“Kitāb-ı ʿilm-i ṭıbb” медициналық қолжазбасы: транскрипциясы, ғылыми және мәтіндік талдау негіздері

К.Б.  Сұлтанбек

doi:10.32523/2664-5157-2026-2SI-178-197

Авторлар

К.Б. Сұлтанбек Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті https://orcid.org/0000-0002-7360-7140

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2026-2SI-178-197

Кілт сөздер:

түркітану, араб графикалы түркі мәтіндері, шағатай кезеңі, медициналық трактаттар, транскрипция, қолжазба зерттеулері, Kitāb-ı ʿilm-i ṭıbb, лексикалық қор, түркі тілдері, индекс-сөздік

Аннотация

Мақалада шағатай кезеңіне жататын «Kitāb-ı ʿilm-i ṭıbb» қолжазбасының алғашқы екі бетінің транскрипциясы, мәтінді талдау негіздері және бірінші бетінің индекс-сөздігі ұсынылады. Түркі халықтарының XV–XX ғасырлар аралығындағы тарихи кезеңі ғылымда «шағатай кезеңі» атауымен кеңінен белгілі. Бұл кезеңдегі шығармалардың басым көпшілігі діни мазмұнда болғанымен, басқа ғылым салаларына тиесілі мәтіндер де көптеп кездеседі. Солардың бірі және бірегейі – шағатай кезеңіндегі «Kitāb-ı ʿilm-i ṭıbb» медициналық қолжазбасы. Аталмыш кітап Қазақстан Республикасының Ұлттық академиялық кітапханасында сақталған, жалпы кітапқа кодикологиялық сипаттама берілген. Қолжазбада қара сия қолданылған, кейбір бөліктерінде қызыл сия да кездеседі. Жазылған немесе көшірілген уақыты, авторы туралы мәлімет берілмеген. Зерттеулер нәтижесінде аталған шығарманың бүгінгі күнге дейін ғылыми айналымға енгізілмегені анықталды. Бұл мақаланың мақсаты – бұрын ешқандай зерттеу жүргізілмеген, тек каталогта ғана мәліметі берілген медициналық еңбекті таныту және ғылыми айналымға енгізу. Сол мақсатқа жету үшін медициналық еңбектің екі беті транскрипцияланды, алғашқы бетінің индекс-сөздігі жасалды. Сонымен қатар оқылған беттердегі лексикалық қордың үлес салмағы анықталды. Аталмыш мақсатқа жету үшін мәтінтанулық талдау, тарихи-салыстырмалы әдіс, лингвистикалық сипаттама әдісі қолданылды. Отандық және шетелдік зерттеушілер арасында араб графикалы түркі мәтіндерінің транскрипциясы мәселесінде әлі күнге дейін бірізділік сақталмай келеді. Кейбір мәтіндердің оқылуында кирил, кейбіреулерінде латын, ал тағы басқа мәтіндерде екеуінің қатар қолданылғаны көрінеді. Осы себепті бұл мақалада отандық ғалымдар үшін қолданыла алатын транкрипция белгілері Түркі Академиясы тарапынан жарияланған “Qara sözder” кітабындағы латын графикасына қосымша әріптер қосылу арқылы ұсынылып отыр. Зерттеу барысында мәтіннің ғылыми транскрипциясы жасалған соң, мәтіннің лексикалық қоры индекс-сөздікте талданды. Индекс-сөздіктің жасалуында түркиялық ғалымдар тарапынан ұсынылған TÜRKSÖZDİZ 4.3.1 бағдарламасы қолданылды. Қолжазбаның алғашқы беттеріндегі қысқартулар, қолданылған диакритикалық белгілер қарастырылып, шағатай кезеңінің жазба дәстүріне тән ерекшеліктер айқындалды. Нәтижесінде қолжазба мәтін алғаш рет ғылыми айналымға түсіп отыр. Ортағасырлық түркі медициналық қолжазбаларының ішінде көлемі жағынан үлкені екендігі анықталды. Зерттеу нәтижелері шағатай кезеңіндегі медициналық мазмұндағы жазба ескерткіштердің мәтіндік табиғатын тануға, сондай-ақ түркі тілдерінің тарихи лексикасы мен терминологиясын зерттеуге қосымша дереккөз ретінде қызмет етеді. Сонымен қатар, ұсынылған транскрипция мәтіні мен үлгі ретінде берілген индекс-сөздік болашақта түркі жазба мұраларын мәтінтанулық тұрғыдан зерттеу жұмыстарында пайдалануға мүмкіндік береді.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

К.Б. Сұлтанбек, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті

PhD

Әдебиет

Abu Ali Ibn Sino, 1993. Tib qonunlari [The Canon of Medicine]. Comp. by Karimov, U., Khikmatullaev, Kh. Toshkent: Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti. 304 p. [in Uzbek].

Avakova R.A., Bektemirova S.B., 2018. Leksikografiyanyñ qainar közi – arab tilindegi luğattar [Arabic dictionaries as the source of lexicography]. Almaty: Qazaq universiteti. P. 19-22 . [in Kazakh].

Jubatova B.N., Akhmetbekova A.K., 2026. Shygys jazba dasturi kontekstindegi eski qazaq jazba adebi tili [The old Kazakh written literary language in the context of the Eastern written tradition]. Qazaqstan shygystanuy gylymi jurnaly. 1 (T.17). P. 387-406. [in Kazakh].

Qydyr T.E., 2021. Ortaghasyrlyq turki ädebi tiliniñ atauna qatysty keibir mäseleler [Some issues related to the naming of the medieval Turkic literary language]. QazUU khabarshysy. Shyghystanu seriyasy. 4 (T.99). P. 17-24. [in Kazakh].

Qydyrbaev Q., 2019. Arab grafikasyndagy tarihiy qoljazbalardy transkriptsiyalau jäne transliteratsiyalau mäseleleri [Issues of transcription and transliteration of historical manuscripts in Arabic script]. Almaty: Ahmet Yasawi University. P. 215-222. [in Kazakh].

Qydyrbaeva Ü.T., Shadkam Z., Tuyaqbaev Ö.O., 2023. “Dastūr al-ʿilāj” traktatynyñ mazmundyq qurylymy [The content structure of the treatise “Dastūr al-ʿilāj”]. QazUU Khabarshysy. Shyghystanu seriyasy. 2 (Vol. 105). P. 119-129. [in Kazakh].

Mayemerova A., Kozyrev T., 2025. Abay. “Qara sözder” [The Book of Words]. Astana: Turkic Academy. 176 p. [in Kazakh].

Mamyrbek G.M., Seitbekova A.A., 2023. “Husrav ua Shyryn” mätinin transkriptsiyalau mäselesi [The issue of transcription of the text “Khusraw and Shirin”]. L.N. Gumilyov ENU Bulletin. Philology series. 4 (Vol. 145). P. 55-65. [in Kazakh].

Sultanbek K., Shadkam Z., 2021. Arab äripterimen jazylğan eñbekterdi transkriptsiyalau mäseleleri [Issues of transcription of works written in Arabic script]. Abai KazNPU Bulletin. Philology series. 1. P. 162-169. [in Kazakh].

Sultanbek K., Uğurlu M., Bilalova D., 2025. “Dürrüʾl-ʿAcāyib” jäne “Rāzrāznama” negizinde arab grafıkalyq shyghys mätinderin oqu mäseleleri [Reading issues of Arabic-script Eastern texts based on “Dürrüʾl-ʿAcāyib” and “Rāzrāznama”]. Turkology Journal. 121. P. 103-124. [in Kazakh].

Shadkam Z., Qydyrbaeva Ü.T., Tuyaqbaev Ö.O., 2021. Ortaghasyrlyq türk shipagerlik dasturi jäne jazba jädigerleri [Medieval Turkic healing tradition and written monuments]. Tarih seriyasy. 3 (Vol. 102). P. 178-187. [in Kazakh].

Shadkam Z., Tuyaqbaev Ö.O., Qydyrbaeva Ü.T., Abdrahanov D.M., 2021. “Dastūr al-ʿilāj” meditsinalyq traktaty jäne qoljazba nusqalary [The medical treatise “Dastūr al-ʿilāj” and its manuscript copies]. QazUU Khabarshysy. Shyghystanu seriyasy. 3 (Vol. 98). P. 101-110. [in Kazakh].

Shadkam Z., Tuyaqbaev Ö.O., Sultanbek K.B., 2022. “Dastūr al-ʿilāj” traktatyndagy halyq emshiligi – meditsinalyq antropologiya kozqarasymen [Folk medicine in the treatise “Dastūr al-ʿilāj” from the perspective of medical anthropology]. Eurasian Humanities Institute Bulletin. 3. P. 89-100. [in Kazakh].

Shadkam Z., Tuyaqbaev Ö.O., Qydyrbaeva Ü.T., 2022. “Dastūr al-ʿilāj” meditsinalyq traktatynyñ orfografiyalyq jäne fonetikalyq erekshelikteri [Orthographic and phonetic features of the medical treatise “Dastūr al-ʿilāj”]. QazUU Khabarshysy. Shyghystanu seriyasy. 4 (Vol. 103). P. 4-13. [in Kazakh].

Shcherbak A., 1962. Grammatika starouzbekskogo yazyka [Grammar of the Old Uzbek language]. Moscow: Nauka. [in Russian].

Arat R.R., 1987. Türk İlmî Transkripsiyon Kılavuzu [Guide to Turkish scientific transcription]. In: Makaleler, Vol. I. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü. P. 33-69. [in Turkish].

Argunşah M., 2014. Çağatay Türkçesi [Chagatai Turkish]. Istanbul: Kesit Yayınları. [in Turkish].

Bodrogligeti A., 2001. A Grammar of Chagatay. Munich: Lincom Europa.

Çelik Ü., 1996. Ali Şir Nevâyî, Leylî vü Mecnûn. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. [in Turkish]. Eckmann, J. (trans. G. Karaağaç), 2017. Çağatayca El Kitabı [Chagatai manual]. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. [in Turkish].

Ercilasun A.B., 2013. Tarihî metinlerin transkripsiyonu hakkında [On the transcription of historical texts]. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü. P. 235-244. [in Turkish].

Kabadayı O., 2021. Kazakistan Millî Kütüphanesindeki Çağatayca el yazması eserler [Chagatai manuscripts in the National Library of Kazakhstan]. Türkiyat Mecmuası. 31. P. 131-150. [in Turkish].

Károly L., 2003. Lexical analysis of a seventeenth-century Chaghatay treatise on medicine. In: Altaica Budapestinensia MMII. Budapest: Eötvös Loránd University. P. 171-180.

Károly L., 2012. Panaceas and other miraculous cures in Middle Turkic medical writings. Shaman. 20 (1-2). P. 5-21.

Károly L., 2014. Türkçe yazılmış İslam tıp eserlerinde şifalı dualar [Healing prayers in Islamic medical works written in Turkish]. Ankara: Hacettepe University. P. 279-290. [in Turkish].

Károly L., 2015. A Turkic medical treatise from Islamic Central Asia. Leiden, Boston: Brill. 462 p.

Kocaman A., Tekin T., 1992. Söyleşi - Türkoloji Üzerine [Interview - on Turkology]. Dilbilim Araştırmaları. 3. P. 5-9. [in Turkish].

Öztekten Ö., 2018. Türkiye Türkolojisinde transkripsiyon, transliterasyon sorunu [The problem of transcription/transliteration in Turkish Turkology]. Ankara: Bengü Yayıncılık. P. 600-614. [in Turkish].

Sultanbek K., Shadkam Z., Kairanbayeva N. 2023. On the issue of transcription in historical Turkic text studies in Central Asia. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi. 108/1. P. 99-118.