Түркі-мәмлүктік әлем бейнесіндегі антропонимия («Kitāb-i maǧmūʿ-i tarǧumān-i turkī wa ʿaǧamī wa muġālī wa fārsī» (XIV ғ.) бойынша)

Б. Жұбатова

doi:10.32523/2664-5157-2026-2-151-175

Авторлар

Б. Жұбатова Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті https://orcid.org/0000-0002-3653-5870

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2026-2-151-175

Кілт сөздер:

тарихи антропонимия, ономастика, түркі-мәмлүк, «Тарджуман» сөздігі, этномәдени бірегейлік, лингвистикалық антропология, жәрия (jawārī) есімдері, есім, нисба, лақап

Аннотация

Мақалада тарихи антропонимия тілдік номинация шеңберінде ғана емес, тарихи жад, мәдени құндылықтар мен әлеуметтік иерархияны бейнелейтін жүйе ретінде қарастырылады. Зерттеу нысаны – араб тілі үстемдік еткен ортағасырлық Мысырда жазылған түркі-араб сөздігіндегі тілдік антропонимия. Мәмлүк антропонимиясы түркі дәстүрлері мен араб-ислам мәдениетінің өзара ықпалдасуының күрделі үдерісін көрсететіндіктен, полиэтникалық әрі көптілді қоғам жағдайындағы әлеуметтік құрылым мен құндылықтар жүйесін реконструкциялауда маңызды дереккөз болып саналады. Зерттеудің негізгі материалы – XIV ғасырда Мысырда құрастырылған арабша-түркіше «Kitāb-i Majmūʿ-i «Tarjumān»-i Turkī wa ʿAjamī wa Mughalī wa Fārsī» («Тарджуман») сөздігі, нақтырақ айтқанда, оның мәмлүктердің, жәриялар (күңдер немесе қумалар) мен өзге әлеуметтік топ өкілдерінің есімдерін қамтитын жиырма екінші бөлімі. Бұл бөлімде күнделікті тілдік тәжірибеде қолданылған 84 антропоним тіркелген, олардың 64-і ер адамдарға, 20-сы әйелдерге қатысты. Мұндай сандық арақатынас дереккөздің әскери-әкімшілік элитаны репрезентациялауға басымдық беруімен және құлдық қоғамда қалыптасқан сарай мәдениетіндегі гендерлік асимметриямен түсіндіріледі. Сөздіктің нарративті және ресми құжаттардан айырмашылығы – сөздік авторының жанды қолданыстағы тілдік бірліктерді тіркеп, аударманы антропонимдердің семантикасын ашу тәсілі ретінде қолдануында. Зерттеудің мақсаты – сөздіктегі түркі-мәмлүк антропонимдерінің семантикалық және функционалдық сипатын айқындап, ат қою тәжірибесінің әлеуметтік-мәдени негіздерін ашу арқылы есімдердің мәмлүк-түркілердегі әлем бейнесін интерпретациялаудағы әлеуетін көрсету. Әдіснамалық тұрғыдан тарих, әлеуметтану, этнолингвистика және лингвистикалық антропология қағидаттарын біріктіретін пәнаралық тәсіл қолданылады. Антропонимдер семантикалық жіктеу және контекстуалдық талдау арқылы әскери-мәртебелік, зоонимдік, «беріктік», сондай-ақ апотропейлік кодтар тұрғысынан түсіндіріледі. Әйел антропонимдері jāriya/jawārī әлеуметтік категориясымен байланыста қарастырылып, олардың эстетикалық және символдық қызметі сарай ішіндегі институционалдық тәжірибелер арқылы түсіндіріледі. Зерттеудің ғылыми жаңалығы «Тарджуман» сөздігіндегі түркі антропонимиясының лексикографиялық материал ретінде ғана емес, мәмлүк қоғамындағы әлеуметтік және символдық кеңістіктің элементі ретінде кешенді түрде талдануымен айқындалады. Алғаш рет түркі антропонимдері әскери элитаның топтық бірегейлігін сақтау, әлеуметтік мәртебені символдық тұрғыдан легитимациялау (заңдастыру) және исламға дейінгі мәдени қабаттарды бейтарап түрде сақтап жеткізу тетіктері ретінде қарастырылады. Сондай-ақ жәрияларға қатысты әйел антропонимдері гендерлік және институционалдық контексте қарастырылып, ат қою актісінің билік пен әлеуметтену үдерістерімен байланысы айқындалады. Түркі антропонимиясындағы есімдер, нисбалар және лақап аттар анықталып, олар тарихи-мәдени контекст арқылы түсіндіріледі.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

Б. Жұбатова, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті

филология ғылымдарының докторы, Арабтану орталығының директоры

Әдебиет

Баскаков Н.А., 1974. Историко-этимологический словарь тюркских языков. Общетюркские и межтюркские основы (А–Б–В). Москва: Наука. 560 с.

Березович Е.Л., 2009. Языковые образы мира: опыт системного описания. Москва: Языки славянских культур. 288 с.

Гаркавец А.Н., 2019. Китаб-и Маджмуʽ-и Тарджуман-и Турки ва ʽАджами ва Мугали ва Фарси («Сводная книга переводчика…») Халила бин Мухаммада бин Йусуфа ал-Кунави (при участии О.О.Туякбаева). Алматы: Баур. 600 с.

Гафуров А., 1987. Имя и история: Об именах арабов, персов, таджиков и тюрков. Москва: Наука. 224 с.

Гумилев Л.Н., 2021. Древние тюрки. Москва: Айрис-Пресс. 560 с.

Джафаров Б., Ганиева Б., 2025. Кодикологическая и лингвистическая структура Китабу Булгатил аль-Муштак фи Лугхат ат-Тюрк ва-л-Кифчак. Журнал тюркологии. 7(4). С.131–146. https://doi.org/10.32523/2664-5157-2025-4-131-146

Жұбатова Б., Аубакирова Қ., 2019. Мысырдағы мәмлүктер билігі тұсындағы түркі-араб мәдени-тілдік байланыстары (XIII–XV ғ.). Алматы: Қазақ университеті. 235 б.

Курышжанов А., 1970. Исследование по лексике старокыпчакского письменного памятника XIII в. «Тюркско-арабского словаря». Алма-Ата: Наука. 234 с.

Қыдырбаев Қ., Купешов К., 2022. Ортағасырлық қыпшақ-араб сөздіктерінің зерттелуі. Шығыстану сериясы, 3(102). Б.25-32. https://doi.org/10.26577/JOS.2022.v102.i3.03 DOI: https://doi.org/10.26577/JOS.2022.v102.i3.03

Махмуд ал-Кашгари, 2024. Диван лугат ат-Турк (пер. и предисл. З.-А. Ауэзовой; индексы сост. Р. Эрмерсом). Баку: Zәrdabi naşr MMC. 1376 с.

Мұхаммед Р., Төребекова С., 2022. Мәмлүк-қыпшақ ескерткіштеріндегі араб тіліне енген қыпшақ сөздері. Turkic Studies Journal. 3(4). P. 52–60. https://doi.org/10.32523/2664-5157-2021-4-52-60 DOI: https://doi.org/10.32523/2664-5157-2021-4-52-60

al-Zabīdī Muḥammad, 1993. Tāj al-ʿArūs min Jawāhir al-Qāmūs. Vol. 6. Kuwait: Wizārat al-Iʿlām. 563 p.

Amitai R., 2016. Echoes of the Eurasian Steppe in the Daily Culture of Mamluk Military Society. Journal of the Royal Asiatic Society. Series 3.Vol. 26. Issue 2. P. 261–270. DOI:10.1017/S1356186315000358. DOI: https://doi.org/10.1017/S1356186315000358

Aubakirova K., Mustafayeva A., Kamisheva G., 2022. Comparative Study of the Manuscript “Tarjuman” with Dictionaries in the Mamluk-Kipchak Language. Вестник Торайгыров университета. Филологическая серия. №2. 2022. С.19-30. https://doi.org/10.48081/UCQX1079 DOI: https://doi.org/10.48081/UCQX1079

Ayalon D., 2007. Eunuchs, Caliphs and Sultans: A Study in Power Relationships. Jerusalem: The Magnes Press. The Hebrew University. 360 p.

Boyraz E. A., 2015. Kitâb-i mecmû-i tercümân-i türkî ve acemî ve muġalî’de Türkmence. International Journal of Languages’ Education and Teaching. P. 534-564. https://doi.org/10.18298/IJLET.324 DOI: https://doi.org/10.18298/ijlet.324

Cirit M., Yigitoğlu Ö., 2024. Memlûk-Kıpçak Sözlüklerinde Geçen Kadın Adları. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi. https://doi.org/10.29000/rumelide.1502869 DOI: https://doi.org/10.29000/rumelide.1502869

Dahmaan M.A., 1990. Mu’jam al-alfaaz at-ta’rikhiyya fi Misr al-Mamluki. Dimashq: Daar al-Fikr al-Mu’asir. 158 s.

Doerfer G., 1965. Türkische Elemente im Neupersischen. Bd. II. Wiesbaden: Franz Steiner. 671 p.

Dirbas H., 2019. Naming of Slave-girls in Arabic: A Survey of Medieval and Modern Sources. Zeitschrift für Arabische Linguistik. №69. P. 26-38. DOI: https://doi.org/10.13173/zeitarabling.69.0026

Duranti A., 1997. Linguistic anthropology. Cambridge: Cambridge University Press. 408 p. DOI: https://doi.org/10.1017/CBO9780511810190

Flemming B., 1968. Ein alter Irrtum bei der chronologischen Einordnung des Tarǧumān turkī waʿaǧamī wa muġalī. Der Islam. № 44. P. 226-229.

Güner G., 2018. Memlük-Kıpçak sözlük gramerlerinde kişi adları. Dil Araştırmaları. №23. S.103-122.

Houtsma Th., 1894. Ein türkisch-arabisches Glossar. Leiden: Brill. 114 p. DOI: https://doi.org/10.1163/9789004601192

Ibn Manẓūr, 1994. Lisān al-ʿArab, root j-r-y. Vol. 2. Beirut: Dār Ṣādir. 437 p.

İnan A., 1953. XIII–XIV yüzyıllarda Mısır’da Oğuz-Türkmen ve Kıpçak Lehçeleri ve ‘Hâlis Türkçe’. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı – Belleten. №1. P. 53-7

Jackson P., 2017. The Mongols and the Islamic World: From Conquest to Conversion. New Haven & London: Yale University Press. 614 p. DOI: https://doi.org/10.12987/yale/9780300125337.001.0001

Jafarov B., Ganiyeva B., 2025. Codicological and linguistic structure of Kitabu Bulghatil al-Mushtaq f i Lughat at-Turk wa-l-Qifchaq. Turkic Studies Journal. 7(4). P. 131–146. https://doi.org/10.32523/2664-5157-2025-4-131-146 DOI: https://doi.org/10.32523/2664-5157-2025-4-131-146

Kassymova M., 2021. Analysis of the words recorded as Turkmen in the Kitāb-I Mecmû-ı Tercümân-ı Türkî ve Acemî ve Mugalî’. Journal of Oriental Studies. №3(98). P. 30-37. DOI: https://doi.org/10.26577/JOS.2021.v98.i3.03

Khallaq Khasan, Sebagh Abbas, 1999. Al-Mu’jaam al-Jaami’ fi mustallakhaat al-Ayyubiyya wa al-Mamlukiyya wa al-‘usmaniyya zat al-usul al-‘arabiyyati waal-Farisiyyati wa at-Turkiyyati. Beyrut: Dar al-‘elm lilmalayin. 246 p.

Mnaidarova M., Sarseke G., Sahin I., 2025. Anthroponyms in the Kazakh and Turkish Languages: A Historical Review of Their Studies and Structural Features. Treatises and Documents: Journal of Ethnic Studies. Vol. 94 (no.1). P. 208–226. DOI: https://doi.org/10.2478/tdjes-2025-0008 DOI: https://doi.org/10.2478/tdjes-2025-0008

Peirce L. P., 1993. The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire. Oxford: Oxford University Press. 374 p. DOI: https://doi.org/10.1093/oso/9780195076738.001.0001

Sağol Yüksekkaya G., 2009. Türklerde Ölümün Algılanışı: ‘Ölmek’ Karşılığı Kullanılan Kelimelerden Hareketle. Uçmağa Varmak Kitabı. İstanbul: Kitabevi. S. 3-41.

Sülükçü Y., 2016. Kitâb-ı Mecmû-ı Tercümân-ı Türkî ve Acemî ve Mugalî’ Adlı Esere Yabancılara Türkçe Öğretimi Açısından Bir Bakış. International Journal of Language Academy. Vol. 4. S. 67-76. DOI: https://doi.org/10.18033/ijla.427

Toparlı R., Çögenli S., Yanık N., 2000. Kitabu'l Mecmu-i Tercumani Turki ua Acami ua Mugali. Ankara: Türk dili kurumu. 231 s.