Көне ұйғыр құқықтық құжаттарындағы бала асырау туралы келісімдер (AD01-AD03): формулярлық құрылым және құқықтық лексикасы
Қаралымдар: 27 / PDF жүктеулері: 9
DOI:
https://doi.org/10.32523/2664-5157-2026-2-111-132Кілт сөздер:
құқықтық мәтіндер, құқықтық дискурс, формулярлық талдау, санкциялық формулалар, құқықтық нормалар, лексикалық жүйе, микрокорпус, тарихи лингвистика, мәтіндік вариативтілік, тарихи құжаттарАннотация
Бұл мақалада XIII-XIV ғасырлардағы отбасылық құқықтық құжаттардың мысалдары ретінде көне ұйғыр тіліндегі үш бала асырап алу шарты (Ad01-Ad03) жан-жақты қарастырылады. Зерттеудің мақсаты: бала асырап алу туралы келісімнің стандартты үлгісін анықтау, баланың мәртебесін, мүліктік шарттарын, мәмілені қорғау тетіктерін және бала асырап алу құқығын растау рәсімдерін белгілейтін құқықтық терминологияны сипаттау. Көне ұйғыр келісімдері – күнделікті құқықтық нормалар мен әлеуметтік тәжірибені қайта құрудың негізігі ақпараттық көзі. Дегенмен, бала асырап алу тақырыбына арналған мәтіндердің аздығы мұқият құжаттық талдауды және түсіндіруді талап етеді. Зерттеудің өзектілігіне тоқталар болсақ, көне ұйғыр құқықтық құжаттары арқылы біз көне түркілердің құқықтық лексикасының қалыптасу деңгейін анықтай аламыз. Қазіргі түркі тілдерінің құқықтық терминдерін салыстыруға, тереңірек түсінуге мүмкіндік аламыз. Зерттеу өзара байланысты екі саланы қамтиды. Біріншіден, формулярлық талдау жүргізіледі: әрбір құжатта күні, тараптардың аты-жөні, бала асырап алудың құқықтық актісі, мінез-құлық шарттары, өтемақы туралы бөлім, тыйымдар мен санкциялар, сондай-ақ хаттаманың элементтері (куәгерлер, қолы/мөр, хатшының жазбасы) жеке-жеке салыстырып көрсетіледі. Екіншіден, заңдық мәні бар бірліктер семантикалық салаларға жіктеледі: «статус/туыстық», «өтеу және мүлік», «санкциялар және заңдылық», «аутентификация». Тұжырымдамалардың нақтылығын арттыру үшін сандық әдіс қолданылды: заң терминдерінің қолданылу жиілігі (жеке санау) есептеліп, олардың әрбір құжатта таралуы көрнекі түрде көрсетілді. Зерттеу нәтижелері Ad01–Ad03 құжаттарының тұрақты формулалық құрылымы бар екенін көрсетті. Мұндағы ең маңызды термин – oğulluk (асырап алынған ұл). Бұл – бала асырап алушының міндеттерін және мәміленің негізгі құрамдас бөлігі ретінде баланың құқықтық мәртебесін қамтамасыз ету үшін берілетін ұғым. Süt sevinci (сүт ақысы) өтемақысының болуы міндетті емес: кейбір келісімшарттарда ол қарастырылмаған. Бұл айырмашылық бала асырап алуды баланы сатудан немесе кепілге беруден ажыратуға және оны «тауар мәмілесі» емес, «мәртебе беру актісі» ретінде түсінуге мүмкіндік береді. Санкциялау бөлімінде ресми құқықтық терминологияның элементтері қолданылады. Ал аутентификациялық маркерлер (tanuq, tamga/nişan, bitidim)келісімшарттың дәлелдік негізін құрып, жаңа мәртебенің заңды тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Талқылау бөлімінде сақталған барлық құжаттар тек ұл балаларды асырап алғанын көрсетеді. Бұл патрилиниялық (ерлер басымдығына негізделген) отбасы құрылымындағы «ұлдың» мұрагерлік және шаруашылық қызметімен түсіндіріледі. Жұмыстың ғылыми жаңалығы – бала асырап алу келісімшарттарын сипаттаудың жаңа моделін ұсыну және алдағы терминологиялық, салыстырмалы-тарихи зерттеулерге қажетті құқықтық лексиканы жүйелеу.
Downloads
Әдебиет
Arsal S.M., 1947. Türk Tarihi ve Hukuk. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları. S. 5–6.
Başar M., 2009. Eski Türklerde Aile. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi (26). S. 25–41.
Caferoğlu A., 1932. Uygur Hukuk İstılahına Dair bir Deneme. Türk Hukuk Tarihi Mecmuası 1. S. 5–27.
Hе R., 2021. Some Characteristic Features of Family Structure in the Old Uighur Societies. Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae. 74(2). P. 159–171.
Kafesoğlu İ., 1998. Türk Milli Kültürü. İstanbul: Ötüken Neşriyat. S. 227–228.
Keskin B., Tabaklar Ö., 2023. Eski Türk Hukukunda Evlatlık Kurumu. The Institution of Adoption in Old Turkish Law. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi. 20(3). S. 576–589.
Kılıç G., 2024. Eski Uygur Sivil Belge Külliyatı İçindeki Evlatla İlgili Sözleşmeler. Türkbilig 47. S. 148–166. DOI: https://doi.org/10.59257/turkbilig.1506782
Kılıç A., 2024. Eski Uygur Hukuk Belgelerinde Çocuklarla İlgili Düzenlemeler: Evlatlık, Rehin ve Satış Sözleşmeleri. Journal of Old Turkic Studies. 8(1). S. 145–155.
Korkmaz S., 2015. Uygur Hukukunda Faiz – Uygur Hukuk Vesikalarına Göre. Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi. (5). S. 118–129. DOI: https://doi.org/10.47136/asbuhfd.1270231
Mandaloğlu M., 2013. Eski Türklerde Aile ve Aile Hukuku. Türkiyat Araştırmaları Dergisi (18). S. 143–158.
Ögel B., 1988. Türk Kültürünün Gelişme Çağları. İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı. S. 250–269.
Özyetgin A.M., 2011. Turfan Uygurlarında Ceza Hukukuyla İlgili Uygulamalar. Belleten 75(273). S. 337–360. DOI: https://doi.org/10.37879/belleten.2011.337
Özyetgin A.M., 2011. Eski Uygur Hukuk Belgelerinde “Cezalandırma” ve “Güvence” Üzerine. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi. 51(2). S. 335–350.
Tabaklar Ö., Keskin B., 2023. Eski Uygur Hukuk Vesikalarında Evlatlık Sözleşmeleri ve “Süt Sevinci” Kavramı. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi. (105). S. 583–590.
Vér M., 2021. An Old Uyghur Register and the Administration of Border Checkpoint Records in Qocho. Altaic and Chagatay Lectures 2. P. 435–448.
Yakut F., 2022. Eski Uygurlarda Sosyal Yaşam: Hukuk Belgeleri Işığında Bir Değerlendirme. Türkiyat Mecmuası. 32(2). S. 420–435.
Yamada N., Oda J., Zieme P., Umemura H., Moriyasu T., 1993. Sammlung uigurischer Kontrakte 1–3. Osaka: Osaka University Press. P. 256–257.
Дмитриева Л. В., 1969. Древнеуйгурские материалы (уйгурским письмом) в Институте востоковедения АН СССР. Страны и народы Востока. Вып. VIII. Москва: Наука. Cтр. 223-225.
Жүктеулер
Жарияланды
Дәйексөзді қалай келтіруге болады
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2026 Ш.Д. Буркитбаева, Д.Б. Юсупова
Бұл жұмыс Creative Commons Attribution-Коммерциялық емес 4.0 халықаралық лицензиясы.
