Түркі-мәмлүктік әлем бейнесіндегі антропонимия («Kitāb-i maǧmūʿ-i tarǧumān-i turkī wa ʿaǧamī wa muġālī wa fārsī» (XIV ғ.) бойынша)

Б. Жұбатова

doi:10.32523/2664-5157-2026-2-157-181

Авторлар

Б. Жұбатова Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті https://orcid.org/0000-0002-3653-5870

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2026-2-157-181

Кілт сөздер:

тарихи антропонимия, ономастика, түркі-мәмлүк, «Тарджуман» сөздігі, этномәдени бірегейлік, лингвистикалық антропология, жәрия (jawārī) есімдері, есім, нисба, лақап

Аннотация

Мақалада тарихи антропонимия тілдік номинация шеңберінде ғана емес, тарихи жад, мәдени құндылықтар мен әлеуметтік иерархияны бейнелейтін жүйе ретінде қарастырылады. Зерттеу нысаны – араб тілі үстемдік еткен ортағасырлық Мысырда жазылған түркі-араб сөздігіндегі тілдік антропонимия. Мәмлүк антропонимиясы түркі дәстүрлері мен араб-ислам мәдениетінің өзара ықпалдасуының күрделі үдерісін көрсететіндіктен, полиэтникалық әрі көптілді қоғам жағдайындағы әлеуметтік құрылым мен құндылықтар жүйесін реконструкциялауда маңызды дереккөз болып саналады. Зерттеудің негізгі материалы – XIV ғасырда Мысырда құрастырылған арабша-түркіше «Kitāb-i Majmūʿ-i «Tarjumān»-i Turkī wa ʿAjamī wa Mughalī wa Fārsī» («Тарджуман») сөздігі, нақтырақ айтқанда, оның мәмлүктердің, жәриялар (күңдер немесе қумалар) мен өзге әлеуметтік топ өкілдерінің есімдерін қамтитын жиырма екінші бөлімі. Бұл бөлімде күнделікті тілдік тәжірибеде қолданылған 84 антропоним тіркелген, олардың 64-і ер адамдарға, 20-сы әйелдерге қатысты. Мұндай сандық арақатынас дереккөздің әскери-әкімшілік элитаны репрезентациялауға басымдық беруімен және құлдық қоғамда қалыптасқан сарай мәдениетіндегі гендерлік асимметриямен түсіндіріледі. Сөздіктің нарративті және ресми құжаттардан айырмашылығы – сөздік авторының жанды қолданыстағы тілдік бірліктерді тіркеп, аударманы антропонимдердің семантикасын ашу тәсілі ретінде қолдануында. Зерттеудің мақсаты – сөздіктегі түркі-мәмлүк антропонимдерінің семантикалық және функционалдық сипатын айқындап, ат қою тәжірибесінің әлеуметтік-мәдени негіздерін ашу арқылы есімдердің мәмлүк-түркілердегі әлем бейнесін интерпретациялаудағы әлеуетін көрсету. Әдіснамалық тұрғыдан тарих, әлеуметтану, этнолингвистика және лингвистикалық антропология қағидаттарын біріктіретін пәнаралық тәсіл қолданылады. Антропонимдер семантикалық жіктеу және контекстуалдық талдау арқылы әскери-мәртебелік, зоонимдік, «беріктік», сондай-ақ апотропейлік кодтар тұрғысынан түсіндіріледі. Әйел антропонимдері jāriya/jawārī әлеуметтік категориясымен байланыста қарастырылып, олардың эстетикалық және символдық қызметі сарай ішіндегі институционалдық тәжірибелер арқылы түсіндіріледі. Зерттеудің ғылыми жаңалығы «Тарджуман» сөздігіндегі түркі антропонимиясының лексикографиялық материал ретінде ғана емес, мәмлүк қоғамындағы әлеуметтік және символдық кеңістіктің элементі ретінде кешенді түрде талдануымен айқындалады. Алғаш рет түркі антропонимдері әскери элитаның топтық бірегейлігін сақтау, әлеуметтік мәртебені символдық тұрғыдан легитимациялау (заңдастыру) және исламға дейінгі мәдени қабаттарды бейтарап түрде сақтап жеткізу тетіктері ретінде қарастырылады. Сондай-ақ жәрияларға қатысты әйел антропонимдері гендерлік және институционалдық контексте қарастырылып, ат қою актісінің билік пен әлеуметтену үдерістерімен байланысы айқындалады. Түркі антропонимиясындағы есімдер, нисбалар және лақап аттар анықталып, олар тарихи-мәдени контекст арқылы түсіндіріледі.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

Б. Жұбатова, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті

филология ғылымдарының докторы, Арабтану орталығының директоры

Әдебиет

Baskakov N.A., 1974. Istoriko-etimologicheskij slovar' tyurkskih yazykov [Historical and Etymological Dictionary of the Turkic Languages]. Obshchetyurkskie i mezhtyurkskie osnovy (A–B–V) [Common Turkic and Inter-Turkic Roots (A–B–V). Moscow: Nauka. 560 p. [in Russian].

Berezovich E.L., 2009. Yazykovye obrazy mira: opyt sistemnogo opisaniya [Linguistic Images of the World: An Attempt at a Systematic Description]. Moscow: Yazyki slavyanskih kul'tur. 288 p. [in Russian].

Garkavec A.N., 2019. Kitab-i Madzhmuʽ-i Tardzhuman-i Turki va ʽAdzhami va Mugali va Farsi («Svodnaya kniga perevodchika...») Halila bin Muhammada bin Jusufa al-Kunavi (pri uchastii O.O. Tuyakbaeva) [The Book of the Compendium of the Interpreter in Turkic, Persian, Mongolian, and Arabic (“The Comprehensive Book of the Interpreter...”) by Khalil ibn Muhammad ibn Yusuf al-Qunawi (with the participation of O. O. Tuyakbaev)]. Almaty: Baur. 600 p. [in Russian].

Gafurov A., 1987. Imya i istoriya: Ob imenah arabov, persov, tadzhikov i tyurkov [Name and History: On the Names of Arabs, Persians, Tajiks, and Turks]. Moscow: Nauka. 224 p. [in Russian].

Gumilev L.N., 2021. Drevnie tyurki [Ancient Turks]. Moscow: Ajris-Press. 560 p. [in Russian].

Jubatova B., Aubakirova Q., 2019. Mysyrdagy mamlukter bilіgі tusyndagy turkі-arab madeni-tіldіk bajlanystary (XIII–XV g.) [Turkic–Arabic Cultural and Linguistic Relations during the Mamluk Rule in Egypt (13th–15th Centuries)]. Almaty: Qazaq universitetі. 235 p. [in Kazakh].

Kuryshzhanov A., 1970. Issledovanie po leksike starokypchakskogo pis'mennogo pamyatnika XIII v. «Tyurksko-arabskogo slovarya» [A Study of the Lexicon of the 13th-Century Old Kipchak Written Monument “The Turkic–Arabic Dictionary”]. Alma-Ata: Nauka. 234 p. [in Russian].

Qydyrbaev Q, Kupeshov K., 2022. Ortagasyrlyq qypshaq-arab sozdіkterіnіn zertteluі [The Study of Medieval Kipchak–Arabic Dictionaries]. Shygystanu seriyasy. No3 (102) https://doi.org/10.26577/JOS.2022.v102.i3.03 [in Kazakh].

Mahmud al-Kashgari, 2024. Divan lugat at-Turk (per. i predisl. Z.-A. Auezovoj; indeksy sost. R. Ermersom) [Dīwān Lughāt al-Turk (translated and introduced by Z.-A. Auezova; indexes compiled by R. Ermers)]. Baku: Zardabi nasr MMC. 1376 p. [in Russian].

Muhammad R., Torebekova S., 2022. Tyurkizmy v arabskom yazyke mamlyuk-kipchakskih pamyatnikov [Turkic in the Arabic Language of the Mamluk–Kipchak written Monuments]. Turkic Studies Journal. 3(4). P. 52–60. https://doi.org/10.32523/2664-5157-2021-4-52-60 [in Kazakh].

al-Zabīdī Muḥammad, 1993. Tāj al-ʿArūs min Jawāhir al-Qāmūs [The Crown of the Bride from the Jewels of al-Qāmūs]. Vol. 6. Kuwait: Wizārat al-Iʿlām. 563 p. [in Arabic].

Amitai R., 2016. Echoes of the Eurasian Steppe in the Daily Culture of Mamluk Military Society. Journal of the Royal Asiatic Society. Series 3.Vol. 26. Issue 2. P. 261–270. DOI: 10.1017/S1356186315000358.

Aubakirova K., Mustafayeva A., Kamisheva G., 2022. Comparative Study of the Manuscript “Tarjuman” with Dictionaries in the Mamluk-Kipchak Language. Vestnik Torajgyrov universiteta. Filologicheskaya seriya. No2. P.19-30. https://doi.org/10.48081/UCQX1079

Ayalon D., 2007. Eunuchs, Caliphs and Sultans: A Study in Power Relationships. Jerusalem: The Magnes Press. The Hebrew University. 360 p.

Boyraz E.A., 2015. Kitâb-i mecmû-i tercümân-i türkî ve acemî ve muġalî’de Türkmence. [Turkmen Language in Kitâb-i Mecmûʿ-i Tercümân-i Türkî ve Acemî ve Muġalî]. International Journal of Languages’ Education and Teaching. P. 534–564. https://doi.org/10.18298/IJLET.324 [in Turkish].

Cirit M., Yigitoğlu Ö., 2024. Memlûk-Kıpçak Sözlüklerinde Geçen Kadın Adları [Female Names Found in Mamluk–Kipchak Dictionaries]. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi. https://doi.org/10.29000/rumelide.1502869 [in Turkish].

Dahmaan M.A., 1990. Mu’jam al-alfaaz at-ta’rikhiyya fi Misr al-Mamluki [A Dictionary of Historical Terms in Mamluk Egypt]. Dimashq: Daar al-Fikr al-Mu’asir. 158 p. [in Arabic].

Doerfer G., 1965. Türkische Elemente im Neupersischen [Turkic Elements in New Persian]. Bd. II. Wiesbaden: Franz Steiner. 671 p. [in German].

Dirbas H., 2019. Naming of Slave-girls in Arabic: A Survey of Medieval and Modern Sources. Zeitschrift für Arabische Linguistik. No69. P. 26–38.

Duranti A., 1997. Linguistic anthropology. Cambridge: Cambridge University Press. 408 p.

Flemming B., 1968. Ein alter Irrtum bei der chronologischen Einordnung des Tarǧumān turkī waʿaǧamī wa muġalī [An Old Error in the Chronological Attribution of the Tarǧumān Turkī wa ʿAǧamī wa Muġalī]. Der Islam. No 44. P. 226–229 [in German].

Houtsma Th., 1894. Ein türkisch-arabisches Glossar [A Turkish-Arabic Glossary]. Leiden: Brill. 114 p. [in German].

İnan A., 1953. XIII-XIV yüzyıllarda Mısır’da Oğuz-Türkmen ve Kıpçak Lehçeleri ve ‘Hâlis Türkçe’ [Oghuz-Turkmen and Kipchak Dialects in Egypt in the 13th–14th Centuries and “Pure Turkish”]. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı – Belleten. No1. P. 53-71. [in Turkish].

Jackson P., 2017. The Mongols and the Islamic World: From Conquest to Conversion. New Haven & London: Yale University Press. 614 p.

Jafarov B., Ganiyeva B., 2025. Codicological and linguistic structure of Kitabu Bulghatil al-Mushtaq f i Lughat at-Turk wa-l-Qifchaq. Turkic Studies Journal. 7(4). P.131-146. https://doi.org/10.32523/2664-5157-2025-4-131-146

Ibn Manẓūr, 1992. Lisān al-ʿArab, root j-r-y (172Ibn Manẓūr, 1992. Lisān al-ʿArab, root j-r-y (جري). Vol. 4 [The Language of the Arabs]. Beirut: Dār Ṣādir. 437 p. [in Arabic].

Kassymova M., 2021. Analysis of the words recorded as Turkmen in the Kitāb-I Mecmû-ı Tercümân-ı Türkî ve Acemî ve Mugalî’. Journal of Oriental Studies. No3(98). P. 30-37.

Khallaq Khasan, Sebagh Abbas, 1999. Al-Mu’jaam al-Jaami’ fi mustallakhaat al-Ayyubiyya wa al-Mamlukiyya wa al-‘usmaniyya zat al-usul al-‘arabiyyati waal-Farisiyyati wa at-Turkiyyati [The Comprehensive Dictionary of Terms of the Ayyubid, Mamluk, and Ottoman Periods of Arabic, Persian, and Turkish Origin]. Beyrut: Dar al-‘elm lilmalayin. 246 p. [in Arabic]

Mnaidarova M., Sarseke G., Sahin I., 2025. Anthroponyms in the Kazakh and Turkish Languages: A Historical Review of Their Studies and Structural Features. Treatises and Documents: Journal of Ethnic Studies. Vol. 94 (no.1). P. 208-226. DOI: https://doi.org/10.2478/tdjes-2025-0008

Peirce L. P., 1993. The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire. Oxford: Oxford University Press. 374 p.

Sağol Yüksekkaya G., 2009. Türklerde Ölümün Algılanışı: ‘Ölmek’ Karşılığı Kullanılan Kelimelerden Hareketle [Perceptions of Death among the Turks: Based on Words Used as Equivalents of “to Die”]. Uçmağa Varmak Kitabı. İstanbul: Kitabevi. P. 3-41. [in Turkish].

Sülükçü Y., 2016. Kitâb-ı Mecmû-ı Tercümân-ı Türkî ve Acemî ve Mugalî’ Adlı Esere Yabancılara Türkçe Öğretimi Açısından Bir Bakış [A Study of the Work Titled “Kitâb-ı Mecmû-ı Tercümân-ı Türkî ve Acemî ve Mugalî” from the Perspective of Teaching Turkish to Foreigners. International Journal of Language Academy. Vol. 4. P. 67-76. [in Turkish].

Toparlı R., Çögenli S., Yanık N., 2000. Kitabu'l Mecmu-i Tercumani Turki ua Acami ua Mugali [The Compendium of the Interpreter of Turkish, Persian, and Mongolian]. Ankara: Türk dili kurumu. 231 p. [in Turkish].