Күлтегін ескерткішіндегі қытайша мәтін: тарихи-деректанулық талдау

Т.З.  Қайыркен

doi:10.32523/2664-5157-2026-2SI-93-115

Авторлар

Т.З. Қайыркен Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті https://orcid.org/0000-0002-3808-4989

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2026-2SI-93-115

Кілт сөздер:

көне түркі қағанаты, көне түркілер, Күлтегін ескерткіші, қытайша мәтін, реконструкция және аударма, зерттеу, дереккөздік әлеуеті, Білге қаған, Таң әулеті, Таң Сюаньцзун, мәтіннің түсіндірмесі

Аннотация

Мақала ерте ортағасыр кезеңіндегі көне түркілердің тарихы және олардың Қытай империясымен дипломатиялық қатынастары туралы маңызды дереккөздердің бірі болып саналатын Күлтегін ескерткішіндегі қытайша мәтінге арналған. Бұл ескерткіштің 732 жылы Екінші Түркі қағанатының негізін қалаушы Елтеріс Құтлық қағанның ұлы Күлтегіннің құрметіне тұрғызылғаны белгілі. Көне түркі қағанаттарының тарихы, олардың басқа ежелгі мемлекеттермен қарым-қатынастары, сондай-ақ түркі тайпалық одақтарының өзара талас-тартысы тасбағанның үш жағында көне түркі тілінде, ал төртінші жағында қытай тілінде баяндалған. Ерте ортағасыр дәуірінде Солтүстік және Шығыс Азияда көне түркі мен қытай тілдері қарым-қатынас пен халықаралық байланыстың аса маңызды құралы болғанын атап өту қажет. Қазіргі уақытта ескерткіштегі қытай мәтіні аудармасының бірнеше нұсқасы бар, алайда соған қарамастан мәтіннің кейбір үзіктері жеткілікті дәрежеде зерттелмеген және талас тудырып келеді. Бұл мақала сол даулы мәселелердің төркінін зерделеуді көздеген. Ескерткіштің тұрғызылу себептеріне және онда көне түркілердің көрші мемлекеттермен дипломатиялық қатынастарының көрініс табуына ерекше назар аударылады. Қытайша мәтінді кешенді түрде талдау сол дәуірдегі халықаралық қатынастардың сипатын нақтылауға мүмкіндік береді. Мақалада қытайша мәтіннің жаңадан нақтыланған реконструкциясы мен оның жоғалған және зақымданған үзіктерінің аудармасы ұсынылған. Талдау жасалған есімдер, атаулар, топонимдер және тарихи-философиялық ұғымдар автор тарапынан қолжетімді ең заманауи тарихи мәліметтер негізінде түсіндіріледі. Түркі халықтары мемлекеттiлiгiне негіз қалаған көне түркі қағанаттарының маңызы атап көрсетілген. Осы орайда көне түркілердің Қытай империясымен дипломатиялық қатынастарының ерекшеліктері мен дәстүрлері талданған. Сондай-ақ, мақалада ескерткіштің қытайша мәтінінде көрініс тапқан ежелгі қытай жаулап алу саясатының негізгі қырлары, атап айтқанда, Аспан Ұлының «жомарттығы» мен «ізгілігін» сипаттайтын риторика, қарсыластарды өз жағына тарту стратегиясы және олардың әлеуетін тиімді пайдалану тәсілдері сараланады. Қытайша мәтінде мезгіл, мекен, тарихи тұлғалар мен оқиғалар туралы егжей-тегжейлі мәліметтер қамтылған, бұл оны өзге дереккөздерді айқындау үшін пайдалануға мүмкіндік береді. Көне түркі руналық жазбаларындағы ақпараттың шынайылығын растаудың маңызы ерекше, өйткені бұрын олар негізінен «Цзю Таншу» және «Син Таншу» сияқты қытай жылнамаларына сүйеніп келген болатын. Ескерткіштің өзіндегі қытайша жазбаны талдау бұл дереккөздерді салыстыруға, нақтылауға және тәптіштеп қарауға мүмкіндік береді. Осылайша, мақалада баяндалып отырған тарихи ақпараттың объективтілігі мен шынайылығы үшін қажетті үш дереккөз – дәстүрлі қытай жылнамалары, көне түркі руналық жазбалары және ескерткіштегі қытайша мәтін арасындағы өзара байланыс ашып көрсетіледі.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

Т.З. Қайыркен, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

тарих ғылымдарының докторы, профессор

Әдебиет

Wang Riwei, 1936. Dīngling mínzú kǎo [A Study of the Dingling Ethnic Group]. Shǐxué jíkān Journal of Historical Studie. No. 10. P. 47-64. [in Chinese].

Vasiliev V.P., 1897. Kitayskiye nadpisi na Orkhonskikh pamyatnikakh v Kosho-Tsaydame i Karbalgasune [Chinese inscriptions on the Orkhon monuments in Kosho-Tsaidam and Karbalgasun]. STOE. Issue 3. St. Petersburg. P. 1-36. [in Russian].

Zakenuly T., 2006. Kultegin eskertkishindegi qytaysha matinnіn zerttelui [Study of the Chinese text on the Kultegin monument]. Kazak tarikhy [Kazakh history]. Almaty. No. 1. P. 12-15. [in Kazakh].

Kaiyrken T.Z., 2022. Kültegin eskertkishi. Tarihi-derektanwlıq taldaw [Kultegin monument. Historical and documentary analysis]. Almaty: Lantar BO0KS. 316 p. [in Kazakh].

Lin Gan, 1987. Gǔ tūjué wén bēimíng zhájì [Notes on Ancient Turkic Inscriptions]. Gǔ Tūjué yǔ Huíhé lìshǐ lùnwén xuǎnjí [Selected Essays on Ancient Turkic and Uyghur History]. Beijing. P. 582-594. [in Chinese].

Matsuda Hisao, 1987. Gǔdài tiānshān lìshǐ dìlǐ xué yánjiū [A Study of the Historical Geography of the Ancient Tianshan Mountains]. Beijing. 377 p. [in Chinese].

Radlov V.V., 1892-1899. Atlas drevnostey Mongolii [Atlas of Mongolian Antiquities]. STOE. T. I-V. St. Petersburg. 538 p. [in Russian].

Sartkozhauly K., 2020. Orhon eskertkishteriniñ tolıq atlası [Complete atlas of Orkhon monuments]. Volume I. Astana. 501 p. [in Kazakh].

Sartkozhauly K., 2003. Orhon muraları [Orkhon Heritage]. І t. Astana. 392 p. [in Kazakh]. Cen Zhongmian, 1937. Bá tūjué wén què tèqín bēi [Postscript to the Kultegin Stele]. Fǔrén xué zhì [Fu Jen Catholic University Journal]. No. 6. Replies 1-2. P. 98-116. [in Chinese].

Xīn Táng shū, Juǎn 215 -1, Zhuán 140 -1, tūjué-1 [New Book of Tang, Volume 215-1. Biographies 140-1. Turks-1]. [in Chinese].

Han Rulin, 1935. Dú Quē tèqín bēi zhájì [Notes on reading the Kultegin Monument]. Guólì Běipíng yán jiù yuàn yuàn wù huìbào [Report of the National Peiping Research Institute. Peiping]. No. 6. P. 65-74. [in Chinese].

Hànshū. Juǎn jiǔshísì. Xiōngnú zhuán [Book of Han, Volume 94, Biography of the Xiongnu]. [in Chinese].

Huang Zhongqin, 1930. Huángzhòngqín. Zài tán Quē tè qín (Kultegin) bēi [A Revisit to the Kultegin Stele]. Zhōngshān dàxué yǔyán lìshǐ xué yánjiū suǒ zhōukān [Weekly of the Institute of Linguistics and History, Sun Yat-sen University]. Sun Yat-sen University. Beijing. 10 vols. No. 120. P. 41-53. [in Chinese].

Huang Zhongqin, 1933. Táng quē tèqín [Kultegin] bēi [The Kultegin Stele]. héběi dì yī bówùyuàn bànyuèkān [Hebei First Museum Semi-Monthly]. Hebei. No. 40. P. 21. [in Chinese].

Cíhǎi, 1979. Shànghǎi císhū chūbǎn shè [Cihai. Shanghai Lexicographical Publishing House]. 2214. [in Chinese].

ZTQQD-Zhongguo tarïhnamalarındağı qazaqqa qatıstı derekter [ZTKKD-Data on Kazakhs in Chinese Historiographies], 2003. Vol. II. Beijing. 997 p. [in Kazakh].

Zhōu shū, Juǎn 27, Zhuán-19 [Book of Zhou, Volume 27, Biographies-19]. [in Chinese].

Chlegel G., 1892. la stele funeraire du Teghin Giogh et ses copistes et traducteurs chinois, russes et allemands. MSFOu. Vol.III. P.1-57.

Gabelentz G.v.d., 1892. The Chinese inscription of the I-r monument, in [Heikel] Inscriptions of the I-r Orkhon. Helsingfors. P. 25-26.

Golden Peter B., 2010. Turks and Khazars: Origins, Institutions, and Interactions in Pre-Mongol Eurasia. Ashgate Variorum. P. 24

Heikel A.O., 1982. Inscription of L̉ Orhon recueillies par l̉ expedition Finnoise 1890 et publiees par la Societe Finno-ougrienne. Helsingfors. 38 p.

Radloff W., 1894. Die altturkischen Inschriften der Mongolei. St. Petersburg. P.167-169.

Thomsen V., 1896. Inscriptions of the Orkhon. Memoirs of the Finno-Ougrienne Societe (MSFOu). V. Helsingfors. 240 p.

Yue Jiazhao, 1934. Hé lín (Harhorim) sān táng bēijì lüè [A Brief Account of the Three Tang Dynasty Steles in Harhorim]. héběi dì yī bówùyuàn bànyuèkān [Hebei First Museum Semi-Monthly]. Hebi. No. P.40-59. [in Chinese].