Көне ұйғыр құқықтық құжаттарындағы бала асырау туралы келісімдер (AD01-AD03): формулярлық құрылым және құқықтық лексикасы

Ш.Д. Бүркітбаева; Д.Б. Юсупова

doi:10.32523/2664-5157-2026-2-111-132

Авторлар

Ш.Д. Бүркітбаева Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті https://orcid.org/0000-0001-8235-4213
Д.Б. Юсупова Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті https://orcid.org/0009-0003-2894-9840

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2026-2-111-132

Кілт сөздер:

құқықтық мәтіндер, құқықтық дискурс, формулярлық талдау, санкциялық формулалар, құқықтық нормалар, лексикалық жүйе, микрокорпус, тарихи лингвистика, мәтіндік вариативтілік, тарихи құжаттар

Аннотация

Бұл мақалада XIII-XIV ғасырлардағы отбасылық құқықтық құжаттардың мысалдары ретінде көне ұйғыр тіліндегі үш бала асырап алу шарты (Ad01-Ad03) жан-жақты қарастырылады. Зерттеудің мақсаты: бала асырап алу туралы келісімнің стандартты үлгісін анықтау, баланың мәртебесін, мүліктік шарттарын, мәмілені қорғау тетіктерін және бала асырап алу құқығын растау рәсімдерін белгілейтін құқықтық терминологияны сипаттау. Көне ұйғыр келісімдері – күнделікті құқықтық нормалар мен әлеуметтік тәжірибені қайта құрудың негізігі ақпараттық көзі. Дегенмен, бала асырап алу тақырыбына арналған мәтіндердің аздығы мұқият құжаттық талдауды және түсіндіруді талап етеді. Зерттеудің өзектілігіне тоқталар болсақ, көне ұйғыр құқықтық құжаттары арқылы біз көне түркілердің құқықтық лексикасының қалыптасу деңгейін анықтай аламыз. Қазіргі түркі тілдерінің құқықтық терминдерін салыстыруға, тереңірек түсінуге мүмкіндік аламыз. Зерттеу өзара байланысты екі саланы қамтиды. Біріншіден, формулярлық талдау жүргізіледі: әрбір құжатта күні, тараптардың аты-жөні, бала асырап алудың құқықтық актісі, мінез-құлық шарттары, өтемақы туралы бөлім, тыйымдар мен санкциялар, сондай-ақ хаттаманың элементтері (куәгерлер, қолы/мөр, хатшының жазбасы) жеке-жеке салыстырып көрсетіледі. Екіншіден, заңдық мәні бар бірліктер семантикалық салаларға жіктеледі: «статус/туыстық», «өтеу және мүлік», «санкциялар және заңдылық», «аутентификация». Тұжырымдамалардың нақтылығын арттыру үшін сандық әдіс қолданылды: заң терминдерінің қолданылу жиілігі (жеке санау) есептеліп, олардың әрбір құжатта таралуы көрнекі түрде көрсетілді. Зерттеу нәтижелері Ad01–Ad03 құжаттарының тұрақты формулалық құрылымы бар екенін көрсетті. Мұндағы ең маңызды термин – oğulluk (асырап алынған ұл). Бұл – бала асырап алушының міндеттерін және мәміленің негізгі құрамдас бөлігі ретінде баланың құқықтық мәртебесін қамтамасыз ету үшін берілетін ұғым. Süt sevinci (сүт ақысы) өтемақысының болуы міндетті емес: кейбір келісімшарттарда ол қарастырылмаған. Бұл айырмашылық бала асырап алуды баланы сатудан немесе кепілге беруден ажыратуға және оны «тауар мәмілесі» емес, «мәртебе беру актісі» ретінде түсінуге мүмкіндік береді. Санкциялау бөлімінде ресми құқықтық терминологияның элементтері қолданылады. Ал аутентификациялық маркерлер (tanuq, tamga/nişan, bitidim)келісімшарттың дәлелдік негізін құрып, жаңа мәртебенің заңды тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Талқылау бөлімінде сақталған барлық құжаттар тек ұл балаларды асырап алғанын көрсетеді. Бұл патрилиниялық (ерлер басымдығына негізделген) отбасы құрылымындағы «ұлдың» мұрагерлік және шаруашылық қызметімен түсіндіріледі. Жұмыстың ғылыми жаңалығы – бала асырап алу келісімшарттарын сипаттаудың жаңа моделін ұсыну және алдағы терминологиялық, салыстырмалы-тарихи зерттеулерге қажетті құқықтық лексиканы жүйелеу.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Ш.Д. Бүркітбаева, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті

PhD, түркітану және тіл теориясы кафедрасы

Д.Б. Юсупова, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті

докторант, түркітану және тіл теориясы кафедрасы

Әдебиет

Arsal S.M., 1947. Turk Tarihi ve Hukuk [Turkish History and Law]. Istanbul: Istanbul Universitesi Yayinlari. Р. 5-6. [in Turkish].

Basar M., 2009. Eski Turklerde Aile [Family in Old Turks]. Selcuk Universitesi Turkiyat Arastirmalari Dergisi (26). P. 25–41. [in Turkish].

Caferoglu A., 1932. Uygur Hukuk Istilahina Dair bir Deneme [An Essay on Uyghur Legal Terminology]. Turk Hukuk Tarihi Mecmuasi 1. P. 5–27. [in Turkish].

Dmitrieva L.V., 1969. Drevneuigurskie materialy (uigurskim pis'mom) v Institute vostokovedeniya AN SSSR [Old Uyghur materials (in Uyghur script) at the Institute of Oriental Studies of the Academy of Sciences of the USSR]. Strany i narody Vostoka. Vyp. VIII. Moscow: Nauka. P. 223-225. [in Russian].

He R., 2021. Some Characteristic Features of Family Structure in the Old Uighur Societies. Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae 74(2). Р. 159–171.

Kafesoglu I., 1998. Turk Milli Kulturu [Turkish National Culture]. Istanbul: Otuken Nesriyat. P. 227-228. [in Turkish].

Keskin B., Tabaklar O., 2023. Eski Turk Hukukunda Evlatlik Kurumu [The Institution of Adoption in Old Turkish Law]. Modern Turkluk Arastirmalari Dergisi 20(3). P. 576–589. [in Turkish].

Kilic G., 2024. Eski Uygur Sivil Belge Kulliyati Icindeki Evlatla Ilgili Sozlesmeler [Adoption-related contracts in the corpus of Old Uyghur civil documents]. Turkbilig 47. P. 148–166. [in Turkish].

Kilic A., 2024. Eski Uygur Hukuk Belgelerinde Cocuklarla Ilgili Duzenlemeler: Evlatlik, Rehin ve Satis Sozlesmeleri [Regulations concerning children in Old Uyghur legal documents: adoption, pledge, and sale contracts]. Journal of Old Turkic Studies 8(1). P. 145–155. [in Turkish].

Korkmaz S., 2015. Uygur Hukukunda Faiz – Uygur Hukuk Vesikalarina Gore [Interest in Uyghur law according to Uyghur legal documents]. Uluslararasi Uygur Arastirmalari Dergisi (5). P. 118–129. [in Turkish].

Mandaloglu M., 2013. Eski Turklerde Aile ve Aile Hukuku [Family and family law among the Old Turks]. Turkiyat Arastirmalari Dergisi. (18). Р. 143–158. [in Turkish].

Ogel B., 1988. Turk Kulturunun Gelisme Caglari [Stages of Development of Turkish Culture]. Istanbul: Turk Dunyasi Arastirmalari Vakfi. Р. 250-269. [in Turkish].

Ozyetgin A.М., 2011. Turfan Uygurlarinda Ceza Hukukuyla Ilgili Uygulamalar [Practices related to criminal law among the Turfan Uyghurs]. Belleten 75(273). Р. 337–360 . [in Turkish].

Ozyetgin A. M., 2011. Eski Uygur Hukuk Belgelerinde “Cezalandirma” ve “Guvence” Uzerine [On “Punishment” and “Guarantee” in Old Uyghur legal documents]. Ankara Universitesi Dil ve Tarih-Cografya Fakultesi Dergisi. 51(2). Р. 335–350. [in Turkish].

Tabaklar O., Keskin B., 2023. Eski Uygur Hukuk Vesikalarinda Evlatlik Sozlesmeleri ve “Sut Sevinci” Kavrami [Adoption contracts and the concept of “Sut Sevinci” in Old Uyghur legal documents]. Turk Kulturu ve Haci Bektas Veli Arastirma Dergisi (105). Р. 583–590. [in Turkish].

Ver M., 2021. An Old Uyghur Register and the Administration of Border Checkpoint Records in Qocho. Altaic and Chagatay Lectures 2. Р. 435–448.

Yakut F., 2022. Eski Uygurlarda Sosyal Yasam: Hukuk Belgeleri Isiginda Bir Degerlendirme [Social life among Old Uyghurs: an evaluation in the light of legal documents]. Turkiyat Mecmuasi. 32(2). Р. 420–435. [in Turkish].

Yamada N., Oda J., Zieme P., Umemura H., Moriyasu T., 1993. Sammlung uigurischer Kontrakte 1–3 [Collection of Uyghur Contracts]. Osaka: Osaka University Press. Р. 256–257. [in German]