары бойынша зерттеулер кіреді. Әдістемелік негізге лексикалық-семантикалық, салыстырмалы-диахрондық, контекстік және компоненттік талдаулар кіреді; бастапқы материал ежелгі географиялық атаулардан тұратындықтан, топтастыру, жіктеу және ішінара этимологиялық талдау да қолданылды. Бұл зерттеу осы топонимдердегі ежелгі түркі түбірлерінің негізгі мағыналарын зерттейді, бұл жалпы түркі семантикасын тарихи бағалауға мүмкіндік береді. Негізгі аналитикалық бағыт ежелгі топонимдердің лексикалық және семантикалық жіктелуін нақтылауға, олардың ортақ түркілік сәйкестігін анықтауға және олардың кеңістіктік таралуын картаға түсіруге бағытталған. Әлемге әйгілі Шығыс саяхатшыларының, соның ішінде әл-Яқуби, Ибн Хордадбех, Құдама, әл-Истахри, әл-Бакри және әл-Идрисидің (Әбу Абдулла Мұхаммед) еңбектеріндегі жеке есімдер мен географиялық терминдерден алынған топонимдер ішкі бөлімдерге бөлінді, нақты патшалар, хандар, тарихи тұлғалар, таулар, өзендер және қалалар сияқты уәждер арасында айқын айырмашылықтар болды. Бұл материал бұрын жиналмаған немесе жан-жақты талданбағандықтан, бұл ежелгі топонимдер мен олардың уәждерін анықтау тарихи топонимиканы жаңа деректермен байытады. Араб-парсы дереккөздеріндегі топонимдерді анықтау ортағасырлық халықаралық бағыттарды, кеңістіктік таралуды және трансонимдену арқылы қалыптасқан топонимдерді анықтау үшін өте маңызды. Сонымен қатар этнотопонимдер ІХ-ХІІ ғасырлар аралығында осы аймақтарды мекендеген тайпалар туралы құнды ақпаратты ашады. Талданған топонимдер қолжетімді тарихи деректер арқылы нақтыланады және олардың пайда болу себептері егжей-тегжейлі түсіндіріледі. Қолданыстағы ғылыми этимологияларға сүйене отырып, араб-парсы саяхатшылары әр жер үшін ұсынған қосымша контекст ұсынылады. Әрбір лексика-семантикалық тип үшін жіктеу санаттарын, топонимдерді және уәждерді көрсететін кестелер берілген. Жеке есімдер, тайпалық атаулар, географиялық терминдер, физикалық ерекшеліктер, әлеуметтік маңызы бар бейтарап сөздер және мағыналары күңгірт атаулар сияқты уәждерді зерттеу болашақ салыстырмалы зерттеулердің негізін қалайды. Бұл зерттеудің мақсаты – Шығыс дереккөздеріндегі ежелгі түркі топонимдеріне лексикалық және семантикалық талдау жүргізу, олардың таксономиясын жүйелеу және олардың тілдік, тарихи және мәдени ерекшеліктерін анықтау. Бұл зерттеудің өзектілігі түркі бірлігін белгілейтін тілдік материалдарды талдауда жатыр, өйткені ұлттар өздерінің жаһандық бірегейлігін анықтайды. Түптеп келгенде, алынған нәтижелер түркі топонимикалық семантикасын жүйелеуге және салыстырмалы лексикологиядағы болашақ зерттеулерді қолдауға негіз болады.
Downloads
Әдебиет
Al-İdrisi, 2020. Abu ‘Abd Allah Muhammad ibn Muhammad aş-Şarif al-İdrisi. Nuzhat al-muştak fi-ihtirak al-afak. İzd. Ahmad Farid al-Mazidi [Abu ‘Abd Allah Muhammad ibn Muhammad aş-Şarif al-İdrisi. Nuzhat al-muştak fi-ihtirak al-afak. İzd. Ahmad Farid al-Mazidi]. Bairut: Dar al-kutub al-‘ilmiia. P. 17-29. [in Russian].
Al-Mukaddasi, 1876. Ahsan at-takasim fi ma'rifat al-akalim. İzd. De Gue [Ahsan at-takasim fi ma'rifat al-akalim. Ed. De Gue]. BGA. Leiden, III. P. 12-38. [in Russian].
Al-Kufi, 1991. Abu Muhammad Ahmad ibn A‘sam al-Kufi. Kitab al-Futuh. İzd. ‘Ali Şiri. V 8 tomah [Abu Muhammad Ahmad ibn A'sam al-Kufi. Kitab al-Futuh / Ed. ‘Ali Shiri. In 8 volumes]. Bairut: Dar al-Adva’. P. 14-33. [in Russian].
Alimkhan A.A., 2025. Ulttyq onomastikanıñ lingvomädeni negizderi [Linguocultural foundations of national onomastics]. Almaty: Evero. 250 p. [in Kazakh].
Äbdırahmanov A., 1975. Toponimika jäne etimologia [Toponymy and etymology]. Almaty. 137 p. [in Kazakh].
Bababekov X., 1987. K etimologii toponima «Kokand». H. Bababekov. İz istorii Srednei Azii i Vostochnogo Turkestana XV–XIX vv. [To the etymology of the toponym "Kokand". Kh. Bababekov. From the history of Central Asia and East Turkestan 15th–19th centuries]. Taşkent. P. 98-104. [in Russian].
Baidaliev D.D., 2007. Jualy ölkesınıñ ejelgı tarihy [The ancient history of the Zhualy region]. Taraz. 213 p. [in Kazakh].
Baipakov K.M., 2007. Veliki Şelkovyi püt na teritorii Kazahstana [The Great Silk Road on the Territory of Kazakhstan]. Almaty: Alamar. 496 p. [in Russian].
Bartöld V., 1965. Sochinenia. III tom [Works. Volume III.] [Elektronnyi resurs]. file:///C:/Users/pc/Desktop/PSF_24-27/Bartold_V_V_Sochinenia_M_1965_T_3.pdf [in Russian]. (Accessed: 29.02.2026)
Bartöld V., 1966. Sbornik sochineni [Collection of essays]. [Elektronnyi resurs]. file:///C:/Users/pc/Desktop/PSF_24-27/Bartold_V_V_Sochinenia_M_1966_T_6.pdf [in Russian]. (Accessed: 20.03.2026)
Bartöld V., 1974. Sbornik sochineni [Collection of Works]. [Elektronnyi resurs]. file:///C:/Users/pc/Desktop/PSF_24-27/Bartold_V_V_Sochinenia_M_1974_T_7.pdf [in Russian]. (Accessed: 10.03.2026)
Bartöld V., 1973. Sbornik sochineni [Collection of Works]. [Elektronnyi resurs]. file:///C:/Users/pc/Desktop/PSF_24-27/Bartold_V_V_Sochinenia_M_1973_T_8.pdf [in Russian]. (Accessed: 09.01.2026)
Begaliev N.B., Turobov A.M. Samarqand toponimiasi. SamDChTİ naşri [Toponymy of Samarkand. Samdech Technische Hochschule], 2015i. 156 p. [in Russian].
Beleniski A.M., Bentovin N. B., Bölşakov O. G., 1973. Srednevekovyi gorod Srednei Azii [Medieval city of Central Asia]. L. 393 p. [in Uzbek].
Bernştam A.N., 1952. İstoriko-arheologicheskie ocherki Senträlnogo Tän-Şanä i Pamiro-Altaia [Historical and archaeological essays on the Central Tien Shan and Pamir-Altai]. Moscow-Leningrad. 343 p. [in Russian].
Biarov B., 2013. Qazaq toponimderınıñ tiptık ülgılerı. Ş. Şaiahmetov atyndağy Tılderdı damytudyñ respublikalyq ädıstemelık ortalyğy [Typical examples of Kazakh toponyms. Republican Methodological Center for Language Development named after Sh. Shayakhmetov]. 432 p. [in Kazakh].
Buräkov İu., 2002. K istorii ranesrednevekovogo Chacha. O’zbekiston tarihi [On the history of early medieval Chach. History of Uzbekistan]. №3. P. 10-20. [in Russian].
Drevnetürski slovär [Ancient Turkic Dictionary], 1969. Leningrad. 589 p. [in Russian].
Janūzaq T., 2010. Tarihi jer-su attarynyñ tüptörkını [The origins of historical place names]. Almaty: "Sözdık-slovär" JŞS. 356 p. [in Kazakh].
Jūmabekov J.A., Ahmetjanova N.J., 2014. Ūlytau öñırınıñ tarihi toponimikasy. Qarağandy universitetınıñ habarşysy [Historical toponymy of the Ulytau region. Bulletin of Karaganda University]. «İstoria. Filosofia» seriasy, № 4(76). P. 17-26. [in Kazakh].
Zaҳiriddin Muҳammad Bobur, 2002. Boburnoma [Baburnama]. T.: Şarq. 139 p. [in Uzbek]. İakut, 1950. Mu'jam al-buldan [Mu'jam al-buldan]. Beirut. tt. I – IV. 500 p. [in Russian].
İbn al-Asir, 1883-1885. Abu-l-Hasan ‘Ali ibn Muhammad aş-Şaibani al Jazari İbn al-Asir. Al-Kamil fi-t-ta’rih. V 12 tomah [Abu-l-Hasan ‘Ali ibn Muhammad ash-Shaybani al-Jazari Ibn al-Athir. Al-Kamil fi-t-ta’rikh. In 12 volumes]. Misr: Bulak. 664 p. [in Russian].
İbn al-Fakih, 1977. izd. s. As-Savad i Tabaristan po Meşhedskoi rukopisi truda İbn al-Fakiha al-Hamadani. İzd. arab, teksta, perevod i primechania O. V. Skitişvili [Publishing house – As-Sawad and Tabaristan according to the Mashhad manuscript of the work of Ibn al-Faqih al-Hamadani. Publishing house – Arabic, text, translation and notes by O. V. Tskitishvili]. Tbilisi. 83 p. [in Russian].
İbn Hordadbeh, 1986. Kniga putei i stran. Perevod s arabskogo, komentarii, issledovanie, ukazateli i karty Naili Velihanovoi [The Book of Routes and Countries. Translation from Arabic, commentary, research, indexes and maps by Naila Velikhanova]. Baku: Elm. 428 p. [in Russian].
Kaidarov A.T., 1986. Struktura odnoslojnyh kornei i osnov v kazahskom iazyke [Structure of monosyllabic roots and bases in the Kazakh language]. Alma-Ata. 322 p. [in Russian].
Kamaliddin Ş., 2007. K etimologii nazvania Chach (Şaş). Materialy nauchnoi konferensii «Chach – Binket – Taşkent (istoricheskoe proşloe i sovremennost)» [On the etymology of the name Chach (Shash). Proceedings of the scientific conference "Chach - Binket - Tashkent (historical past and present)"]. Tashkent. P. 45-51. [in Russian].
Koşğari M., 1963. Turki sўzlar devoni (Devonu- luğot it-turk). Tarjimon va naşrga taiörlovchi S. M. Mutallibov. 3 tomlik [urkish words of Devoni (Devonu-lugot it-Turk). Translator and publisher S.M. Mutallibov. 3 volumes]. Tashkent: Fan. 428 p. [in Uzbek].
Kumekov B. E., 1971. Strana kimakov po karte al-İdrisi. SNV, vyp. 10 [The country of the Kimaks according to the map of al-Idrisi. SNV, issue 10]. Moscow: Nauka. P. 194–198. [in Russian].
K etimologii gidronima Balhaş. Problemy drevnei i srednevekovoi istorii Chacha. Vyp. 10. Otv. red. Ş. S. Kamoliddin [On the Etymology of the Hydronym Balkhash. Problems of Ancient and Medieval History of Chach. Issue 10. Ed. Sh. S. Kamoliddin], 2023. Saarbrücken: LAP. P. 87–96. [in Russian].
Kriticheskoe izdanie teksta äl-İstahri dal de-Gue v pervom tome Bibliotheca Geographorumarablcorum [A critical edition of al-Istakhri's text was given by de Goué in the first volume of Bibliotheca Geographorumarablcorum], 1937. Leiden 408 p. [in Russian].
Qazaq tılınıñ dialektologialyq sözdıgı. A. [Dialectological dictionary of the Kazakh language. A.], 1969. 426 p. [in Kazakh].
Qazaq tılınıñ tüsındırme sözdıgı [Explanatory dictionary of the Kazakh language], 1986. Almaty. 512 p. [in Kazakh].
Qoişybaev E., 1985. Qazaqstannyñ jer-su attary sözdıgı [Dictionary of place names of Kazakhstan]. Almaty: Mektep. 256 p. [in Kazakh].
Qoraev S., 1970. Geografik nomlar manosini bilasizmi? [Do you know the meaning of geographical names?]. T., Uzbekistan. 67 p. [in Uzbek].
Margulan A., 1978. Arheologicheskie pamätniki Kazahstana [Archaeological monuments of Kazakhstan]. Almaty: İzd-vo Nauka. 214 p. [in Russian].
Mirakmalov M.T., 2007. O‘zbekiston oikonimlarining tasnifi, O‘zbekiston geografiya jamiyati yilnomalari, jild. 29 [v]. P. 21-23. [in Uzbek].
Mūhammejanov A., 1988. Qadimgi Toşkent [Ancient Tashkent]. Tashkent. 124 p. [in Uzbek].
Murzaev E.M., 1982. Geografia v nazvaniah. Moskva. 176 s. [Murzaev E.M., 1982. Geography in names. Moscow. 176 р.] [in Russian].
Murzaev E.M., 1984. Slovär narodnyh geograficheskih terminov [Dictionary of folk geographical terms]. M. 653 p. [in Russian].
Nalivkin V.P., 1886. Kratkaia istoria Kokandskogo hanstva. V.P. Nalivkin [Short history of the Kokand Khanate. V.P. Nalivkin]. Kazän: Kazanski universitet. 225 p. [in Russian].
Semönov-Tän-Şanski V.P., 1924. Kak geograficheski landşaft otrajaetsä v narodnyh nazvaniah naselennyh punktov? Antropogeograficheskoe issledovanie, Nauki o Zemle, t., 26, № 1-2 ["How is the geographical landscape reflected in the popular names of populated areas?" Anthropogeographical study. Earth Sciences, Vol. 26, No. 1-2]. P. 133-158. [in Russian].
Stewart G.R., 1970. A Concise and Selective Dictionary for the Continental United States of America. New York, Oxford: Oxford University Press. ISBN: 0195001214, ISBN13: 9780195001211. 550 p.
Syzdyqov S., 2018. Qarlyqtardyñ ruhani jäne materialdyq mädenietı [Spiritual and material culture of the Karlyks] [Elektrondyq resurs]. https://e-history.kz/kz/news/show/1960?ysclid=mno30iexd8235846408 [in Kazakh]. (Accessed: 12.12.2025)
Trudy Semirechenskoi arheologicheskoi ekspedisii: Chuiskaia dolina. Sost. Pod red. Bernştam A.N. [Works of the Semirechye archaeological expedition: Chuya Valley. Comp. Ed. by A.N. Bernshtam], 1950. Moscow-Leningrad. 249 p. [in Russian].
Hudud, 1937. «Hudud – al-alam» the regions of the world. Tran. and explaned by V. Minorsky. London. P. 211-218.
Shaniazov K.Ş., 1973. Etnograficheskie materialy v trudah Beruni. Beruni na ijtimoi fanlar [Ethnographic materials in the works of Beruni. Beruni on social sciences]. Tashkent. 342 p. [in Russian].
İuchkevich V.A., 1968. Obşaia toponimika [General toponymy]. Minsk. 432 p. [in Russian].
İailenko V.P., 1988. Paleoaziaty i etnicheskaia istoria drevnei Srednei Azii. Problemy etnogeneza i etnicheskoi istorii narodov Srednei Azii i Kazahstana. (TD) [Paleoasians and the ethnic history of ancient Central Asia. Problems of the ethnogenesis and ethnic history of the peoples of Central Asia and Kazakhstan. (TD)]. M. P. 132 – 134. [in Russian].
Al-Jaköbi, 1892. Kitäb al-boldän. (Bibliotheca Geographorum Arabicornm, M. J. De-Goeje, t. VII) [Kitäb al-boldän. (Bibliotheca Geographorum Arabicornm, M. J. De-Goeje, t. VII)]. Leiden. P. 232–233. [in Limburgish].
De Gоeje М. J., 1889. Kitab al-masalik wa-l-mamalik auctore... etc. Accedunt excerpta e Kitab al-Kharadj auctore Kodama ibn Dja'far. Lugduni Batavorum (BGA, VI) [Kitab al-masalik wa-l-mamalik by... etc. Excerpts from Kitab al-Kharadj by Kodama ibn Dja'far. Lugduni Batavorum (BGA, VI)]. 548 p. [in Latin].
Description de l’Afrique septentrionale par el-Békri, éd. et trad. Mac Guckln de Sla ne, texte, nouvelle éd. [Description of North Africa by el-Bekri, ed. and trans. Mac Guckln de Slane, text, new ed.], 1913. 405 p. [in French].
Gusev D., Stafeev S., 2024 A Digital Georeferenced Reconstruction of al-Biruni's Map from The Masʿud Canon. International Cartographic Association, Commission on Cartographic Heritage into the Digital 18th ICA Conference Digital Approaches to Cartographic Heritage Bologna, 23-25 October. P.198-223.
Mirakmalov M.T. O‘zbekiston oikonimlarining tasnifi. O‘zbekiston geografiya jamiyati yilnomalari [Classification of Oikonyms of Uzbekistan. Annals of the Geographical Society of Uzbekistan] Vol. 29, 2007. 21-23-b. [in Uzbek].
Hasanov H., 1985. Geografik nomlarning siri: ilmiy – ommabop ta'rif [The Secret of Geographical Names: Scientific and Popular Definition]. Tashkent. 120 p. [in Uzbek].
Stewart G.R., 1970. A Concise and Selective Dictionary for the Continental United States of America. New York, Oxford: Oxford University Press. ISBN: 0195001214, ISBN13: 9780195001211. 550 p.
Жүктеулер
Жарияланды
Дәйексөзді қалай келтіруге болады
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2026 С.К. Иманберди, M. Экиджи, A. Асеткызы
Бұл жұмыс Creative Commons Attribution-Коммерциялық емес 4.0 халықаралық лицензиясы.
